خودکشی در کدام مناطق ایران بیشتر است؟

یک مورد هم زیاد است، اما هیچ آمار رسمی از تعداد خودکشی در ایران نیست؛ شاید رسمی‌ترین آن همان یادداشت سال گذشته‌ی معاون فرهنگی و اجتماعی فراجا باشد، جایی‌که سردار منتظرالمهدی در یاددشتی برای رسانه‌ها نوشت: «حاصل این اقدام در کشور ما جانباختن سالانه بیش از ۴۰۰۰ نفر و آسیب دیدن شدید ۱۰ تا ۲۰ برابر این تعداد است». شاید تنها مورد توجه به خودکشی همان مواقعی است که یک پزشک ، پرستار یا دانشجو ساکن خوابگاه دست به این اقدام می‌زند اما کسی از سایر زنان و مردانی که با این روش به زندگی خود پایان می‌دهد ندارد، حتی خیلی مواقع نزدیکان فرد تلاش می‌کنند علت اصلی مرگ را پنهان کنند، با این وجود سایه چنین مرگی بالای سر جامعه است، طوری‌که بهزیستی تصمیم گرفته اقدامی برای حمایت از افراد اقدام کننده به خودکشی انجام دهد، حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور مدتی قبل اعلام کرد: «طرح ویژه خودکشی به‌عنوان پایلوت در تهران و همچنین در کرمانشاه و ایلام اجرا شده است.»

درهمین‌باره سیدحسن موسوی چلک، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی گفت: « بر اساس متون علمی به ازای هر یک فوت ناشی از خودکشی حدود ۲۰ اقدام به خودکشی وجود دارد.»

او معتقد است پیگیری پس از ترخیص یکی از روش‌هایی است که می‌تواند سبب‌ساز کاهش موارد خودکشی شود.

در ایران شماره تلفن ۱۴۸۰  و اورژانس اجتماعی با شمار ۱۲۳ برای مشاوره با کسانی‌که تفکر خودکشی دارند خدمات رایگان ارائه می‌دهند.

متن کامل این گفت‌وگو در ادامه امده است.

*چه شد که سازمان بهزیستی به سمت اجرای «طرح ویژه خودکشی» حرکت کرد؟

موضوع خودکشی و اقدام به خودکشی در کشور ما مانند سایر کشورها وجود دارد، افرادی که اقدام می‌کنند معمولاً پس دریافت خدمات اولیه به خانواده یا محل اقامت خود بازمی‌گردند، اما خطر اقدام مجدد در این افراد بالا است و به‌مراتب بیشتر از کسانی است که تاکنون چنین سابقه‌ای نداشته‌اند. بر اساس متون علمی به ازای هر یک فوت ناشی از خودکشی حدود ۲۰ اقدام به خودکشی وجود دارد.

معمولاً پس از مداخله اولیه درباره کسی‌که به خودکشی اقدام کرده ارتباط سازمان‌یافته‌ای با او برقرار نمی‌شود، در حالی که این افراد نیازمند پیگیری مجدد هستند، پیگیری پس از ترخیص یکی از مراحل فرآیند مداخله است که پس از خروج فرد از چرخه خدمات اولیه انجام می‌شود تا از اثربخشی مداخلات اطمینان حاصل شود و فرد رها نشود، چراکه برخی افراد پس از ترخیص همچنان احساس نگرانی، ناامنی یا تنهایی دارند و ممکن است به حمایت‌های روانی و اجتماعی بیشتری نیاز داشته باشند.

*این طرح در چه استان‌هایی اجرا می‌شود و چرا؟

این طرح به‌صورت پایلوت در استان‌های تهران، کرمانشاه و ایلام اجرا می‌شود، البته این طرح اقدامی مستقل و جدید نیست، بلکه روندی است که پیش‌تر وجود داشته و اکنون به شکل هدفمندتر و نظام‌مندتر اجرا می‌شود.

*چرا این استان‌ها انتخاب شدند؟

برای این‌که آمار بالاتری در حوزه اقدام به خودکشی دارند. البته این طرح به‌عنوان یک پروژه پایلوت طراحی شده است تا ابتدا میزان اثربخشی آن مشخص شود. به همین دلیل، اجرای سراسری آن در آغاز کار در دستور کار نیست. اگر ارزیابی‌ها نشان دهد که این مدل مؤثر است، با شناسایی نقاط قوت و ضعف و استخراج راهکارهای اثرگذار، برنامه ارتقا یافته و در دستورالعمل‌ها نهادینه می‌شود تا به‌عنوان بخشی از برنامه‌های همیشگی اجرا شود.

*آیا می‌توان درباره وضعیت خودکشی در کشور آمار مشخصی ارائه کرد؟

وضعیت ایران بالاتر از میانگین نرم جهانی نیست، معمولاً اقدام به خودکشی در سنین نوجوانی و جوانی بیشتر دیده می‌شود، در این میان زنان بیشتر اقدام می‌کنند اما میزان فوت در آن‌ها کمتر است، درحالی‌که مردان کمتر اقدام می‌کنند اما احتمال فوت در آن‌ها بیشتر است. این الگوها در سطح جهانی نیز تقریباً مشابه است، هرچند در برخی کشورها نرخ‌ها بالاتر است، اما در مجموع روند جهانی خودکشی کاهشی است.

*کدام مناطق ایران بیشترین میزان اقدام به خودکشی را دارند؟

مطالعات نشان می‌دهد که شمال غرب کشور در این زمینه بیشتر درگیر است.

*عوامل مؤثر بر اقدام به خودکشی در ایران چیست؟

این عوامل متعدد و چندبعدی هستند. شکست‌های عاطفی یا اقتصادی، مشکلات خانوادگی، اختلالات روانی به ویژه افسردگی، فقدان مهارت‌های زندگی و ارتباطی و دسترسی ناکافی به منابع حمایتی از مهم‌ترین دلایل هستند. این عوامل مشابه شرایط سایر کشورها است.

*چه منابع حمایتی برای افرادی که تفکر اقدام به خودکشی دارند وجود دارد؟

در ایران شماره تلفن ۱۴۸۰ برای مشاوره راه‌اندازی شده و اورژانس اجتماعی با شمار ۱۲۳ فعال است، خدمات آن‌ها رایگان است که توسط نیروهای آموزش‌دیده و متخصص ارائه می‌شود.

*آیا بحران‌های اجتماعی مانند حوادث دی ماه تأثیر بر میزان اقدام به خودکشی دارند؟

تاثیر فوری خیر، آثار روانی بحران‌ها معمولاً با تأخیر بروز می‌کند و نمی‌توان به‌طور فوری تغییرات را مشاهده کرد. پس از جنگ ۱۲ روزه یا حوادث دی‌ماه، افزایش محسوس در میزان اقدام به خودکشی مشاهده نشده است، اما بحران‌ها هرچه گسترده‌تر باشند می‌توانند تأثیر بیشتری داشته باشند، بنابراین شدت بحران، در دسترس بودن یا نبودن منابع حمایتی و مهارت‌های مقابله‌ای افراد در بروز اقدام به خودکشی تعیین‌کننده است.

*این روزها که جامعه درگیر یک سوگ جمعی شده چه توصیه‌ای دارید؟

دولت و حاکمیت باید در کنار مردم باشند و خدمات حمایتی ارائه کنند. این حضور و پشتیبانی اعتماد و اطمینان مردم را افزایش می‌دهد، رئیس جمهور نیز عزم جدی برای حمایت از مردم دارد و تصمیمات کلان کشور در آینده نقش مهمی در کاهش آسیب‌های روانی ایفا می‌کند. اعتماد یکی از شاخص‌های کلیدی سرمایه اجتماعی است. هرچقدر اعتماد بیشتر باشد، مشارکت مردم، مسئولیت‌پذیری، تاب‌آوری و سلامت جامعه نیز بالاتر می‌رود. تمرکز بر حفظ و افزایش سرمایه اجتماعی، کلید حل بسیاری از بحران‌ها و کاهش آسیب‌های اجتماعی است، اهمیت این مسئله آنقدر هست که ما امسال قبل از همه این مسائل شعار انجمن مددکاران اجتماعی ایران را بر مبنای سرمایه اجتماعی انتخاب کردیم، این انتخاب بر اساس شاخص‌ها و مشاهدات اجتماعی در جامعه بوده است، افزایش سرمایه اجتماعی می‌تواند همراهی مردم و تاب‌آوری آن‌ها را تقویت کند و در مدیریت بحران‌ها مؤثر باشد.