حکیم انقلاب / مرور چند اصل مهم در منظومه فکری امام خمینی بر اساس صحیفه امام

علی داستانی بیرکی؛  مشاور پژوهشی مؤسسه  تنظیم و نشر آثار امام خمینی / جمهوری اسلامی ایران از همان روزهای آغازین به عنوان حامی و پشتیبان محرومان و مستضعفان و نقطه امیدی برای حرکت علیه ظلم و ستم حاکم بر جهان مطرح شد و با حضور و مشارکت مردم توانست مقاومت کند و به دفاع از حق در مقابل باطل بپردازد و به همین دلیل امام همواره به میزان بودن رأی مردم و اینکه اصل مردم هستند و مسئولان خادم آنها هستند، تأکید داشتند چرا که بیداری مردم ایران و حرکت و انسجام آنها به قدرتی تبدیل شد که توانست با آن قدرت به مقابله با قدرت‌ها و حمایت از محرومان و مستضعفان جهان بپردازد. با توجه به این مهم در این بحث به چند موضوع مهم و اساسی در اندیشه و عمل امام خمینی که در صحیفه امام منعکس شده، اشاره می‌شود.
 
1- اخلاق
انقلاب اسلامی، به رهبری امام خمینی رویکرد دوباره‌ای به نظریات مبتنی بر ضرورت اخلاق‌گرایی در سیاست داشت. بدون تردید امام خمینی یکی از بزرگان اخلاق در حوزه نظر و عمل است، درس‌های اخلاق امام در قم در دهه 20 و 30 در روزهای پنجشنبه و جمعه که زبانزد عام و خاص است، کتاب‌های اخلاقی امام، سیره اخلاقی امام در برخورد با مسائل متعدد قبل از پیروزی و در دوران نظام جمهوری اسلامی بر اساس اخلاق است. اخلاق از دیدگاه امام یعنی وقتی عملی از حاکم جامعه اسلامی صادر می‌شود باید هدف آن رضایت الهی باشد، دستورات خدا را به کار ببرد و هرگز به مخلوقات خدا ستم نکند. هدف حکومت الهی این است که انسان‌ها تربیت شوند و به قرب الهی برسند. اولین اصل اخلاقی که امام خمینی(ره) به عنوان یک رهبر به آن معتقد بودند خدامحوری است که در این رابطه می‌فرماید: «کافی نیست که ما و شما در یک محفلی جمع بشویم، و در جاهای دیگر هم همین طور، لکن آن مقصدی که مقصد اسلام است و مورد امر خدای تبارک و تعالی است و همه انبیا برای آن مقصد آمده‌اند، از آن مقصد غفلت بشود. باید گفتارها، انسان را برساند به معنویات و برساند به توحید کلمه و کلمه توحید»(صحیفه امام، جلد 14، ص 152). امام عظمت انسان را به اخلاق می‌دانند و می‌فرمایند: «عظمت انسان به اخلاق و رفتار و کردار انسان است، نه به اینکه اتوموبیلش سیستم کذا باشد، نه به اینکه گارد داشته باشد، نه به اینکه خدمه داشته باشد، اینها عظمت انسان نیست.» (همان، ج 13، ص 488).
 
2- بیداری
به اعتقاد امام خمینی بیداری موجب ایستادگی و مقاومت، کسب استقلال، خودشناسی، پایان دادن به غفلت‌ها، دست برداشتن از هواهای نفسانی، مبارزه با استعمار و استثمار، اراده کردن و توانستن، تحول و حل مسائل، نجات از گرفتاری‌ها، بازگشت مجد و عظمت مسلمین، پیروزی بر قدرت‌های بزرگ و دفاع از حقوق خود می‌شود. بدین جهت امید و آرزوی امام بیداری ملت‌های اسلام از غفلت‌ها و هوشیاری و آگاهی و بیداری نسل جوان بود، لذا با توجه به این مهم می‌فرمایند: «ملتى که بخواهد سر پاى خود بایستد و اداره کشور خودش را خودش بکند، لازم است که اول بیدار بشود. در سیر الى‌الله هم اهل معرفت گفته‌اند که یقْظه - بیدارى - اوّل منزل است... ما تا نفهمیم که خودمان هم یک شخصیتى داریم، مسلمان‌ها هم یک گروهى هستند و شخصیتى دارند و مى‌توانند خودشان هم کار انجام بدهند، تا نخواهیم یک کارى را، نمى‌توانیم و تا بیدار نشویم، نمى‌خواهیم.» (همان، ج13، ص 531-532).
امام با توجه به کاربردی بودن این موضوع و نتایج پربار آن توصیه و تأکید دارند: «باید مسلمین بیدار بشوند، باید از این خوابى که سیصد سال آنها را خواب کردند هوشیار بشوند؛ اقتدا کنند به ایران که با هیچ - با مشت خالى - بر تانک‌ها و توپ‌ها و مسلسل‌ها و قدرت‌هاى بزرگ غلبه کرد براى اینکه اتکال به خدا داشت. همه مى‌گفتند ما اسلام مى‌خواهیم؛ همه فریاد مى‌کردند که ما حکومت اسلامى مى‌خواهیم. این ایمان راسخ که در این ملت شکوفا شد، این تبدلى که پیدا شد و تحولى که در نفوس مسلمین اینجا پیدا شد، رمز پیروزى بود.» (همان، ج 6، ص 339).
 
3- جوانان
با توجه به انکارناپذیر بودن تأثیرگذاری نسل جوان در تحولات اجتماعی، همواره نظر صاحب‌نظران و رهبران سیاسی – اجتماعی به نیروی جوان معطوف بوده، چرا که نادیده انگاشتن و بی‌توجهی به جوانان و نیازها و خواسته‌های گوناگون آنها بدون تردید نابسامانی‌ها و ناملایمات اجتماعی زیانباری را به همراه خواهد داشت. بدین سبب قشر جوان بیش از سایر اقشار مورد توجه دشمنان بوده و استعمارگران و دولت‌های سرسپرده آنان برای رسیدن به اهداف پلید، سعی و تلاش فراوانی در جهت انحراف و دوری جوانان از اسلام و قرآن انجام می‌دهند تا با ترویج بی‌بندوباری و فرهنگ ابتذال در میان جوانان، آنان را نسبت به عقاید و مسائل دینی بی‌توجه سازند تا بتوانند بدون هیچ مانع به اهداف متعدد خود برسند. اما با درایت و دوراندیشی حضرت امام بزرگ‌ترین رویداد تاریخ به همت جوانان به وجود آمد. امام از نیروی پویای جوانان در جهت سقوط نظام استبدادی، دفاع از میهن اسلامی و بازسازی کشور بهره فراوان گرفت و به فردای نسل جوان و کارآمدی آنان در پهنه کوشش‌های متنوع و انسان‌دوستانه امید زیادی داشت و جوانان را به منزله ذخیره عزت و اقتدار کشور تلقی می‌کرد. بدین جهت همواره نگران آتیه و سرانجام جوانان بود که خدای نخواسته در ورطه غرور و خودبینی سقوط کنند. به همین جهت در وصیت‌نامه سیاسی-‌ الهی خود توصیه‌هایی راجع به جوانان به شرح ذیل بیان می‌نماید:
1 – توصیه به وقف دوران جوانی در راه خداوند و اسلام و جمهوری اسلامی: «برادران! شما این اوراق را قبل از مرگ من نمى خوانید. ممکن است پس از من بخوانید در آن وقت من نزد شما نیستم که بخواهم به نفع خود و جلب نظرتان براى کسب مقام و قدرتى با قلب‌هاى جوان شما بازى کنم. من براى آنکه شما جوانان شایسته اى هستید علاقه دارم که جوانى خود را در راه خداوند و اسلام عزیز و جمهورى اسلامى صرف کنید تا سعادت هر دو جهان را دریابید.» (همان، ج 21، صص: 411 الی 412).
2- حفظ اسقلال، آزادی و ارزش‌های انسانی: «از جوانان، دختران و پسران، مى خواهم که استقلال و آزادى و ارزش‌هاى انسانى را، ولو با تحمل زحمت و رنج، فداى تجملات و عشرت‌ها و بى بند و باری‌ها و حضور در مراکز فحشا که از طرف غرب و عمال بى وطن به شما عرضه مى شود نکنند.» (همان، ج 21، ص: 417).
3 – تلاش و کوشش در جهت حفظ کشور: «اینجانب به همه نوجوانان و جوانان در مرحله اول و پدران و مادران و دوستان آنها در مرحله دوم و به دولتمردان و روشنفکران دلسوز براى کشور در مرحله بعد وصیت مى کنم که در این امر مهم که کشورتان را از آسیب نگه مى دارد، با جان و دل کوشش کنید و دانشگاه‌ها را به نسل بعد بسپرید و به همه نسل‌هاى مسلسل توصیه مى کنم که براى نجات خود و کشور عزیز و اسلامِ‌ آدم ساز، دانشگاه‌ها را از انحراف و غرب و شرق زدگى حفظ و پاسدارى کنید و با این عمل انسانى- اسلامى خود دست قدرت‌هاى بزرگ را از کشور قطع و آنان را ناامید نمایید.» (همان، جلد21، ص: 419).
4 – همراهی با محرومین جامعه: «نصیحت مشفقانه من به شما نوجوانان و جوانان داخل و خارج آن است که از راه اشتباه برگردید؛ و با محرومین جامعه که با جان و دل به جمهورى اسلامى خدمت مى کنند متحد شوید؛ و براى ایران مستقل و آزاد فعالیت نمایید تا کشور و ملت از شرّ مخالفین نجات پیدا کند و همه با هم به زندگى شرافتمندانه ادامه دهید.». (همان، جلد 21، ص 438).
 
4-جذب حداکثری
یکی از خصیصه‌های بارز شخصیتی رهبری امام خمینی(ره) در اداره جامعه توجه به همه سلایق، گروه‌ها و تفکرات و استفاده از نیروهای توانمند از هر جریانی بود و به جذب حداکثری و تکثرگرا اعتقاد داشتند، لذا بدون در نظر گرفتن تفکر افراد، همه کسانی را که در نهضت مردمی ایران علیه استبداد و استعمار فعال بودند و در پیروزی انقلاب اسلامی ایران سهم داشتند به فراخور حال، مسئولیت‌هایی به آنها محول می‌کردند و از فکر و توان مدیریتی آنها بهره می‌گرفتند. امام خمینی انتقاد افراد، گروه‌ها و جریان‌های سیاسی فکری را به عنوان مخالفت تلقی نمی‌کردند؛ بلکه انتقاد بجا و سازنده آنها را باعث رشد جامعه می‌دانستند و کنار گذاشتن گرایش‌های سیاسی در امور مدیریتی و تقنینی جامعه را به صلاح نمی‌دانستند لذا نمایندگان مجلس شورای اسلامی را به این مهم فرا می‌خواند و لحاظ کردن گرایش‌های سیاسی در اعتبارنامه را رد و همگی را به کار و تلاش برای رضای خدا به جای تقابل و اختلاف دعوت کرده و می‌فرمایند: «در اعتبارنامه‌ها که مورد بحث و نظر واقع می‌شود، بدون ملاحظه دوستی و دشمنی و جهات سیاسی رایج در دنیا آنچه رضای خداست و واقعیت اقتضا می‌کند، در نظر گیرند و گرایش‌های سیاسی را کنار گذارند و این رویه را در همه اعمال و اقوال و آرای خود در مدت این خدمت ارزشمند ملحوظ دارند و برای رضای مخلوق، خدای نخواسته به سَخَط خالق مبتلا نشوند و در حقیقت مجریان عدل الهی باشند.» (همان، ج 18، ص 470).
بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران معتقد بودند ملت ایران به همه گروه‌های مختلف برای رفع احتیاجات‌شان نیاز دارند لذا راه را باید برای همه باز و میدان را برای فعالیت همه مهیا کرد تا بتوان با واقع بینی و نگاه تکثرگرا به این کشور خدمت کرد: «امروز ما احتیاج به همه گروه‌هایی که در کشور هستند، داریم و همه ملت ایران احتیاج به گروه‌های مختلف دارند و اسلام عزیز هم احتیاج به فعالیت همه شماها دارد. از طرف خدای تبارک و تعالی عذرها منقطع است، راه را باز کرد، موانع را برطرف کرد، دشمنان را کنار گذاشت و میدان را برای فعالیت باز کرد.» (همان، ج 17، ص 235-236).
امام خمینی چه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و چه بعد از آن به حضور همه مردم و گروه‌ها و مشارکت آنان در امور اعتقاد راسخ داشتند و تحقق اصلاحات مورد نیاز جامعه را نیازمند حضور همه می‌دانستند: «همان‌طوری که برای برانداختن این نسل [دودمان پهلوی] از این زمین، همه شرکت کردید و اگر همه نبودید نمی‌شد، برای ساختن ایران، که الان کار بسیار مشکلی است، همه باید کمک بکنید و هیچ این طور نیست که من بگویم که من مقدم، تو مقدم، این حرف‌ها نیست در کار، با هم صف واحد بنیان مرصوص. همه با هم باشیم تا بتوانیم کار را به انجام برسانیم.»(همان، ج 6، ص 240).
 
5- مردم
مردم در نگاه امام خمینی از جایگاهی والا برخوردارند، امام مردم را محور و اساس می‌دانند که همه تحولات و رویدادها به دست آنان امکان‌پذیر است و در طول نهضت و پیروزی انقلاب اسلامی به نقش مردم و تأثیرگذاری آن توجه ویژه‌ای داشته و به مسئولین و دست‌اندرکاران نیز سفارش نموده‌اند که این امر مهم را نه تنها فراموش نکنند بلکه اساس و محور کار خود قرار دهند. بدین جهت در وصیت‌نامه خود می‌فرمایند: «من با جرأت مدعى هستم که ملت ایران و توده میلیونى آن در عصر حاضر بهتر از ملت حجاز در عهد رسول اللَّه- صلى‌الله علیه و آله- و کوفه و عراق در عهد امیر المؤمنین و حسین بن‌على- صلوات‌الله و سلامه علیهما- مى باشند.» (همان، ج 21، صص: 410) و در ادامه به مجلس و دولت و دست اندرکاران توصیه می‌کنند: «قدر این ملت را بدانید و در خدمتگزارى به آنان خصوصاً مستضعفان و محرومان و ستمدیدگان که نور چشمان ما و اولیاى نعم همه هستند و جمهورى اسلامى رهاورد آنان و با فداکاری‌هاى آنان تحقق پیدا کرد و بقاى آن نیز مرهون خدمات آنان است، فروگذار نکنید و خود را از مردم و آنان را از خود بدانید.»(همان، ج 21، ص: 412).
  
6- قانون
قانون‌مداری یک اصل محوری در اندیشه حکمرانی امام(ره) است. این مسأله از این نظر مهم است که در بسیاری از انقلاب‌ها، به واسطه هیجانات و احساسات توده‌های انقلابی متنفر از حکومت و حاکمان گذشته فضای هرج و مرج و بی‌قانونی بر کشور مسلط بوده و قانونی شدن امور غالباً امری زمان‌بر بوده است اما امام خمینی(ره) از همان روزهای اول با توجه و تأکید همگان به رعایت اصول قانونی و شرعی، به تلاش برای تسریع در ساماندهی به ساختارها و نهادهای جدید و حاکمیت قانون دعوت می‌کند، حتی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی به تشکیل شورای انقلاب مبادرت نموند و پس از پیروزی نیز دولت موقت تشکیل دادند تا روند قانون‌مداری در کشور حاکم شود.
بنیانگذار جمهوری اسلامی سنگ بنای مدینه فاضله را بر اساس حاکمیت قانون اسلام می‌داند و می‌فرماید: «قانون اسلام در تمدن جهان پیش قدم همه قانون‌ها است، با عملی شدن آن، مدینه فاضله تشکیل می‌شود.»(کشف اسرار، 222) و در «صحیفه امام» هم آمده: «الآن رژیم رسمی ما جمهوری اسلامی است. مانده است اینکه احکام، احکام اسلامی بشود. مجردِ بودنِ رژیم اسلامی، این، مقصد نیست. مقصد این است که در حکومت اسلامی اسلام حکومت کند، قانون حکومت کند، اشخاص به رأی خودشان به فکر خودشان حکومت نکنند... در اسلام حکومت حکومت قانون است، حتی حکومت رسول‌الله، حکومت امیرالمؤمنین – سلام‌الله علیه – حکومت قانون است، یعنی قانون آنها را سرکار آورده است... قانون حکومت می‌کند در مملکت اسلامی، غیر قانون هیچ حکومتی ندارد.» (صحیفه امام، جلد8، ص 281).