برای تخریب اموال عمومی برنامه‌ریزی جدی شده بود

به گزارش همشهری آنلاین، عبدالمطهر محمدخانی، درنشست سوم «مواجهه مدیریت شهری با آشوب‌های دی‌ماه ۱۴۰۴» که در مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران برگزار شد، با تأکید بر ضرورت بررسی چندجانبه حوادث اخیر اظهار کرد: ضرورت دارد از زاویه‌های مختلف به این موضوع نگاه کنیم. به عنوان کسی که از سال ۸۸ تا امروز درگیر پوشش روایت‌های این دست اتفاقات بوده‌ام و همزمان ارتباط مستقیم با مسئولیت شهری داشته‌ام معتقدم اعتراضات اخیر تفاوت‌های زیادی با دفعات قبلی دارد و صرفاً با نگاه جامعه‌شناسی نمی‌توان به آن پاسخ داد.

وی ادامه داد: در این حوادث با نوعی مسخ‌شدگی و اثر شدید عملیات‌های شناختی در میان بخشی از معترضان مواجه بودیم و باید همه ابعاد این مسئله را تحلیل کنیم. به عنوان سخنگوی شهرداری تهران تأکید می‌کنم که برنامه‌ریزی جدی و اصرار بالایی برای تخریب اموال شهری و عمومی وجود داشت و این مسئله از جنسی متفاوت با دوره‌های قبل بود.

حمله به پایانه‌ها و زیرساخت‌های شهری

محمدخانی افزود: از سال ۷۸ به بعد آتش زدن اتوبوس در صحنه درگیری موضوع عجیبی نبود و معمولاً در همان نقطه درگیری با نیروهای امنیتی رخ می‌داد تا فرصت فرار فراهم شود اما در این دوره افراد به سراغ ترمینال‌ها و پایانه‌های اتوبوس رفتند و آن‌ها را به آتش کشیدند. حمله به پایانه‌های اتوبوسرانی از اتفاقات جدید این دوره بود.

وی با اشاره به شدت خشونت‌ها گفت: میزان خشونت در این ناآرامی‌ها بالا بود و مواردی مانند آتش زدن انسان‌ها و حتی سربریدن گزارش شد. تخریب‌ها سازماندهی‌شده بود و سطوح گسترده‌ای از خشونت در جامعه مشاهده شد. این تصور شکل گرفته که گروهی آموزش‌دیده در بروز این اتفاقات نقش داشته و احتمالاً باید بازه سنی مشخصی را برای برخی از این افراد در نظر گرفت.

سخنگوی شهرداری تهران خاطرنشان کرد: تصاویر دوربین‌ها نشان می‌دهد حضور خانوادگی در میان معترضان وجود داشت و برخی خانواده‌ها با سطح بالایی از خشونت در صحنه حاضر بودند. این تناقض بارها می‌تواند مورد بحث و ریشه‌یابی قرار گیرد.

وی تأکید کرد: تخریب و خشونت بالا در کنار ترکیب سنی و حضور خانوادگی افراد موضوع مهمی است. عملیات شناختی دشمن و جریان‌های رسانه‌ای طی یک دهه اخیر با قدرت ادامه داشته و بر افکار بخشی از جامعه اثر گذاشته است.

محمدخانی افزود: باید درباره همه جوانب این موضوع صحبت کرد. جامعه دچار استرس و افسردگی شده و اگر این وضعیت بدون راهکار باقی بماند به خشم تبدیل می‌شود. با یک روند مداوم رسانه‌ای بخشی از جامعه به سمت خشم جمعی و افسردگی جمعی سوق داده شد و در یک نقطه زمانی فعال شد. ابزارهای رسانه‌ای طی یک دهه اخیر توسط یک جریان غالب مورد استفاده قرار گرفت.

وی ادامه داد: این نقد به همه ما وارد است و کم‌کاری‌های مجموعه‌های مختلف در شکل‌گیری این وضعیت سهم داشته است. در عین حال با یک نبرد نابرابر روبه‌رو هستیم و اگر همه ابعاد را در نظر بگیریم ابزارهای قوی‌تر و رسانه‌های گسترده‌تری در اختیار طرف مقابل قرار دارد و ما در انتقال پیام به بخشی از جامعه با محدودیت مواجه هستیم.

راهکارهای کاهش پیامدهای منفی اغتشاشات در شهر

سخنگوی شهرداری تهران با اشاره به راهکارهای کاهش پیامدهای منفی اغتشاشات در شهر اظهار کرد: ماجرا فراتر از مدیریت شهری است و با یک فرایند پیچیده مواجه هستیم.

وی افزود: در جنگ تحمیلی دوازده روزه از سوی دشمن خارجی ضربه می‌خوردیم و در این اتفاقات علاوه بر فشارهای بیرونی از داخل نیز آسیب دیدیم. این شرایط ابعاد مسئله را پیچیده‌تر می‌کند.

محمدخانی ادامه داد: در این رویارویی داخلی خودمان به یکی از نقاط هدف تبدیل شدیم و بخشی از ابزارهای خود را از دست دادیم. البته می‌توانستیم بهتر عمل کنیم اما دستورالعمل مشخصی برای مواجهه با چنین شرایطی در اختیار نداشتیم.

سخنگوی شهرداری تهران تصریح کرد: شهرداری تهران در جنگ دوازده روزه سه همت خسارت دیده و این آسیب‌ها بخشی از ابزارهای ما را از چرخه خدمت خارج کرده است. در حوزه زیباسازی نیز با کاهش شدید تبلیغات روبه‌رو شدیم که کاهش درآمد شهرداری را به دنبال دارد و معمولاً در فهرست رسمی خسارات ثبت نمی‌شود.

وی با بیان اینکه بر خلاف جنگ‌های کلاسیک که از مرزها آغاز می‌شود این بحران از تهران شروع شد و در تهران پایان یافت گفت: در اغتشاشات نیز خسارات قابل توجهی به اموال شهرداری وارد شد و تعداد نقاط آشوب و تخریب از همه ادوار گذشته بیشتر بود. در شب نخست بیش از صد نقطه اعتراضی در تهران شکل گرفت که تبعات گسترده‌ای به همراه داشت.

محمدخانی در پایان تأکید کرد: ما با بخشی از جامعه ارتباط مؤثر نداریم. پیش از این از طریق ظرفیت‌های فضای شهری با این بخش ارتباط برقرار می‌کردیم اما همان بسترها نیز در جریان ناآرامی‌ها آسیب دید و تخریب شد.

بررسی وقایع اخیر در ابعاد مختلف

همچنین ستار پروین، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در این نشست با اشاره به وقایع اخیر اظهار کرد: برای توصیف این رخدادها از واژه‌های مختلفی استفاده می‌شود و ابعاد آن را باید هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی جست‌وجو کرد.

وی با طرح «نظریه آنومی نهادی» توضیح داد: در این نظریه تعادل قدرت میان نهادهای جامعه برهم می‌خورد و ارزش‌های نهاد اقتصادی به مخرج مشترک سایر نهادها تبدیل می‌شود به‌گونه‌ای که برای هر کنشی ابتدا میزان منفعت مادی آن سنجیده می‌شود. در چنین شرایطی نهادهایی مانند خانواده، آموزش‌وپرورش و دین کم‌رنگ شده و حتی به سمت تجاری شدن حرکت می‌کنند.

پروین افزود: در کنار این روند حجم بالایی از نابرابری‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و نهادهای جامعه‌پذیر تضعیف می‌شوند در نتیجه نسل جدید تا حد زیادی به فضای مجازی واگذار می‌شود و فرهنگ مصرفی در جامعه غلبه پیدا می‌کند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: وقتی موفقیت صرفاً در موفقیت مادی خلاصه شود بخشی از افراد جامعه که امکان دستیابی به این نوع موفقیت را ندارند دچار احساس ناکامی می‌شوند. بخشی از معترضان نیز از همین جنس‌اند افرادی که احساس می‌کنند به موفقیت‌های مادی دست نیافته‌اند و در نتیجه اعتراض خود را گاهی در قالب رفتارهای تخریبی بروز می‌دهند.

شهرداری نهادی عمومی و خدماتی است

وی با اشاره به جایگاه مدیریت شهری گفت: شهرداری باید این پیام را منتقل کند که نهادی عمومی، خدماتی و غیردولتی است. هرچند در ذهن برخی معترضان شهرداری بخشی از دولت تلقی می‌شود اما این نهاد می‌تواند نقش ارتباطی میان معترضان و دولت را ایفا کند. شهرداری سیاسی نیست اما این نگاه در کشور ما کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

پروین تأکید کرد: شهرداری می‌تواند با نیازسنجی آموزشی برای جوانان و نوجوانان دوره‌های مهارت کنترل خشم و نحوه مواجهه با فضای مجازی برگزار کند و نقش مؤثری در تقویت جامعه‌پذیری نسل جدید ایفا کند موضوعی که گرچه در درجه نخست بر عهده آموزش‌وپرورش است اما مدیریت شهری نیز می‌تواند در آن مشارکت داشته باشد.

شهر طبقاتی و بازتولید احساس نابرابری

وی با بیان اینکه جلوه‌های موفقیت مادی در فضای شهری بیش از پیش به نمایش گذاشته می‌شود گفت: در شهری که شکاف‌های طبقاتی عیان است احساس عدم موفقیت می‌تواند به نارضایتی و اعتراض دامن بزند. شهرداری می‌تواند با تعدیل نمودهای مادی‌گرایی در فضای شهری و کاهش جلوه‌های شهر طبقاتی در این زمینه اثرگذار باشد.

این عضو هیئت علمی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برخی پیامدهای رخدادهای اخیر اظهار کرد: شهرداری در مقاطعی نسبت به اتفاقات اخیر منفعل بوده و لازم است اقداماتی برای کاهش خسارات و پیشگیری از تخریب اموال عمومی انجام دهد. مقاوم‌سازی و اقدامات پیشگیرانه می‌تواند از شدت آسیب‌ها بکاهد هرچند برخی اقدامات حفاظتی چهره شهر را مخدوش کرده است.

وی همچنین با اشاره به تأثیر شرایط بحرانی اخیر از جمله جنگ ۱۲ روزه بر روان شهروندان گفت: حضور روانشناسان و جامعه‌شناسان برای کمک به مردم در سطح شهر می‌تواند به ارتقای آرامش روانی جامعه کمک کند. اگر هم اقداماتی از سوی شهردار تهران صورت گرفته جلوه کافی نداشته است. همچنین حمایت از کسب‌وکارها و بخش خصوصی و ایجاد مراکز آموزش گفت‌وگو و کنترل خشم برای شهروندان ضروری است.

پروین با نگاهی انتقادی به کارکرد خیابان تصریح کرد: خیابان فضایی خنثی نیست بلکه محل کنش‌های جمعی بیان مطالبات و عرضه قدرت برای معترضان است. دسترسی بالا امکان پراکنده شدن سریع و در دسترس بودن اموال عمومی زمینه تخریب نمادها را فراهم می‌کند چنان‌که در رخدادهای اخیر نیز برخی نمادها در خیابان آسیب دیدند.

تضادهای فرساینده و کاهش امید اجتماعی

وی خاطرنشان کرد: در میان معترضان نسل‌های مختلفی حضور داشتند که عمدتاً جوان بودند. اگر تضادهای اجتماعی فرساینده شود احساس لذت و امید در جامعه از بین می‌رود و مسیر تعالی اجتماعی مسدود می‌شود از این رو تقویت کارکردهای فرهنگی و اجتماعی نهادهای شهری اهمیت دوچندان دارد.

دبیری این نشست را راضیه شاهمرادی، پژوهشگر گروه مطالعات اجتماعی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، بر عهده داشت و با حضور صابر جعفری، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، ستار پروین، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبای و میلاد گودرزی، مدیر اندیشکده حکمرانی مشارکتی، ابعاد مختلف نحوه مواجهه مدیریت شهری با رخدادهای دی‌ماه ۱۴۰۴ از منظر سیاست‌گذاری، حکمرانی شهری و تحلیل‌های اجتماعی بررسی شد.