آلودگی خاک در ایران؛ زنگ خطری برای امنیت غذایی و منابع آب

به گزارش خبرنگار ایلنا،‌ آلودگی و فقیر بودن خاک تهران موضوعی بود که چند سال پیش سعید متصدی معاون وقت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست درباره آن اطلاع‌رسانی کرد. اما معضل آلودگی ویژه تهران نیست و در همه نقاط کشور بیش و کم قابل مشاهده است. مطابق آخرین تحقیقات مرکز پژوهش‌های مجلس و گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، ۶۰ درصد آلودگی خاک ناشی از پسماندها و ۲۱ درصد از فاضلاب‌های صنعتی، کشاورزی و انسانی است. 

از سوی دیگر برخی متخصصان هم هشدار داده‌اند که آلودگی خاک در سه استان خوزستان، اصفهان و کرمان از حد مجاز عبور کرده و زنگ خطر کاهش تولید محصولات سالم را به صدا درآورده است. وضعیتی که اگر کنترل نشود، در سال آینده بخشی از سطح زیرکشت کشور را از چرخه تولید خارج خواهد کرد. چند روز پیش هم رئیس بخش تحقیقات حاصلخیزی خاک و تغذیه گیاه موسسه تحقیقات خاک و آب کشورهم گفته بود: «حاصلخیزی خاک کشور به دلیل فقر مواد آلی در حال فروپاشی است». حالا متخصصان باید به این سوال پاسخ دهند که در این فقر مواد آلی خاک کشور، آلودگی چه نقشی ایفا می‌کند. 

با این وصف به نظر می‌رسد در کنار انواع آلودگی‌ها، بحران‌ها و ناترازی‌ها قرار است به تدریج با عبارت «تخریب سرزمینی» هم آشنا خواهیم شد، موضوعی که از آن به عنوان عمده‌ترین چالش حوزه خاک کشور نام برده می‌شود و آلودگی خاک، کاهش ماده آلی خاک، کاهش قدرت حاصلخیزی خاک، فشردگی خاک، فرسایش خاک و تغییر کاربری اراضی کشاورزی و منابع طبیعی را شامل می‌شود. 

متاسفانه تا کنون آماری شفافی از میزان آلودگی خاک در کشور اعلام نشده است هر چند وجود این نوع آلودگی مورد تایید قرار گرفته است. برخی از کارشناسان معتقدند اگر این آمار مشخص شود، وضعیت ناگوار خواهد بود. 

تاثیر آلودگی خاک بر تولید مواد غذایی و آب شرب

محسن شهریاری مقدم، مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک سازمان محیط زیست کشور، درباره آلودگی خاک به تعریفی اشاره می‌کند که در متن قانون حفاظت از خاک آمده است: برای آلودگی خاک تعاریف مختلفی وجود دارد، اما تعریفی که  مورد قبول سازمان و دستگاه‌ها بوده و مبنای اجرای قانون قرار گرفته، همان متن خود قانون است. بر اساس این تعریف، آلودگی خاک عبارت است از آمیختن یک یا چند ماده خارجی به خاک یا پخش آن‌ها روی خاک، به میزانی که کیفیت فیزیکی، شیمیایی یا زیستی آن را به نحوی تغییر دهد که برای انسان، سایر موجودات زنده، گیاهان یا آثار و ابنیه زیان‌آور باشد. این تعریف، آلودگی پوشش‌های آبرفتی و سنگی سطح زمین را نیز در بر می‌گیرد. 

او درباره تبعات آلودگی خاک توضیح می‌دهد: اولین اثر آلودگی خاک، تهدید امنیت غذایی است، زیرا بخش عمده تولید مواد غذایی مبتنی بر خاک است. تهدید امنیت غذایی می‌تواند به دو صورت بروز کند: از یک سو، ممکن است محصولاتی ناسالم تولید شود زیرا بسیاری از آلاینده‌ها وارد زنجیره غذایی می‌شوند و برخی از آن‌ها در زنجیره غذایی اثر تجمیعی دارند. از سوی دیگر، آلودگی خاک می‌تواند به‌طور مستقیم توان خاک را در تولید مواد غذایی کاهش دهد. 

مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک اثر غیرمستقیم آلودگی خاک بر منابع آب سطحی و آب زیرزمینی هم اشاره کرد: آب‌های زیرزمینی به‌طور مستقیم از آبی تغذیه می‌شوند که از بستر خاک عبور می‌کند و وارد منابع زیرزمینی می‌شود. بنابراین، وقتی خاک آلوده می‌شود، طبیعتاً می‌تواند بر آب‌های زیرزمینی و همچنین آب‌های سطحی اثر بگذارد. بسیاری از حوزه‌های آبریز به آب‌های سطحی منتهی می‌شوند. در صورت شست‌وشوی خاک‌های آلوده و ورود آن‌ها به منابعی مانند رودخانه‌ها که تغذیه‌کننده سدها هستند، آلودگی به این بخش‌ها منتقل می‌شود. بخشی از آب شرب همین آب‌های زیرزمینی هستند و آلودگی خاک می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر آن هم اثرگذار باشد. 

پسماندها و فاضلاب‌های شهری و صنعتی مهم‌ترین منابع آلودگی خاک

او تاکید کرد که آلودگی خاک مسئله‌ای جهانی است و محدود به ایران نیست: خاک به طرق مختلف می‌تواند آلوده شود. از مهم‌ترین منابع آلودگی خاک در کشور ما می‌توان به پسماندها و فاضلاب‌های شهری و صنعتی اشاره کرد. همچنین استفاده بی‌رویه از سموم و کودها هم می‌تواند موجب آلودگی خاک شود. در صنعت نیز فعالیت‌هایی مانند معدن‌کاری یا نشت آلودگی‌های نفتی می‌توانند زمینه‌ساز آلودگی خاک در کشور ما شوند. ذرت غبار هم بخش دیگری از آلاینده‌هایی هستند که که وارد خاک می‌شوند این ذرات در بسیاری از مواقع روی خاک می‌نشینند و اگر حامل مواد آلاینده باشند، می‌توانند موجب آلودگی خاک شوند. 

شهریاری با بیان اینکه ایران کشوری پهناور است و علت آلودگی خاک از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است، عنوان کرد: بر اساس نوع فعالیتی که در هر منطقه صورت می‌گیرد، نوع آلودگی خاک نیز متفاوت است. بنابراین حتی در شهرهای مختلف یک استان هم ممکن است دلایل آلودگی خاک متفاوت باشد. در برخی مناطق پسماند عامل اصلی است، در برخی فاضلاب، در برخی فاضلاب صنعتی و در برخی دیگر فعالیت‌های نفتی. 

او به پایش مستمر خاک در سراسر کشور توسط سازمان حفاظت از محیط زیست هم اشاره کرد: این پایش‌ها بر اساس وظیفه ذاتی سازمان، به‌صورت منظم صورت گرفته و گزارش‌های ماهانه و فصلی هم تهیه می‌شود. ادارات کل محیط زیست در کل کشور نیز به‌طور مداوم این پایش‌ها را انجام می‌دهند و اگر در جایی آلودگی خاک بیش از حدود مجاز باشد، بر اساس فرآیند قانونی، ابتدا اخطار داده می‌شود و در نهایت آلوده‌کننده موظف است آلودگی را برطرف کند و روال قانونی مربوطه طی می‌شود. 

میزان آلودگی خاک در استان‌ها متغیر است

به گفته مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک میزان آلودگی خاک در کشور پیوسته و متغیر است. از زمان تصویب و اجرای قانون حفاظت از خاک، این آمار به‌طور مرتب جمع‌آوری می‌شود، اما میزان آلودگی خاک در استان‌ها متغیر است، حتی در یک بازه یکساله این عدد در شهرهای و استان‌های مختلف تغییر می‌کند و نمی‌توان گفت که یک استان خاص آلوده‌ترین خاک را دارد. 

او با بیان اینکه هر چه منطقه‌ای صنعتی‌تر باشد آلودگی خاک هم در آن بیشتر خواهد بود، اضافه می‌کند: در بسیاری از مناطق کشور، آلودگی خاک وجود دارد. طبیعتا شهرهایی که صنعتی‌تر هستند یا در شهرهایی که فاضلاب و پساب به‌درستی تصفیه نمی‌شود به نحوی که فاضلاب را وارد منابع پذیرنده می‌کند، شاهد آلوده خاک هستیم. پس از محرز شدن آلودگی خاک بر اساس آزمایش‌های انجام‌شده، آلوده‌کننده موظف است نسبت به رفع آلودگی اقدام کند.

شهریاری   با تاکید بر اینکه   آلودگی خاک در کشور وجود دارد،  می‌گوید:   اما به دلیل ماهیت متغیر آلودگی خاک نمی‌توان گفت به صورت مشخص کدام استان‌ها آلوده‌ترین خاک را دارند. به عنوان مثال ممکن است یک حادثه مانند واژگونی چند تانکر حامل فرآورده‌های نفتی در استانی که پیش‌تر آلودگی قابل‌توجهی نداشته، باعث شود آن استان در یک بازه زمانی مشخص در فهرست مناطق آلوده قرار بگیرد و پس از طی فرآیند پاک‌سازی، وضعیت آن بهبود یابد. 

او یادآوری می‌کند:  بخشی از مساله آلودگی خاک مربوط به اراضی کشاورزی است، موضوعی که زیرنظر وزارت جهاد کشاورزی قرار دارد.