اهرم امتیازگیری یا مقدمه جنگ؛ هدف ترامپ از لشکرکشی به منطقه چیست؟

اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

با استقرار گسترده نیروهای آمریکایی در منطقه گمانه زنی ها برای وقوع یک جنگ در حال افزایش است. این درحالی است که مذاکرات همچنان ادامه دارد.

در سایه ناوهای هواپیمابر و صدها جنگنده آمریکایی به خاورمیانه اعزام شده‌اند، تهران و واشنگتن همزمان در حال آزمودن مسیر دیپلماسی‌اند. اختلاف بر سر دامنه لغو تحریم‌ها و حق غنی‌سازی، مذاکرات را در نقطه‌ای حساس قرار داده؛ جایی که از یک‌سو زمزمه‌هایی بر سر «غنی‌سازی نمادین»، تعلیق غنی‌سازی و توافق موقت مطرح است و از سوی دیگر، آرایش کم‌سابقه نیروهای آمریکایی این پرسش را تقویت می‌کند که آیا این لشکرکشی نظامی اهرمی برای امتیازگیری است یا مقدمه یک رویارویی تازه.

یک توافق محدود
به نوشته رویترز ایران و آمریکا درباره دامنه و سازوکار لغو تحریم‌ها علیه تهران در ازای محدودسازی برنامه هسته‌ای این کشور اختلاف نظر دارند. این نکته را یک مقام ارشد ایرانی روز یک‌شنبه به خبرگزاری رویترز گفت و افزود که دور جدیدی از مذاکرات برای اوایل ماه مارس برنامه‌ریزی شده است. این مقام اعلام کرد تهران می‌تواند به‌طور جدی ترکیبی از اقدام‌ها را بررسی کند؛ از جمله صادرات بخشی از ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود، کاهش درصد غنای این اورانیوم، و تشکیل یک کنسرسیوم منطقه‌ای برای غنی‌سازی اورانیوم. با این حال، در مقابل باید حق ایران برای «غنی‌سازی صلح‌آمیز هسته‌ای» به رسمیت شناخته شود. این مقام افزود: «مذاکرات ادامه دارد و امکان دستیابی به یک توافق موقت وجود دارد».

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه گفت که انتظار دارد ظرف چند روز آینده، پس از گفت‌وگوهای هسته‌ای این هفته با ایالات متحده، پیش‌نویس یک پیشنهاد متقابل آماده شود. در همین حال، ترامپ اعلام کرد که در حال بررسی انجام حملات نظامی محدود است. این مقام ارشد همچنین گفت تهران کنترل منابع نفت و مواد معدنی خود را واگذار نخواهد کرد، اما شرکت‌های آمریکایی می‌توانند همواره به‌عنوان پیمانکار در میدان‌های نفت و گاز ایران مشارکت داشته باشند.

یک مقام ایرانی هم در گفت‌وگو با الجزیره ضمن تائید این موضوع که مذاکرات درباره تعهدات هسته‌ای تهران، تعهد واشنگتن به رفع تحریم‌ها و همکاری اقتصادی در جریان است، تاکید کرد که موضوع خارج کردن ذخایر اورانیوم با غنای بالا از ایران در مذاکرات مطرح نشده و صحبتی هم  درباره واگذاری معادن و میادین نفتی به واشنگتن مطرح نیست و منطقی هم نیست. او گفته  انتظار موفقیت ۱۰۰ درصدی مذاکرات اشتباه است و باید واقع‌بین باشیم.

در همین شرایط، و در حالی که دو ناو هواپیمابر و صدها جنگنده برای آنچه می‌تواند یک عملیات نظامی گسترده باشد آماده می‌شوند، مشاوران ارشد ترامپ گفته‌اند که رئیس‌جمهور آمریکا هنوز تصمیم نهایی خود را نگرفته است. این درحالی است که به او گزینه‌های  متعددی ارائه شده است. با این حال، تیم او در گفت‌وگوها با ایران نشانه‌هایی از انعطاف محدود نیز نشان می‌دهد. یک مقام ارشد گفته که آمریکا پیشنهاد ایران را که شامل نوعی غنی‌سازی «نمادین» اورانیوم باشد بررسی خواهد کرد، مشروط بر اینکه هیچ مسیری به سوی ساخت سلاح هسته‌ای باقی نگذارد. برخی از مشاوران ترامپ از او می‌خواهند فعلاً از انجام حملات خودداری کند و همچنان از تهدید نظامی به‌عنوان اهرمی برای گرفتن امتیاز از ایران استفاده کند.

ضرب‌الاجل با آرایش نظامی؟
با این حال، به نوشته فایننشنال تایمز، ایالات متحده نیروی نظامی گسترده‌ای را در خاورمیانه مستقر کرده است؛ اقدامی که همزمان با هشدار رئیس‌جمهور آمریکا به ایران صورت می‌گیرد. او گفته تهران حداکثر ۱۵ روز فرصت دارد تا به توافق برسد، در غیر این صورت «اتفاقات بدی رخ خواهد داد». به گفته مقام‌های پیشین پنتاگون و کارشناسان امنیت ملی، این آرایش نظامی برای پشتیبانی از یک کارزار هوایی چند هفته‌ای کافی است و گستردگی و سرعت آن، احتمال وقوع رویارویی را بیشتر جلوه می‌دهد. استقرار نیروهای آمریکا در خاورمیانه یادآور تحرکات نظامی این کشور پیش از حمله سال ۲۰۰۳ به عراق است و حتی از تجمع اخیر نیروهای آمریکایی در منطقه کارائیب پیش از بازداشت نیکولاس مادورو نیز گسترده‌تر بوده است.
بکا واسر، کارشناس راهبرد نظامی در اندیشکده «مرکز امنیت نوین آمریکا»، گفت: «این تجمع نیرو شبیه همان چیزی است که درست پیش از جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ دیدیم»، به‌ویژه از نظر قدرت هوایی. دانا استرول، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه نیز گفت این تحرکات «قطعاً بزرگ‌تر از تجمع اخیر در کارائیب» است. او افزود: «این یک تجمع نظامی فوق‌العاده قابل توجه در مدت زمانی بسیار کوتاه است» و نشان می‌دهد که «ترامپ تا چه اندازه بر دستیابی به یک نتیجه ملموس در بحران کنونی منطقه سرمایه‌گذاری کرده است». رئیس‌جمهور آمریکا ادعا کرده هرگونه اقدام نظامی «ضربه‌زننده و آسیب‌زا» خواهد بود و از حملاتی که او در ماه ژوئن علیه سه تأسیسات هسته‌ای ایران دستور داد نیز شدیدتر خواهد بود.

آرایش نیروها در خاورمیانه؛ تنها یک بلوف؟
طی یک هفته گذشته ده‌ها هواپیمای سوخت‌رسان و ترابری از اقیانوس اطلس عبور کرده‌اند. داده‌ها نشان می‌دهد طی سه روز گذشته ۳۹ فروند هواپیمای سوخت‌رسان به نقاطی نزدیک‌تر به منطقه احتمالی عملیات منتقل شده‌اند. همچنین ۲۹ فروند هواپیمای ترابری سنگین، در همین بازه زمانی به اروپا پرواز کرده‌اند. شش پرواز به اروپا در این ماه از پایگاه فورت هود آغاز شده که محل استقرار تیپ ۶۹ توپخانه پدافند هوایی است. این تیپ سامانه‌های پاتریوت و تاد را به کار می‌گیرد که توان دفاع از متحدان و نیروهای آمریکایی در برابر حملات موشکی و هوایی را دارند. یکی از هواپیماهای C-17 از فورت هود به اردن ارسال شده است.

واسر گفت آمریکا «مجموعه‌ای از توانمندی‌های کلیدی پشتیبان» لازم برای اجرای یک کارزار ضربتی طولانی‌مدت را فراهم کرده است؛ اقدامی که آن را به «یک تجمع بسیار جدی» تبدیل می‌کند و «احتمالاً فراتر از یک بلوف صرف» است. این تحرکات شامل هواپیماهای هشدار زودهنگام و کنترل هوابرد نیز می‌شود. 

به گفته نیروی دریایی آمریکا، دست‌کم ۱۲ شناور آمریکایی در منطقه حضور دارند؛ از جمله یک ناو هواپیمابر و هشت ناوشکن، به‌علاوه سه کشتی رزمی ساحلی که به مین‌روب تبدیل شده‌اند. فورد، جدیدترین و بزرگ‌ترین ناو هواپیمابر آمریکا به همراه سه ناوشکن دیگر نیز در مسیر خاورمیانه بوده‌اند. گفته می‌شود حضور دریایی آمریکا در منطقه باز هم افزایش خواهد یافت. تحلیل ها از تصاویر ماهواره‌ای اخیر، موقعیت ناو هواپیمابر لینکن را در سواحل عمان تأیید کرده است.  هر دو ناو هواپیمابر هزاران نیرو و ده‌ها جنگنده را در اختیار دارند. آمریکا همچنین جنگنده‌های اضافی و سامانه‌های پدافندی تاد و پاتریوت را به پایگاه‌های منطقه اعزام کرده است.

معمای دیگو گارسیا
ترامپ گفته است ممکن است از پایگاه مشترک آمریکا و بریتانیا در دیگو گارسیا که حدود ۵۲۰۰ کیلومتر با تهران فاصله دارد برای آغاز حملات استفاده کند؛ موضوعی که لندن نسبت به آن تمایل چندانی نشان نداده است. واسر گفت یک کارزار آمریکایی می‌تواند هفته‌ها طول بکشد. با این حال، او هشدار داد که آمریکا ممکن است «برای مدت بسیار طولانی‌تری گرفتار شود»، با وجود آن‌که ترامپ با شعار پایان دادن به «جنگ‌های بی‌پایان آمریکا»، به‌ویژه در خاورمیانه، کارزار انتخاباتی خود را پیش برده بود.

در حال حاضر نیز درگیری‌هایی میان ارتش آمریکا و نیروهای ایرانی رخ داده است. آمریکا این ماه یک پهپاد شاهد را که به ناو آبراهام لینکلن نزدیک شده بود سرنگون کرد. در همان روز، تهران تهدید کرد یک نفتکش با پرچم آمریکا را توقیف خواهند کرد که در پی آن یک ناوشکن آمریکایی واکنش نشان داد.

پرهزینه ترین بلوف تاریخ؟
به گفته استرول: «خطر محاسبه اشتباه و سوءتفاهم در حال حاضر فوق‌العاده بالاست». واسر افزود این تجمع نظامی به دلیل هزینه‌های بالا نمی‌تواند به‌طور نامحدود ادامه یابد. به گفته او، تجمع نیرو در کارائیب از اواخر اوت تا اوایل فوریه نزدیک به سه میلیارد دلار برای آمریکا هزینه داشته است. او افزود: «این چنان تجمع عظیمی است که گویی ناگزیر باید حملاتی صورت گیرد، وگرنه این یکی از پرهزینه‌ترین بلوف‌های تاریخ آمریکا خواهد بود».

مارک کانسیان، مقام پیشین پنتاگون، گفت شمارش معکوس برای هرگونه حمله آمریکا زمانی آغاز می‌شود که ناو  فورد در موقعیت عملیاتی خود مستقر شود. او گفت این ناو هفت ماه است که اعزام شده و «نمی‌تواند مدت زیادی معطل بماند». همچنین فشار برای بازگرداندن ناو آبراهام لینکن به اقیانوس آرام وجود دارد، جایی که در حال حاضر هیچ ناو هواپیمابر آمریکایی حضور ندارد، در حالی که ناوهای چینی در دریا مستقر هستند.

این استقرارهای نظامی در حالی صورت گرفته که مقام‌های آمریکایی و ایرانی این هفته در ژنو مذاکرات غیرمستقیمی درباره برنامه هسته‌ای تهران برگزار کردند. دو طرف پس از نشست از «پیشرفت» سخن گفتند، اما اذعان کردند که همچنان در برخی مسائل فاصله زیادی دارند.

به گفته استرول: «به نظر من بعید است ترامپ با توجه به سطح سرمایه‌گذاری نظامی که انجام داده، پیشنهاد ارائه‌شده پشت میز مذاکره را کافی بداند». در ایران نیز نگرانی‌ها افزایش یافته که کشور هدف حمله‌ای گسترده‌تر از حملات اسرائیل و آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵ قرار گیرد.