مستندنگاری جنگ و میراث فرهنگی | چطور نقاشی، عکس و فیلم در زمان جنگ میراث فرهنگی را ثبت و ضبط می‌ کند؟

به گزارش همشهری ‌آنلاین، رئیس ایکوم ایران آسیب به موزه‌های ایران در جنگ تحمیلی سوم را از موزه‌های دولتی تا موزه‌های خصوصی مانند موزه گل‌سرخ کاشان، موزه برق و موزه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان عنوان کرد و گفت: «مستندنگاری در جنگ نیاز فرهنگی است که گاهی اوقات به دلایل مختلف برای عکاسان حرفه‌ای و مستندسازان موانعی ایجاد می‌شود.»

احمد محیط طباطبایی از آغاز به کار نمایشگاه عکس «موزه‌ها در جنگ» با همکاری مشترک ایکوم (کمیته ملی موزه‌ها)، وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و خانه هنرمندان تا ۱۹ خرداد خبر داد و افزود: «این نمایشگاه از عکس‌های منتخب جنگ تحمیلی سوم از سوی هنرمندان مختلف از شیراز، تهران، اصفهان، لرستان و ... برپا شده‌است تا ادای احترامی به تلاش افرادی باشد که چطور حوادث جنگ را با عکس مستند کردند.»
محیط‌طباطبایی در مورد سابقه مستندنگاری در میراث فرهنگی به یافته‌های باستان‌شناسی از دیوارهای غارها اشاره کرد و ادامه داد: «بشر از گذشته به فکر مستندنگاری وقایع بوده‌است. از همان زمان که اشکالی را روی دیوار غار می‌کشید تا امروز که عکاسی، سینما و ویدئوآرت را در اختیار دارد.»

جای خالی دوربین مستندسازان در جنگ تحمیلی سوم

هادی آفریده، مستندنگار در این نشست گفت: «با دسترسی به آرشیو فیلم مستند ایران، فیلم خانه ملی یا با سختی خیلی زیاد دسترسی به آرشیو تلویزیون می‌بینیم که مستند سازان از وقایع مختلف مانند زلزله‌ها، افتتاح کارخانه‌ها و هر رویدادی که مربوط به کشور بوده تا دوران جنگ ۸ سال دفع مقدس مستند تهیه کرده‌اند و سنت مستندسازی در کشور ما بسیار جدی گرفته می‌شده و نمونه‌های شاخصی ماننند روایت فتح داشتیم که از تلویزیون پخش می‌شد.»
او نگاه امنیتی به سینمای مستند و مستند سازها را مانعی برای مستندسازی در بحران‌ها مانند جنگ ۱۲ روزه و جنگ تحمیلی سوم عنوان کرد و افزود: «مستندسازان حرفه‌ای عملا خانه‌نشین بودند و هیچ مجوزی کارایی نداشت. میراث فرهنگی داشته ملی تمام سینماگران و مستندسازهاست که باید اجازه داشته باشند با نگاه و دیدگاه خودشان با حضور در موقعیت مستندسازی کنند.»
به گفته آفریده، بیشتر عکس‌های اماکن آسیب‌دیده در جنگ تحمیلی سوم به دوربین موبایل کارمندان اداره‌ها محدود شد و جای خالی مستندسازان و عکاسان حرفه‌ای دیده می‌شود. او ادامه داد: «با این عکس‌ها که غیر هنری است و نگاه یک مستندنگار پشت آن نیست، چطور می‌توانیم فردای پس از جنگ در دادگاه‌های بین‌المللی ادعای خسارت کنیم؟ در حالی که سینمای مستند ایران تا به حال اتفاقات و بحران‌های میراث فرهنگی کشور را ثبت و ضبط کرده‌است.»

عکس‌های جریان‌ساز از جنگ‌ها

سیف‌الله صمدیان، عکاس و فیلمساز در این نشست به مسئولیت عکاسان برای مستند کردن وقایع در جنگ اشاره کرد و گفت: «ما عکاسان باید با حلقه‌های اشک در چشم‌هایمان بتوانیم قادر به فوکوس کردن باشیم و لحظات تلخ جنگ را ثبت کنیم. عکاسان حرفه‌ای در جنگ و بحران فقط شاتر نمی‌زنند، بلکه با یک هارمونی تمام موقعیت و فجایع را مستند می‌کنند. عکس‌های تکان‌دهنده و جریان‌سازی از جنگ‌های جهانی و جنگ‌های مختلف در دنیا وجود دارد که بیش از هزاران کلمه واقعیت تلخ جنگ را یادآوری می‌کند.»

روزگاری که نقاشی وقایع جنگ را مستند می‌کرد

جمال عرب‌زاده، استاد دانشگاه و دکترای هنرهای تجسمی، نقاشی را تا قبل از اختراع عکاسی راهی برای مستندنگاری در جنگ‌ها و پیروزی‌ها عنوان کرد و گفت: «جنگ و هنر با هم در جامعه حضور داشتند، با هم رشد کردند و با هم مدرن شدند. مشهورترین تابلوی نقاشی ضدجنگ در دنیا به سال ۱۹۳۷ و جنگ‌های داخلی اسپانیا برمی‌گردد که مقابل شورای امنیت سازمان ملل متحد نصب شده‌است.»
عرب‌زاده، هنرمند در خدمت جنگ را یکی از قدیمی‌ترین وظایف هنرمند در روزگار گذشته در جنگ دسته‌بندی دانست و ادامه داد: «نقاشی‌ها به ما نشان می‌دهد که چطور هنرمندان در خدمت جنگ یا علیه جنگ بودند یا خاطره‌ای از جنگ به جا گذاشته‌اند و همه این نقاشی‌ها مستنداتی از جنگ‌های مختلف دنیاست که اکنون در اختیار داریم.»