روز جهانی بدون دخانیات؛ چرا هنوز دود از قاب‌ها بلند می‌شود؟

به گزارش خبرنگار گروه فرهنگ و هنر برنا؛ امروز ۳۱ مه، روز جهانی بدون دخانیات است. مناسبتی که معمولا با آمار‌های پزشکی و هشدار‌های سلامت همراه می‌شود اما ماجرا فقط به ریه و قلب ختم نمی‌شود. 

دخانیات سال‌هاست در فرهنگ عامه، سینما و سریال‌ها نیز حضوری پررنگ دارد. حضوری که گاهی از یک عادت شخصی فراتر می‌رود و به ابزاری برای شخصیت‌پردازی تبدیل می‌شود.

در بسیاری از فیلم‌ها و سریال‌های ایرانی، روشن کردن سیگار به یکی از ساده‌ترین راه‌های نمایش تنهایی، عصیان، استرس، روشنفکری یا حتی جذابیت تبدیل شده است. کافی است شخصیتی دچار بحران روحی باشد، درگیر یک رابطه عاطفی پیچیده شود یا بخواهد متفاوت و مستقل به نظر برسد آن‌وقت در بسیاری از موارد، سیگار به بخشی از زبان تصویری او تبدیل می‌شود.

این در حالی است که سازمان جهانی بهداشت سال‌هاست هشدار می‌دهد نمایش مکرر مصرف دخانیات در آثار نمایشی می‌تواند بر نگرش نوجوانان و جوانان تاثیر بگذارد و مصرف سیگار را رفتاری عادی و پذیرفتنی جلوه دهد. 

این سازمان در گزارشی با عنوان «فیلم‌های بدون دخانیات» تاکید کرده است که هرچه نوجوانان بیشتر تصاویر استعمال دخانیات را در آثار نمایشی ببینند، احتمال گرایش آنها به مصرف سیگار افزایش می‌یابد. همچنین مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) نیز بر اساس پژوهش‌های مختلف اعلام کرده است که مشاهده سیگار در فیلم‌ها می‌تواند در شروع مصرف دخانیات در میان نوجوانان نقش داشته باشد.

نکته قابل توجه این است که در بسیاری از سریال‌های ترکی که سال‌هاست در ایران مخاطبان گسترده دارند، نمایش مستقیم سیگار و دخانیات بسیار محدودتر از آن چیزی است که در بخشی از تولیدات داخلی دیده می‌شود. 

ترکیه از سال‌ها پیش قوانین سختگیرانه‌ای برای نمایش دخانیات در تلویزیون وضع کرده و حتی شبکه‌هایی به دلیل پخش صحنه‌های استعمال سیگار جریمه شده‌اند. در مواردی، تصاویر سیگار در برنامه‌ها و سریال‌های خارجی نیز هنگام پخش تلویزیونی محو یا سانسور شده است.

در مقابل، در بخشی از تولیدات شبکه نمایش خانگی ایران، سیگار نه‌تنها حذف نشده بلکه گاه به بخشی از هویت شخصیت‌ها تبدیل شده است. در برخی آثار پرمخاطب سال‌های اخیر مانند زخم کاری، یاغی، ملکه گدایان، وحشی و... استعمال سیگار توسط برخی شخصیت‌ها به کرات دیده می‌شود. نکته‌ای که بیش از همه جلب توجه می‌کند، افزایش نمایش مصرف سیگار توسط شخصیت‌های زن است؛ موضوعی که معمولا واکنش‌های موافق و مخالف فراوانی در فضای عمومی ایجاد می‌کند.

البته از منظر سلامت عمومی، میان زن و مرد تفاوتی وجود ندارد. آسیب‌های جسمی دخانیات به جنسیت وابسته نیست. پرسش اصلی این است که چرا مصرف سیگار باید به ابزاری برای نمایش استقلال، جسارت، روشنفکری یا تفاوت تبدیل شود؟ آیا واقعا برای نشان دادن پیچیدگی‌های یک شخصیت راهی جز روشن کردن سیگار وجود ندارد؟

بسیاری از روانشناسان رسانه معتقدند تکرار یک رفتار در آثار نمایشی به مرور آن را در ذهن مخاطب عادی‌سازی می‌کند. عادی‌سازی به معنای تشویق مستقیم نیست اما مرز میان «رفتار پرخطر» و «رفتار معمول» را کمرنگ می‌کند. به همین دلیل در بسیاری از کشور‌های جهان، از مشاوران روانشناسی و سلامت اجتماعی در فرآیند تولید آثار نمایشی استفاده می‌شود تا درباره پیامد‌های احتمالی برخی تصاویر بر مخاطبان، به‌ویژه نوجوانان نظر کارشناسی ارائه دهند.

واقعیت این است که سیگار امروز در دسترس‌ترین ماده دخانی برای نوجوانان و جوانان محسوب می‌شود. وقتی این محصول در زندگی واقعی به‌راحتی قابل تهیه است مسئولیت رسانه و صنعت سرگرمی دوچندان می‌شود. 

اگر قرار باشد هر شخصیت ناراحت، عاشق، شکست‌خورده، ثروتمند، روشنفکر یا معترض با سیگار معرفی شود به تدریج این پیام ناخودآگاه به مخاطب منتقل می‌شود که سیگار بخشی طبیعی از سبک زندگی است.

روز جهانی بدون دخانیات فرصتی است برای بازنگری در این کلیشه قدیمی. شاید وقت آن رسیده باشد که فیلمسازان و سریال‌سازان برای ساختن شخصیت‌های جذاب و ماندگار به جای دود سیگار از ابزار‌های خلاقانه‌تری استفاده کنند، زیرا در دنیای امروز، جذابیت یک شخصیت بیش از آنکه از میان دود برخیزد از عمق روایت و کیفیت پرداخت او شکل می‌گیرد.