رسالت داوطلبانه سمن‌ها در پایداری اجتماعی خانواده‌ها

به گزارش برنا، نهاد خانواده در بهار و تابستان ۱۴۰۴ با پیچیده‌ترین مختصات آماری دهه‌های اخیر روبروست؛ داده‌های رسمی مرکز آمار ایران حکایت از ثبت تنها ۹۷ هزار ازدواج در تابستان امسال دارد که در تقابل با ثبت حدود ۴۵ هزار واقعه طلاق در همین بازه، زنگ هشدار را برای پایداری اجتماعی به صدا درآورده است. در این میان، سمن‌های جوانان وزارت ورزش و جوانان به عنوان نهاد‌هایی مردم‌نهاد، فاقد ردیف بودجه دولتی و متکی بر «سرمایه انسانی داوطلب»، در موقعیتی استراتژیک برای ترمیم این گسست‌ها قرار دارند. تبیین جایگاه این تشکل‌ها نشان می‌دهد که پایداری خانواده، بیش از آنکه نیازمند بخشنامه‌های اداری باشد، مستلزم حضور میانجی‌گران جوان و متخصصی است که با زبان مشترک، مهارت‌های زیست‌جمعی را به بطن خانواده‌ها ببرند.

ظرفیت سمن‌ها در بازیابی پیوند‌های همسایگی

آمار‌های اسکان شهری در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهند که با افزایش نرخ شهرنشینی به حدود ۷۹ درصد، خانواده‌ها در آپارتمان‌های کوچک محصور شده‌اند که این امر به طور مستقیم منجر به حذف فضا‌های تعامل با خانواده گسترده شده است. این محدودیت فیزیکی، فشار روانی بر زوج‌های جوان را افزایش داده و آنها را در مواجهه با چالش‌های زندگی تنها گذاشته است. سمن‌های جوانان با درک این واقعیت، می‌توانند به عنوان «تسهیل‌گر روابط محله‌ای» عمل کرده و با تعریف رویداد‌های جمعی در فضا‌های مشترک، از فرسودگی عاطفی خانواده‌های منزوی جلوگیری کنند.

تغییر الگوی مصرف و غلبه سبک زندگی دیجیتال باعث شده است تا زمان گفت‌و‌گو‌های موثر در خانواده‌های ایرانی به زیر ۲۰ دقیقه در روز تقلیل یابد که این خود ریشه بسیاری از تنش‌هاست. تشکل‌های مردم‌نهاد، به واسطه ماهیت غیررسمی و نزدیکی به زبان نسل جدید، قادرند بستر‌های «گفتگوی معکوس» را طراحی کنند تا شکاف میان والدین و فرزندان در محیط‌های صمیمی ترمیم شود. این سمن‌ها بدون اتکا به بودجه‌های کلان و صرفاً با ابداع چالش‌های کلامی و بازی‌های بومی، می‌توانند خانواده را از انزوای دیجیتال به سمت انسجام کلامی هدایت کنند.

پایداری خانواده در سال ۱۴۰۴ بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف مفاهیم تعاون است تا بار‌های معیشتی و تربیتی عادلانه‌تر توزیع شوند. سمن‌های جوانان می‌توانند با راه‌اندازی «هسته‌های همیاری محلی»، الگو‌های مشارکت داوطلبانه در نگهداری فرزندان یا خرید‌های جمعی را برای همسایگان تسهیل کنند. تبیین این نقش نشان می‌دهد که جوانان فعال در سمن‌ها، با رویکردی غیرانتفاعی، قادر به احیای سنت‌های دیرین همبستگی در قالبی مدرن هستند که نتیجه آن کاهش فشار‌های عصبی بر کانون خانواده است.

نقش مشورتی سمن‌ها در مهار بحران جدایی

گزارش‌های رسمی سازمان ثبت احوال در نیمه اول ۱۴۰۴ بیانگر آن است که نسبت طلاق به ازدواج در برخی کلان‌شهر‌ها به مرز ۴۶ درصد نزدیک شده و فراوانی طلاق همچنان در ۵ سال اول زندگی مشترک متمرکز است. این آمار تکان‌دهنده نشان می‌دهد که زوج‌های جوان در ابتدای مسیر با فقر مهارت‌های حل تعارض رو‌به‌رو هستند. سمن‌های جوانان می‌توانند با ارائه «مشاوره‌های هم‌سطح» به عنوان گوش‌های شنوا و میانجی‌گران امین، در لحظات بحرانی ابتدای زندگی در کنار زوجین باشند.

دخالت‌های ناخواسته اطرافیان و ضعف در استقلال عاطفی، همچنان طبق آمار‌های منتشر شده سال جاری، رتبه دوم دلایل طلاق را به خود اختصاص داده است. سمن‌های حوزه خانواده قادرند با برگزاری داوطلبانه نشست‌هایی مرز‌های صحیح حمایت و دخالت را برای والدین و زوج‌های جوان تبیین کنند. این کنشگری اجتماعی، مانع از تبدیل شدن سوءتفاهم‌های کوچک به پرونده‌های سنگین حقوقی می‌شود و به خانواده‌ها می‌آموزد که چگونه لنگرگاه امن یکدیگر باقی بمانند.

پدیده طلاق عاطفی نیز در سال ۱۴۰۴ به عنوان یک متغیر پنهان، کیفیت زیست بسیاری از خانواده‌ها را در سکوت تخریب می‌کند. سازمان‌های مردم‌نهاد به دلیل ساختار منعطف خود، می‌توانند جشنواره‌های گوناگونی را در محیط‌های تفریحی برگزار کنند تا روح تازه‌ای به روابط سرد شده تزریق شود. تبیین جایگاه سمن‌ها در این بخش، بر این اصل استوار است که پیشگیری از فروپاشی، نیازمند تقویت پیوند‌های حسی است که سمن‌ها با ابزار‌های هنری و فرهنگی خود بر آن مسلط هستند.

تبیین نقش اقناعی سمن‌ها در جوانی جمعیت

داده‌های اعلامی از سوی مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمیعت در بهمن ۱۴۰۴ نشان‌دهنده سقوط نرخ باروری کل به حدود ۱.۴۴ است که فاصله معناداری با سطح جایگزینی (۲.۱) دارد. با وجود تمایل قلبی بسیاری از خانواده‌ها به داشتن بیش از دو فرزند، اضطراب‌های تربیتی مانع اصلی تحقق این خواسته است. سمن‌های جوانان با تکیه بر دانش تخصصی اعضای خود، می‌توانند مدل‌های «والدگری تاب‌آور» را برای خانواده‌ها تبیین کنند تا ترس از آینده، مانع تداوم نسل در خانواده‌های مستعد نشود.

هزینه‌های جانبی و مخارج سال‌های ابتدایی نوزاد در سال ۱۴۰۴، فرزندآوری را در ذهن طبقه متوسط به یک چالش مالی بزرگ تبدیل کرده است. سمن‌های جوانان با راه‌اندازی داوطلبانه «تعاونی‌های اشتراک اقلام کودک»، می‌توانند بار مادی شروع راه را برای خانواده‌های نوپا به شدت سبک کنند. این نوع پشتیبانی غیردولتی، به خانواده‌ها اطمینان می‌دهد که در مسیر توسعه جمعیت تنها نیستند و می‌توانند بر روی شبکه‌های انسانی و مردمی حساب باز کنند.

ناباروری در سال جاری گریبان‌گیر بخش بزرگی از زوج‌های ایرانی است که بسیاری از آنها در پیچ‌وخم‌های اطلاعاتی و درمانی سردرگم هستند. سمن‌های تخصصی می‌توانند به عنوان «ره‌یار درمان»، این زوج‌ها را به مراکز دولتی و خیریه‌های مرتبط پیوند داده و حمایت‌های عاطفی لازم را در دوران درمان ارائه دهند. تبیین این نقش نشان می‌دهد که سمن‌ها نه با بودجه، بلکه با «راهبری اطلاعاتی» می‌توانند در افزایش نرخ باروری و امیدآفرینی در دل خانواده‌های مشتاق، اثری مستقیم بگذارند.

مأموریت ترمیم پیوند‌ها در خانه

تفاوت فاحش سرعت پردازش اطلاعات میان والدین و فرزندان نسل زد در سال ۱۴۰۴، منجر به نوعی «بیگانگی خانگی» شده است. آمار‌های فرهنگی نشان می‌دهد که اشتراکات فکری میان اعضای خانواده به پایین‌ترین سطح خود طی یک دهه اخیر رسیده است. سمن‌های جوانان می‌توانند با تعریف پروژه‌های «انتقال تجربه»، نوجوانان را در جایگاه مدرسان تکنولوژی برای والدین قرار دهند تا از این طریق، احترام متقابل و تعامل کلامی دوباره در محیط خانه احیا شود.

فرار عاطفی نوجوانان به سوی گروه‌های مرجع مجازی در سال جاری، ریشه در حس «دیده نشدن» در کانون خانواده دارد. تشکل‌های مردم‌نهاد قادرند با برگزاری نشست‌های داوطلبانه «شنیدن فعال»، به والدین بیاموزند که چگونه بدون قضاوت و پیش‌داوری، مأمن امن فرزندان خود باشند. سمن‌ها با این کار، امنیت روانی خانه را در برابر تهدید‌های فضای مجازی تقویت می‌کنند و اجازه نمی‌دهند که خانواده به یک خوابگاه صرف برای اعضای خود تبدیل شود.

تعارض ارزش‌ها در سال ۱۴۰۴، به یکی از اصلی‌ترین منشأ‌های تنش در خانواده‌های ایرانی تبدیل شده است که سمن‌ها با نقش «تسهیل‌گر فرهنگی» می‌توانند آن را مدیریت کنند. تشکل‌های جوانان با طراحی مناظره‌های خانوادگی در محیط‌های غیررسمی، روش‌های متمدنانه برای ابراز اختلاف نظر را به اعضا می‌آموزند. تبیین این رسالت نشان می‌دهد که سمن‌ها نگهبان زنجیره متصل نسل‌ها هستند و مانع از آن می‌شوند که تفاوت دیدگاه به انقطاع عاطفی در خانواده منجر گردد.

از دیده‌بانی تا معماری نوین سلامت خانواده

وزارت ورزش و جوانان در سال ۱۴۰۴ با هزاران سمن فعال، صاحب بزرگترین شبکه داوطلبانه کشور است که باید از نقش صرف مجری به مقام «طراح راه‌حل‌های بومی» ارتقا یابند. هر سمن در جغرافیای فعالیت خود، باید به مثابه یک «رصدخانه اجتماعی» عمل کرده و بحران‌های نوپدید خانواده را پیش از فراگیری شناسایی کند. سمن‌ها با تکیه بر انعطاف‌پذیری و چابکی خود، می‌توانند خلأ‌هایی را پر کنند که بروکراسی سنگین اداری قادر به درک یا حل آنها نیست.

اعتماد، بزرگترین سرمایه تشکل‌های مردم‌نهاد در سال جاری است؛ خانواده‌ها به جوانانی که داوطلبانه در کنارشان هستند، بسیار راحت‌تر از نهاد‌های رسمی اعتماد می‌کنند. سمن‌ها باید از این سرمایه برای نفوذ به لایه‌های زیرین مشکلات خانوادگی، از جمله اعتیاد‌های مدرن یا افسردگی‌های جمعی، استفاده کنند. تبیین این جایگاه نشان می‌دهد که سمن‌ها نه رقیب دولت، بلکه بازوی مصلح و اجتماعی حاکمیت در صیانت از اصیل‌ترین واحد جامعه یعنی خانواده هستند.

آموزش‌های تخصصی در سال ۱۴۰۴ باید از مباحث تئوری خارج شده و به سمت «پروژه‌های عملیاتی محله‌محور» حرکت کنند تا اثربخشی سمن‌ها ملموس شود. تشکل‌های جوانان با ایجاد «واحد‌های واکنش سریع اجتماعی»، می‌توانند در لحظات بحرانی خانواده‌ها، نقش تثبیت‌کننده و آرام‌بخش ایفا کنند. افق روشن پایداری خانواده ایرانی در گروی همین کنشگری‌های هوشمندانه و دلسوزانه جوانانی است که در سنگر سمن‌ها، بدون چشم‌داشت مالی، برای آینده وطن ایستاده‌اند.