چگونه یک عادت به ظاهر بد باعث پاکسازی مغز می‌شود؟

پژوهشی تازه نشان می‌دهد خمیازه کشیدن شاید فقط نشانه خستگی نباشد و حتی به پاکسازی مغز و بهبود جریان مایعات مغزی کمک کند.
اگر تا امروز خمیازه را فقط واکنشی ناخوشایند و گاهی خجالت‌آور در جلسات کاری یا کلاس درس می‌دانستید، نتایج یک مطالعه جدید ممکن است نگاهتان را تغییر دهد؛ پژوهشگران اکنون معتقدند این واکنش ساده بدن می‌تواند نقشی مهم در سلامت مغز داشته باشد.

به نقل از ای او ال،‌ خمیازه کشیدن یکی از رایج‌ترین رفتارهای انسانی است؛ رفتاری که تقریباً همه ما هر روز آن را تجربه می‌کنیم، اما هنوز هم دانشمندان درباره دلیل دقیق وقوع آن اتفاق نظر ندارند. حالا مطالعه‌ای جدید نشان می‌دهد خمیازه ممکن است فراتر از یک واکنش ساده به خواب‌آلودگی یا خستگی باشد و حتی به نوعی در «پاکسازی» مغز نقش داشته باشد.
بر اساس نتایج این تحقیق، خمیازه کشیدن می‌تواند به حرکت مایعات در مسیرهای دفع مواد زائد مغز کمک کند؛ فرایندی که برای سلامت سیستم عصبی اهمیت زیادی دارد. اگرچه این یافته‌ها هنوز قطعی نیستند، اما پژوهشگران می‌گویند نتایج به‌دست‌آمده دیدگاه تازه‌ای درباره عملکرد خمیازه ارائه می‌دهد.
خمیازه؛ رفتاری ساده با عملکردی پیچیده
بیشتر مردم خمیازه را نشانه‌ای از خستگی، خواب‌آلودگی یا بی‌حوصلگی می‌دانند. در محیط‌های اجتماعی نیز خمیازه کشیدن اغلب رفتاری نامناسب تلقی می‌شود؛ به‌خصوص اگر در میانه یک جلسه کاری، سخنرانی یا گفت‌وگوی مهم رخ دهد. با این حال، دانشمندان سال‌هاست تلاش می‌کنند بفهمند چرا بدن انسان چنین واکنشی را انجام می‌دهد.
مطالعه جدید که در نشریه علمی Respiratory Physiology & Neurobiology منتشر شده، نشان می‌دهد خمیازه ممکن است عملکردی بسیار پیچیده‌تر از چیزی داشته باشد که تاکنون تصور می‌شد. پژوهشگران در این تحقیق تلاش کردند بررسی کنند هنگام خمیازه دقیقاً چه اتفاقی در مغز و بدن رخ می‌دهد.
در این پژوهش چه اتفاقی افتاد؟
در این مطالعه کوچک، ۲۲ داوطلب تحت اسکن MRI از ناحیه سر و گردن قرار گرفتند. در طول تصویربرداری، از شرکت‌کنندگان خواسته شد در شرایط مختلفی قرار بگیرند؛ از جمله:
• خمیازه بکشند،
• نفس عمیق بکشند،
• تلاش کنند خمیازه خود را متوقف کنند،
• و در حالت عادی نفس بکشند.
نتایج اسکن‌ها نشان داد هنگام خمیازه کشیدن، مایع مغزی-نخاعی یا همان CSF از مغز دور می‌شود. این مایع شفاف اطراف مغز و نخاع را احاطه کرده و نقش مهمی در محافظت و تغذیه سیستم عصبی دارد.
جالب آن‌که هنگام نفس عمیق کشیدن، جریان این مایع در جهت مخالف حرکت می‌کرد. همچنین پژوهشگران دریافتند خمیازه و تنفس عمیق هر دو باعث افزایش خروج خون از مغز می‌شوند و در نتیجه فضای بیشتری برای ورود خون تازه فراهم می‌کنند.
پژوهشگران در گزارش خود نوشتند: «این مشاهدات نشان می‌دهد خمیازه صرفاً یک دم و بازدم عمیق نیست، بلکه یک فرایند متمایز قلبی-تنفسی است که جریان مایعات عصبی را بازسازمان‌دهی می‌کند.»
چرا این یافته اهمیت دارد؟
اگرچه این مطالعه نشان داد خمیازه باعث تغییر جریان مایعات و خون در مغز می‌شود، اما هنوز به‌طور قطعی مشخص نیست این تغییر دقیقاً چه فایده‌ای برای بدن دارد. با این حال، متخصصان چند فرضیه مهم مطرح کرده‌اند.
دکتر رندی دآمیکو، جراح مغز و اعصاب، توضیح می‌دهد مایع مغزی-نخاعی فقط نقش محافظتی ندارد، بلکه به انتقال مواد مغذی و دفع مواد زائد متابولیک مغز نیز کمک می‌کند.
در سال‌های اخیر توجه دانشمندان به سیستمی به نام «گلیمفاتیک» جلب شده است؛ شبکه‌ای که به‌نوعی سیستم پاکسازی مغز محسوب می‌شود. این سیستم وظیفه دارد مواد زائد تولیدشده در فعالیت‌های روزانه مغز را خارج کند. برخی پژوهش‌ها حتی اختلال در این سیستم را با بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی و روند پیری مرتبط می‌دانند.
بر همین اساس، برخی متخصصان معتقدند خمیازه شاید بتواند به عملکرد بهتر این مسیر پاکسازی کمک کند.
آیا خمیازه واقعاً مغز را پاکسازی می‌کند؟
پژوهشگران تأکید می‌کنند هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت خمیازه مستقیماً مغز را «تمیز» می‌کند. اما نتایج این تحقیق نشان می‌دهد این رفتار ممکن است نقشی بسیار مهم‌تر از تصور قبلی داشته باشد. داویده کاپون، عصب‌روان‌شناس مرکز پزشکی تافتس، می‌گوید هماهنگی میان جریان خون و مایع مغزی-نخاعی هنگام خمیازه می‌تواند نشانه‌ای از ارتباط آن با فرایند پاکسازی مغز باشد.
او توضیح می‌دهد: «این یافته هنوز در حد فرضیه است. مطالعه حاضر ثابت نمی‌کند خمیازه مستقیماً مغز را پاکسازی می‌کند، اما نشان می‌دهد این رفتار احتمالاً عملکردهای فیزیولوژیکی پیچیده‌تری نسبت به آنچه قبلاً تصور می‌کردیم دارد.»
هنگام خمیازه در مغز چه می‌گذرد؟
متخصصان می‌گویند خمیازه درواقع یک رویداد عصبی و فیزیولوژیکی بسیار پیچیده است که چندین سیستم مختلف بدن را هم‌زمان درگیر می‌کند. دکتر کریستوفر وینتر، متخصص مغز و اعصاب و پزشکی خواب، معتقد است دانشمندان سال‌ها فرضیه‌های مختلفی درباره نقش خمیازه مطرح کرده‌اند؛ از تنظیم دمای مغز گرفته تا کمک به بیدار شدن سیستم عصبی.
به گفته او، یافته‌های جدید احتمالاً نشان می‌دهد خمیازه نوعی سیستم پشتیبان برای مغز است. او توضیح می‌دهد: «اگر خواب کافی و باکیفیت داشته باشید، سیستم گلیمفاتیک کار خودش را به‌خوبی انجام می‌دهد. اما وقتی خواب مناسب ندارید، شاید خمیازه نوعی مکانیزم کمکی باشد؛ انگار مغز می‌گوید اگر قرار نیست درست بخوابی و سیستم پاکسازی را فعال کنی، من سیستم پشتیبان را روشن می‌کنم.»
ارتباط خمیازه و خواب
دانشمندان مدت‌هاست می‌دانند خواب نقش کلیدی در سلامت مغز دارد. در هنگام خواب، فعالیت سیستم گلیمفاتیک افزایش پیدا می‌کند و مغز فرصت پیدا می‌کند مواد زائد را دفع کند. به همین دلیل کمبود خواب با مشکلات شناختی، کاهش تمرکز و حتی افزایش خطر بیماری‌های عصبی مرتبط دانسته می‌شود.
اکنون این احتمال مطرح شده که خمیازه نیز شاید بخشی از همین چرخه تنظیمی باشد. به‌عبارت دیگر، بدن ممکن است از طریق خمیازه تلاش کند تعادل جریان مایعات و خون در مغز را حفظ کند؛ به‌خصوص زمانی که فرد خسته یا کم‌خواب است.
آیا باید بیشتر خمیازه بکشیم؟
پاسخ کوتاه این است: نه لزوماً. پژوهشگران هشدار می‌دهند که نتایج این مطالعه به معنای آن نیست که افراد عمداً باید مدام خمیازه بکشند تا مغزشان سالم‌تر بماند.
این تحقیق صرفاً نشان می‌دهد خمیازه احتمالاً فوایدی دارد که پیش‌تر ناشناخته بوده‌اند. هنوز مطالعات گسترده‌تری لازم است تا مشخص شود این رفتار دقیقاً چه نقشی در سلامت مغز ایفا می‌کند و آیا می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر پیشگیری از بیماری‌های عصبی داشته باشد یا نه.
یک رفتار روزمره با رازهای کشف‌نشده
یافته‌های جدید بار دیگر نشان می‌دهد بدن انسان حتی در ساده‌ترین رفتارهای روزمره نیز پیچیدگی‌های فراوانی دارد. خمیازه‌ای که شاید در ظاهر فقط نشانه خستگی به نظر برسد، ممکن است بخشی از مکانیزم‌های ظریف حفظ سلامت مغز باشد.
متخصصان می‌گویند مهم‌ترین پیام این مطالعه آن است که مغز و بدن ارتباطی پویا و دائماً در حال تعامل دارند. رفتارهایی مانند خواب، تنفس و حتی خمیازه می‌توانند بر عملکرد مغز اثر بگذارند؛ هرچند هنوز همه جزئیات این ارتباط برای دانشمندان روشن نشده است.
بنابراین دفعه بعد که ناخواسته وسط روز خمیازه کشیدید، شاید بد نباشد به این فکر کنید که مغزتان فقط خسته نیست؛ شاید در حال انجام نوعی «خانه‌تکانی» داخلی هم باشد.