سقوط شتابان تراز آب خزر؛ کاهش زادآوری ماهیان و محدودیت فعالیت بنادر

«امید صدیقی سوادکوهی» مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست  در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا با اشاره به چالش‌های زیست محیطی دریای خزر «کاهش شدید تراز آب» را مهم‌ترین چالش کنونی این دریا برای همه کشورهای ساحلی خواند.

صدیقی اظهار داشت: آلودگی ناشی از تخلیه فاضلاب تصفیه‌ نشده شهرهای ساحلی و آلودگی های صنعتی، یک‌ چالش مهم در  دریای کاسپین محسوب می شود که  طی سال های اخیر با شدت گرفتن کاهش تراز و پسروی دریا تشدید شده است. چنانکه پسروی و کاهش تراز دریا مهمترین چالش زیست محیطی و اقتصادی اجتماعی منطقه کاسپین تبدیل شده است.   

تمرکز بر چالش جدید: کاهش بی‌سابقه تراز آب

وی در ادامه افزود: کاهش تراز و پسروی دریای کاسپین طی سال‌های اخیر به یک چالش جدید و جدی تبدیل شده و بویژه در دو سه سال اخیر، به مهم‌ترین چالش زیست‌محیطی در کل منطقه کاسپین تبدیل شده است.

این مقام مسئول با بیان اینکه نوسانات تراز دریای کاسپین به صورت طبیعی سینوسی است، توضیح داد: بر اساس داده‌های تاریخی، تراز این دریا در بازه‌های زمانی چندساله بصورت متناوب افزایش و سپس کاهش می‌ یابد. اما آنچه اکنون رخ داده، شتاب نگران‌کننده‌ای در روند کاهش تراز است.

آمارهای هشداردهنده: یک متر کاهش در پنج سال

صدیقی با ارائه آمار گفت: روند کاهش تراز از سال ۱۳۷۴ آغاز شده و تاکنون ادامه دارد. اما نکته بحرانی اینجاست که در ۲۵ سال اول، کاهش تراز در مجموع حدود یک و نیم متر بود، در حالی که تنها در پنج سال اخیر (از ۱۳۹۹ تاکنون)، تراز آب یک متر کاهش یافته است. به عبارت دیگر، سرعت کاهش در پنج سال اخیر بسیار بیشتر از ۲۵ سال قبل از آن بوده است.

پیامدهای بحران پسروی: از ریزگرد تا آسیب به گردشگری

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، پیامدهای این پسروی سریع را برشمرد:

• عقب‌نشینی خط ساحل و آزادشدن اراضی ساحلی:
• تخریب زیستگاه‌های ساحلی و خشک‌شدن تالاب‌ها، حذف کارکردهای اکولوژیک تالاب های ساحلی و تبدیل شدن به منابع ریزگرد
• آسیب‌های جدی به صنعت گردشگری:  کاهش کیفیت آب و پسروی دریا و اثرات منفی بر  فعالیت های  گردشگری ساحلی  و توقف پروژه‌های گردشگری مناطق ساحلی به دلیل پسروی دریا تبعات اقتصادی اجتماعی ناشی از آن

وی تأکید کرد که این چالش، همه پنج کشور حاشیه خزر را تحت تأثیر قرار داده و نیازمند اقدامات هماهنگ و همکاری فوری منطقه‌ای است.

در ادامه هشدارهای کارشناسی درباره بحران کاهش تراز آب دریای خزر، امید صدیقی سوادکوهی، مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، به تشریح پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی این پدیده پرداخت.

وی افزود: از سوی دیگر، با کاهش حجم آب دریا، غلظت آلودگی‌های موجود افزایش می‌یابد که این امر به تنهایی یک تهدید بزرگ زیست محیطی است.

آسیب به ذخایر آبزی و معیشت جامعه محلی

صدیقی با بیان تأثیر مستقیم این شرایط بر زیست‌بوم دریای کاسپین اظهار داشت: بسیاری از گونه‌های ماهیان تجاری مهم دریای کاسپین برای تخم‌ریزی و تولید مثل به رودخانه‌ها یا آب‌های ساحلی می‌آیند. پسروی دریا و تغییر شرایط، زادآوری و تجدید نسل این ماهیان را کاهش داده و بر رشد آن‌ها تأثیر منفی می‌گذارد. نتیجه نهایی، کاهش تولید منابع آبزی است که معیشت صیادان و جوامع محلی ساحلی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، دیگر چالش‌های عملیاتی و اجرایی را این گونه برشمرد:

• بنادر:  بنادر مهمی مانند امیرآباد، نوشهر و انزلی با مشکل پسروی و کاهش عمق دست و پنجه نرم می‌کنند. نیاز به لایروبی پیوسته، علاوه بر هزینه‌های سنگین، اثرات تخریبی بر محیط زیست دارد. همچنین ادامه این روند ممکن است در آینده باعث آسیب به سازه‌های اسکله‌ها شود.
• تأسیسات ساحلی:  تاسیساتی مانند نیروگاه‌ها که برای سیستم‌های خنک‌کننده خود به آب دریا وابسته هستند، با عقب‌نشینی خط ساحل، تجهیزات برداشت آب آن‌ها خارج از آب قرار گرفته و برای جابه‌جایی و نصب مجدد در عمق بیشتر، متحمل هزینه‌های بسیار سنگینی خواهند شد.  البته این‌ مشکلات در کشورهای شمال دریای خزر بویژه روسیه و قزاستان بدلیل عمق کم آب و شیب ملایم مناطق ساحلی شدیدتر است.

وضعیت بحرانی‌تر در سواحل شمالی خزر

وی با اشاره به ابعاد بین‌المللی بحران یادآور شد: این مسئله در سواحل قزاقستان و روسیه حتی شدیدتر است. به دلیل شیب کم و عمق کم سواحل شمالی، با هر سانتیمتر کاهش تراز، دریا کیلومترها عقب‌نشینی می‌کند که مشکلات حمل و نقل دریایی و اقتصادی گسترده‌تری را برای آن کشورها به وجود آورده است و این شرایط با ادامه کاهش تراز بحرانی تر خواهد شد.  کشتی ها بدلیل عمق کم آب با ظرفیت بار کمتر به بنادر تردد کرده که خسارت اقتصادی داشته و فعالیت بنادر در این مناطق بشدت محدود می شود.

فراخوان برای اقدام فوری و منطقه‌ای

صدیقی با تأکید بر گسترده‌بودن تبعات زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی کاهش تراز خزر، لزوم برنامه‌ریزی و اقدام فوری در سطح منطقه‌ای را مورد تأکید قرار داد.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، از تهیه یک برنامه اقدام منطقه‌ای برای رویارویی با بحران کاهش تراز آب دریای خزر با همکاری کشورهای حاشیه دریای خزر  و دبیرخانه کنوانسیون تهران خبر داد و بر ضرورت پیش‌بینی علمی روند تراز دریا در سال های آتی تأکید کرد.

تدوین سند منطقه‌ای در چارچوب کنوانسیون تهران

این مقام مسئول با اشاره به حساسیت موضوع در سطح منطقه ای و بین‌المللی گفت: مهم‌ترین اقدام منطقه‌ای، تهیه یک برنامه اقدام مشترک بین پنج کشور حاشیه دریای کاسپین است. این سند در چارچوب کنوانسیون تهران (کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزر) و با همکاری دبیرخانه کنوانسیون، با هدف کاهش اثرات، سازگاری و تاب‌آوری در برابر کاهش تراز آب تدوین شده است.

وی افزود: در کشور ما نیز کارگروه ملی‌ای با حضور دستگاه‌های ذی‌ربط تشکیل و این سند بررسی و اصلاح شد. سایر کشورها نیز همین روند را طی کردند و سند پس از دو مرحله اصلاح، تقریبا نهایی شده و بعد از تصویب اجرا خواهد شد.

صدیقی اظهار داشت: امیدواریم این برنامه اقدام در هفتمین اجلاس کشورهای عضو کنوانسیون تهران (کاپ هفت) که مهم‌ترین دستورکار آن کاهش تراز خزر است، به تصویب نهایی برسد و  اجرایی شود. این اجلاس احتمالا اردیبهشت یا خرداد سال آینده  برگزار خواهد شد.

وی محتوای این سند را بسیار گسترده توصیف کرد و گفت: موضوعاتی از جمع‌آوری داده و اطلاعات گرفته تا تهیه مدل‌های پیش‌بینی و  اقدامات عملی سازگاری و تاب‌آوری در مقابل کاهش تراز دریا در سطح ملی و منطقه‌ای در آن دیده شده است.

اولویت فوری: پیش‌بینی روند تراز آب برای ۲۵  سال آینده

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، مهم‌ترین اقدام کنونی را مدل‌سازی و پیش‌بینی روند تراز آب خزر برای حداقل ۲۰ تا ۲۵ سال آینده عنوان کرد و گفت: برای برنامه‌ریزی و انجام اقدامات پیشگیرانه، دستگاه‌های اجرایی مانند سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان حفاطت محیط زیست و وزارت نیرو و دیگر بخش‌ها نیازمند این پیش‌بینی ها هستند.

وی از انجام مطالعات گسترده در این زمینه خبر داد و افزود: کشورهای دیگر مانند روسیه، ترکمنستان، آذربایجان و قزاقستان و نیز نهادهای داخلی مانند مرکز مطالعات دریای خزر، مرکز تحقیقات آب  در وزارت نیرو، سازمان هواشناسی، سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان بنادر و دریانوردی در حال انجام تحقیقات و مدل‌سازی با در نظر گرفتن عوامل مؤثری مانند بارش، تبخیر و ورودی رودخانه‌ها هستند. هدف نهایی، ارائه یک چشم‌انداز و مدل پیش بینی معتبر روند تراز دریا در سال های آتی برای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی کلان است.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، به برنامه ریزی و اقدامات هماهنگ و دقیق برای کاهش اثرات، تاب اوری و سازگاری با کاهش تراز آب دریای کاسپین با همکاری تمامی دستگاه های ذیربط تاکید کرد.

سازمان برنامه و بودجه؛ مسئول اصلی هماهنگی ملی

صدیقی با اشاره به رایزنی‌های انجام‌شده اعلام کرد: در سطح ملی، سازمان برنامه و بودجه کشور به عنوان مسئول اصلی این موضوع تعیین و یک کارگروه ملی ذیل بخش آمایش سرزمین این سازمان با حضور دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط تشکیل شده است.

وی افزود: مقرر شده تمامی مطالعات و گزارش‌های دستگاه‌هایی مانند وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان بنادر و دریانوردی و سایر دستگاه ها، در یک فرآیند یکپارچه و به سرعت توسط توسط مرکز تحقیقات آب وزارت نیرو جمع‌بندی شود. هدف در گام اول، ارائه یک مدل پیش‌بینی یکپارچه برای نوسانات تراز آب دریای کاسپین تا ۲۵ سال آینده طی مدت حدود دو ماه است.

لزوم بازبینی پروژه‌ها و برنامه‌ریزی بر اساس پیش‌بینی‌ها

این مقام مسئول خاطرنشان کرد: دستیابی به این پیش‌بینی برای برنامه‌ریزی کلان دولت و تمام دستگاه‌ها ضروری است. اگر روند کاهشی با همین شدت ادامه یابد، ممکن است بسیاری از پروژه‌های توسعه‌ای و زیرساختی در مناطق ساحلی نیاز به بازبینی و تغییر داشته باشند. همچنین باید اقدامات سازگاری و تاب‌آوری تسریع و تقویت شوند.

تغییر اقلیم؛ عامل اصلی تشدید بحران

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی در بخش دیگری از سخنان خود به جمع‌بندی علل کاهش تراز پرداخت و گفت: مطالعات انجام‌شده توسط کشورهای حاشیه خزر و نهادهای داخلی تقریباً به نتیجه‌ای یکسان رسیده‌اند:  مهمترین عامل کاهش تراز، به ویژه تشدید آن در سال‌های اخیر، پدیده تغییر اقلیم و گرمایش جهانی و به تبع آن افزایش شدید نرخ تبخیر در حوزه آبریز و سطح دریای کاسپین است که بیلان آبی آن را منفی کرده است.

وی افزود: عامل دیگری مانند برداشت آب برای فعالیت‌های کشاورزی، صنعتی و توسعه‌ای یا احداث سدها که موجب کاهش ورودی رودخانه‌ها شده، سهم کمتری در این روند کاهش تراز آب دارد.

پیش‌بینی ادامه روند کاهشی و ضرورت تسریع اقدامات

صدیقی با اشاره به مدل‌های پیش‌بینی گفت: اکثر مطالعات در سطح ملی، منطقه‌ای و بین المللی نشان می‌دهد حداقل در ۱۰ تا ۱۵ سال آینده، روند کاهش تراز آب خزر ادامه خواهد داشت و این امر مشکلات کنونی را تشدید خواهد کرد. بنابراین نهایی‌سازی و اجرای برنامه‌های ملی و منطقه‌ای یک فوریت است.

ابلاغ برنامه جامع پنج‌ساله برای تکمیل سیستم‌های تصفیه فاضلاب

وی در پاسخ به پرسشی درباره سرنوشت پروژه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب شهرهای ساحلی، اقدامات اخیر را این گونه توضیح داد: مسئولیت اصلی این پروژه‌ها با وزارت نیرو است، اما اعتبارات سالانه اختصاص ‌یافته در بودجه عمومی برای تکمیل زیرساخت‌ها در شهرهای ساحلی کافی نیست. طرح های تکمیل شبکه جمع آوری و تصفیه فاصلاب بسیاری از شهرهای ساحلی از جمله انزلی و رشت بیش از دو دهه در دست ساخت است ولی بدلیل بودجه بسیار  محدود هنوز تکمیل نشده و با روند فعلی تا چندین سال دیگر نیز تکمیل نخواهد شد.

این مقام مسئول ادامه داد: در اجرای ماده ۲۸ مصوبه هیئت دولت (موضوع برنامه جامع تحقق سیاست‌های کلی توسعه دریا محور) مبنی بر تکمیل شبکه جمع آوری و تصفیه‌ فاضلاب شهرهای ساحلی، با پیگیری‌های جدی صورت گرفته، برنامه جامع تکمیل تصفیه خانه های شهرهای ساحلی شمال کشور (دریای کاسپین) با همکاری وزارت نیرو و سازمان حفاطت محیط زیست و حمایت نماینده ویژه رئیس‌جمهور در امور توسعه دریا محور تهیه شد.

صدیقی خاطرنشان کرد: این برنامه جامع به معاون اول رئیس‌جمهور ارسال شده و ایشان با تاکید بر اهمیت موضوع دستور لازم برای بررسی برنامه و تامین منابع لازم توسط سازمان برنامه بودجه را  صادر کردند و امیدواریم با تامین منابع مالی و اجرای این طرح مهم، گام بزرگی برای مهار آلودگی‌های دریای کاسپین برداشته شود. هدف این برنامه، تکمیل طرح های تصفیه فاصلاب شهرهای ساحلی تا پایان برنامه هفتم  با استفاده از روش‌های مختلف تأمین مالی است.

سخنان مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی، تصویری هشداردهنده از تشدید بحران‌های زیست‌محیطی دریای کاسپین  با توجه به کاهش شدید تراز دریا  ارائه می‌دهد که نیازمند عزم جدی ملی و همکاری فوری منطقه‌ای است. از یک سو، کاهش بی‌سابقه تراز آب و از سوی دیگر منابع آلاینده گسترده، سلامت این اکوسیستم ارزشمند را تهدید می‌کند. اقدامات اعلام‌شده، از جمله برنامه اقدام منطقه‌ای توسانانات تراز دریا و سایر اقدامات در سطح ملی و منطقه ای برای کنترل و کاهش آلودگی ها توسط کشورهای حاشیه دریای کاسپین، در صورت تحقق می‌توانند گام‌های مهمی برای نجات این دریا و توسعه پایدار منطقه باشند.