خدیجه کبری (س) همسر نبوت و مادر امامت

محمد جواد گودینی پژوهشگر تاریخ اسلام و استاد دانشگاه در یادداشتی به مناسبت سالروز وفات حضرت خدیجه (س) نوشت: خدیجه بنت خُوَیلد (س) از برترین بانوان صدر اسلام به شمار رفته و به اجماع مورخان و محدثان شیعه و سنی، نخستین بانویی است که دعوت آسمانی اسلام را اجابت کرده و بر حقانیت این دین حنیف صحه گذارده و با آغوشی باز پذیرای رسالت حضرت ختمی مرتبت (ص) گردیده و در راه گسترش خداپرستی و کمک به پیامبر (ص) در تبلیغ آیین توحید از هیچ تلاش و کوششی مضایقه نکرده است.

این بانوی بزرگ اسلام، پانزده سال پیش از عام‌الفیل (سال هجوم سپاه اَبرَهه به مکه معظمه که نزد عرب، به عام‌الفیل شهرت یافته) در مکه معظمه چشم به جهان گشود و پدرش «خویلد بن اَسَد» از بزرگان و چهره‌های تیره بنی‌اسد (یکی از تیره‌های قبیله قریش) بوده و مادرش «فاطمه بنت زائدة بن أصم» نام داشته است. (فی فضائل أمهات المؤمنین، ص٢٢).

وی در دوران پیش از اسلام به ثروتی انبوه دست یافت و با هوش بالایی که در تجارت داشته، دارایی خود را که از دو همسر درگذشته‌اش به ارث رسیده بود، صرف تجارت نمود و به یکی از ثروتمندترین زنان قریش تبدیل شد. وی در آن روزگار، تهی‌دستان و نیازمندان مکه را دستگیری می‌کرد و بخشی از اموال و دارایی‌اش را به نیازمندان می‌بخشید و در حل مشکلاتشان کوشا بوده است.

خدیجه (س) بانویی خردمند، پارسا و پاکدامن بوده و در تجارت نیز توان و مهارت بالایی داشته و در محیط جاهلی، فعالیت‌های تجاری‌اش زبانزد بوده و موقعیت اجتماعی رشک‌برانگیزی را به خود اختصاص داد. القاب آن بانو نیز عبارت بوده از: طاهره، کُبری،‌ام المؤمنین، سیدة النسوة، صِدِّیقه و مبارکه.

هنگامی که پیامبر خدا (ص) از سن بیست سالگی عبور نمود، عمویش ابوطالب‌بن‌عبدالمطلب، به آن حضرت (ص) پیشنهاد کرد:‌ ای برادرزاده، خدیجه دختر خویلد (س) زنی ثروتمند بوده و تجارتی گسترده دارد؛ او به مردی همچون شما در امانتداری، پاکی و وفاداری نیازمند است؛ اگر بخواهی با او سخن بگویم تا شما را در کار تجارت سهیم کرده و بخشی از کارهایش را به شما واگذار نماید. پیامبر (ص) نیز تمایل خویش را برای همکاری ابراز نمود و ابوطالب با خدیجه (س) در این باره سخن گفت.

آن بانوی بزرگوار نیز پیامبر (ص) را که مردی مورد اعتماد، امانتدار و آراسته به فضیلت‌های ارزشمند انسانی و اخلاقی بوده و در محیط جاهلی و شهر مکه نزد همگان به راستی، فضیلت و آراستگی مشهور بوده، می‌شناخت و از این رو او را وکیل و نماینده خویش و سرپرست کاروان‌های تجاری‌اش قرار داد و آن حضرت (ص) نیز با سرمایه همسر آینده‌اش، سفری به شام رفته و فعالیت خویش را آغاز نمود. آری؛ فضیلت‌های اخلاقی پیامبر خدا (ص) از جمله راستگویی، امانت‌داری، خوش رفتاری و بزرگواری آن حضرت (ص) به بانوی مکه رسیده بود و او از مکارم اخلاقی و شرافت تباری رسول خدا (ص) به خوبی آگاهی داشت.

در جریان سفر تجاری به شام، بانوی ثروتمند مکه، خادم خویش «مَیسَرة» را نیز فرستاد و وی را مامور نمود تمام رفتار‌ها و اقدامات محمد امین (ص) را در این سفر زیر نظر گرفته و پس از بازگشت به بانویش گزارش دهد. او نیز چنین کرد و در بازگشت به مکه، گوشه‌ای از فضیلت‌های اخلاقی و آراستگی رفتاری محمد امین (ص) را که در طول سفر از آن حضرت دیده بود، برای دخت خویلد (س) شرح داد.

پس از این جریان، بانوی قریش که آن هنگام مجرد بوده و شیفته رفتار و اخلاق آن حضرت (ص) شده بود، با وجودی که خواستگاران فراوانی از چهره‌های نامدار و ثروتمند قریش داشته، به آن بزرگوار (ص) پیغام فرستاد:‌ ای پسر عمو، من به شما تمایل یافته‌ام، به دلیل نزدیکی و خویشاوندی و شرف و جایگاه تان در میان قوم (قریش). این بانوی بزرگ قریش، شیفته فضیلت‌ها و نیکویی‌های پیامبر (ص) گردیده بود و ازدواج با آن شخصیت آسمانی را بر ثروتمندان قریش ترجیح می‌داد.

پیامبر خدا (ص) نیز که آن زمان جوانی ۲۵ ساله بود، این پیشنهاد را با عموهایش بویژه سرپرستش ابوطالب‌بن‌عبدالمطلب طرح نمود، او نیز با خواستگاری از بانوی ارجمند و والاتبار قریش موافقت نمود و این ازدواج فرخنده انجام شد و رسول خدا (ص) با همسر گرامی‌‌اش ازدواج کرد.

خدیجه کبری (س) نخستین همسر پیامبر خدا (ص) بوده و همه فرزندان پیامبر (ص) به جز ابراهیم که مادرش ماریه قِبطیه بوده، از دامان پاک خدیجه (س) متولد گردیدند. حضرت فاطمه زهرا (س) نیز که کوچکترین و محبوبترین دختر پیامبر (ص) بوده و نسل رسول اکرم (ص) از طریق ایشان و فرزندان وی ادامه یافته، نیز دختر خدیجه (س) بوده و در دامان وی تربیت یافت. (زندگانی بانوی قریش، ص۲۴).

مورخان بر این باور هستند آن بانو (س) هنگام ازدواج با رسول اکرم (ص) از وی بزرگتر بوده و زنی ۴۰ ساله بوده است. اگر چه درباره سن و سال وی در هنگام ازدواج، کمی اختلاف میان سیره‌نویسان و تاریخ نگاران دیده می‌شود. اما در این که این بانوی سترگ از رسول اکرم بزرگتر بوده، اختلافی نیست.

خدیجه (س) الگوی همه زنان مسلمان از گذشته تا حال بوده و بانویی است که خاتم پیامبران (س) را در انجام ماموریت الهی و آسمانی‌اش، یاری رسانده و علاوه بر این، در فضیلت‌های اخلاقی و انسانی همچون مهربانی، فروتنی، کمک به گسترش دین اسلام و مبارزه با شرک و بت‌پرستی، شوهرداری، تربیت نیک و ارزنده فرزندان، پاکدامنی، فروتنی، خِرَدورزی، دستگیری از نیازمندان، مسئولیت‌پذیری، ایمان، توکل بر خدا، صبر در برابر ناملایمات و ... یگانه روزگار بوده است.

فضیلت‌های خدیجه (س) آنچنان برجسته و قابل‌ملاحظه بوده که رسول خدا (ص) او را از برترین بانوان توصیف فرموده و درباره او چنین فرموده است: برترین زنانِ اهل بهشت عبارتند از: خدیجه دخت خویلد، فاطمه دخت محمد، مریم دخت عمران و آسیه دخت مزاحم. در حدیث دیگر نیز فرمود: خداوند از میان زنان چهار تن را برگزیده است: مریم و آسیه و خدیجه و فاطمه. (بحار الانوار، ج۴۳، ص۱۹). همچنین از رسول خدا (ص) روایت است که در تجلیل از فداکاری‌های همسر مهربان و وفادارش چنین فرمود: «او هنگامی به من ایمان آورد که مردم مرا تکذیب می‌کردند و ثروتش را در راه من صرف نمود؛ در حالی که مردم از من دریغ می‌کردند».

سرانجام آن بانوی فداکار و دلسوز و نخستین همسر پیامبر (ص) که حق بزرگی بر گردن اسلام و مسلمانان دارد، پس از دوران سخت فشار اقتصادی مشرکان در شعب ابی‌طالب و بازگشت به مکه، بیمار گردید و هنگامی که ۶۵ سال از عمرش سپری می‌گردید، چشم از جهان فروبست و این رخداد تلخ در کنار وفات ابوطالب‌بن‌عبد المطلب عموی رسول خدا (ص) بزرگترین پشتیبان اسلام در مکه که در همان سال روی داد، آنچنان بر رسول خدا (ص) سخت و دشوار بوده که آن سال را «عام الحزن» نامید و خود نیز به سوگ عزیزانش غمگین بود و سال‌های پایانی حضور ایشان در مکه، با سختی و دشواری بسیاری همراه گردید و آزار قریش بیش از گذشته شده و جسارتشان نسبت به آن حضرت و پیروانش رو به فزونی نهاد.

دوران زندگی بانوی فداکار اسلام را می‌توان به دو بخش پیش از اسلام و پس از اسلام تقسیم نمود. پیامبر خدا (ص) پس از رحلت همسرش خدیجه (س) همواره با احترام و نیکی از وی یاد کرده و فداکاری‌های او در راه گسترش اسلام در شرایط دشوارِ سال‌های نخست بعثت را فراموش نمی‌کرد و همواره از وی تجلیل می‌نمود.

خدیجه کبری (س) از زنان نامدار و برجسته تاریخ اسلام بوده که نزد مسلمانان از احترام فراوانی برخوردار است و نقش عمده‌ای در گسترش اسلام و دفاع از رسالت خاتم پیامبران (ص) در مکه در شرایط سخت سال‌های آغازین اسلام، ایفا نمود. او مادر فاطمه زهرا (س) کوثر اسلام بوده و پیشوایان دین از نسل و سلاله پاک او جریان داشته و زمین را به نور خداوند روشن ساخته‌اند و حافظان و نگهبانان دین خدا و مفسران قرآن کریم بوده‌اند؛ از این رو می‌توان آن بانوی نامور را همسرِ نبوت و مادرِ امامت توصیف نمود. بانویی که الگویی مناسب برای همه مسلمانان و دوستداران حق، حقیقت و فضیلت در سراسر گیتی محسوب می‌شود.

منابع:

۱- گودینی، محمد جواد، زندگانی بانوی قریش، نشر میراث ماندگار ۱۴۰۲،

۲- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دار احیاء التراث العربی ١٩٨٣،

۳- یاسمین شذی، فی فضائل أمهات المؤمنین، کویت، مبرة الآل والأصحاب ٢٠٠۵