معمای به خانه آمدن فوتبال!

برای یک ملت، «سه شیر» نماد امیدی طنزآمیز پس از دهه‌ها ناکامی است. برای بقیه جهان، این نمادی از تکبر و این توهم است که گویا اختراع فوتبال، مالکیت آن را نیز به همراه دارد. انگلیس، زادگاه فوتبال مدرن، از سال ۱۹۹۶ با آهنگ «فوتبال به خانه می‌آید» زندگی می‌کند، اما حقیقت این است که این «خانه» فقط یک بار، آن هم در سال ۱۹۶۶، میزبان جام بود و جام را به خانه آورد. شصت سال از آن پیروزی تاریخی می‌گذرد و سه‌شیرها همچنان در فاصله‌ای عجیب بین بزرگترین تیم روی کاغذ و جام‌های واقعی سرگردانند.
 
تولد یک طلسم
هنگامی که انگلیس در سال ۱۸۶۳ قوانین مدرن فوتبال را وضع کرد، تصور نمی‌کرد که روزی همین دستاورد به سنگ‌بنای یک سرخوشی تاریخی و در عین حال یک طلسم روانی بدل شود. سه‌شیرها که بنیانگذار بازی هستند، به طرز عجیبی دیر به جمع مدعیان جام جهانی پیوستند. غرور آنها پس از خروج از فیفا، باعث شد در سه دوره اول جام جهانی حضور نداشته باشند. وقتی در سال ۱۹۵۰ پا به این مسابقات گذاشتند، باوری جز قهرمانی نداشتند؛ اما شکست ۱–۰ برابر ایالات متحده، وحشتناک‌ترین شروع ممکن بود.
سه سال بعد، مجارستان افسانه‌ای با پیروزی ۶–۳ در ومبلی، معادله قدرت را در فوتبال جهان برای همیشه تغییر داد. «شاید انگلیسی‌ها که روزگاری استادان فوتبال بودند، اکنون بتوانند از شاگردان بیاموزند»؛ این جمله فرانس پوشکاش، تلخ‌ترین حقیقتی بود که فوتبال انگلیس باید می‌پذیرفت. اما از دل همین خاکستر بود که قهرمانی واقعی متولد شد. الف رمزی، یکی از بازماندگان همان شکست تحقیرآمیز برابر آمریکا، سکان هدایت تیم را به دست گرفت و معمای موفقیت را حل کرد: فروتنی تاکتیکی به جای تکبر تاریخی.
 
رمزی و قهرمانی با فروتنی
آلف رمزی که ایپسویچ تاون را از دسته سوم به قهرمانی لیگ رسانده بود، به خوبی می‌دانست که ستاره‌ها بدون ساختار تاکتیکی، فقط نام هستند. وعده او پس از قبول هدایت تیم ملی شنیدنی بود: «حتی در روزهایی که بازیکنانی مثل استنلی ماتیوس را داشتیم، تیم نیاز به یک نقشه تاکتیکی دقیق داشت.» او تیمی ساخت که تا دقیقه ۸۳ نیمه‌نهایی جام جهانی ۱۹۶۶، در خطر حذف بود.
تیم او با سیستمی بدون وینگرهای کلاسیک، به مصاف حریفان رفت. در حالی که جیمی گریوس، سوپراستار تیم، مصدوم شد، رمزی فرصت را غنیمت شمرد و جف هرست را به میدان فرستاد. این تصمیم که در آن زمان دیوانگی محسوب می‌شد، پایه‌گذار حماسه‌ای شد که جهان هنوز آن را به یاد دارد. در فینال، او دستور داد بابی چارلتون، مهره تهاجمی تیم، فرانتس بکن‌باوئر را مهار کند. این انعطاف تاکتیکی، رمز پیروزی ۴–۲ بر آلمان غربی بود.
 
یک جام و یک سگ
جام جهانی ۱۹۶۶ پیش از شروع، دستخوش دو حادثه بزرگ بود: تحریم کشورهای آفریقایی و سرقت جام ژول ریمه از ویترین یک ساختمان در وست‌مینستر. یک سگ به نام «پیکلز» جام را زیر یک ماشین پیدا کرد. این شروع طنزآمیز اما پررمز و راز، حال وهوای کل تورنمنت را رقم زد. انگلیس شروع کسل‌کننده‌ای برابر اروگوئه داشت، اما برابر مکزیک و فرانسه جان گرفت.
جنجال واقعی در یک‌چهارم نهایی برابر آرژانتین رخ داد. اخراج آنتونیو راتین، کاپیتان آرژانتین و ممانعت رمزی از تعویض پیراهن بازیکنانش با حریفان، لقب «حیوانات» را برای آرژانتینی‌ها به یادگار گذاشت. اما در دل این خشونت، استعداد ناب فوتبال انگلیسی قد علم کرد. بابی چارلتون با شوت‌های اتمی خود، نماد جذابیت نیمه‌نهایی برابر پرتغال و اسطوره اوزه‌بیو بود. اما داستان هنوز به پایان نرسیده بود.
 
حالا تموم شد!
فینال ومبلی در برابر آلمان غربی به یک حماسه جهانی تبدیل شد. آلمان ابتدا گل زد، اما هرست و مارتین پیترز نتیجه را برگرداندند. وقتی در ثانیه‌های پایانی وبر گل تساوی را زد، قلب یک ملت از کار افتاد. اما رمزی در وقت اضافه فقط یک جمله گفت: «آنها را در ۹۰ دقیقه شکست دادید، حالا در ۳۰ دقیقه دوباره شکستشان دهید.»
گل سوم هرست جنجالی‌ترین گل تاریخ فوتبال است؛ ضربه‌ای که به تیر افقی برخورد کرد و روی خط دروازه فرود آمد. کمک داور شوروی با قاطعیت اعلام گل کرد و هرست تاریخ‌ساز شد. اما گل چهارم دیگر جای شک نداشت.
 «بعضی‌ تماشاگران وارد زمین بازی شده‌اند، فکر می‌کنند همه‌چیز تمام شده... حالا تمام شد!» این جمله معروف گزارشگر کنت وولستنهولم، در قامت نمادین‌ترین مونولوگ تاریخ فوتبال بریتانیا ثبت شد. منظورش این بود که بعضی از هواداران تصور کرده بودند بازی تمام شده و وارد زمین شده‌اند؛ سپس با به ثمر رسیدن گل آخر، گزارشگر اعلام کرد: «حالا دیگر واقعاً تمام شد!»
 
از قهرمانی تا زوال عقل
قهرمانان ۱۹۶۶ در زمره اسطوره‌های بی‌بدیل فوتبال جهان قرار دارند. بابی مور، جک و بابی چارلتون، گوردون بنکس و جف هرست صاحب مجسمه و جایگاه ابدی شدند. اما زندگی پس از فوتبال برای بسیاری از آنها عادی و حتی سخت بود. هرست به کار بیمه روی آورد و ویلسون به شغل کفن‌داری پرداخت. پاداش هر کدام از قهرمانان ۱۹۶۶ تنها هزار پوند بود؛ در حالی که هر بازیکن آرژانتین در ۲۰۲۲ نیم میلیون دلار پاداش گرفت.
بیماری‌های فراموشی و زوال عقل، گریبانگیر شش تن از آنها و حتی خود رمزی شد. بابی مور در ۵۱ سالگی بر اثر سرطان درگذشت. با مرگ بابی چارلتون در سال ۲۰۲۳، اکنون تنها جف هرست از آن تیم افسانه‌ای زنده مانده است. این تنهایی و فراموشی، شاید استعاره‌ای از خود فوتبال انگلیس باشد: یک خاطره باشکوه، اما به شدت شکننده و در حال محو شدن.
 
60 سال انتظار
پس از ۱۹۶۶، انگلستان هرگز به فینال جام جهانی نرسید. نسل طلایی بکام، اوون، گری نویل، لمپارد و جرارد هرگز نتوانستند حتی به نیمه‌نهایی برسند. باخت‌های پنالتی به آلمان (۱۹۹۰)، آرژانتین (۱۹۹۸) و پرتغال (۲۰۰۶) و «دست خدا»ی مارادونا، به فهرست بلند عذاب‌های انگلیسی افزوده شد. ضربه‌ فرانک لمپارد که در سال ۲۰۱۰ از خط دروازه آلمان وارد شد اما داور آن را گل اعلام نکرد، و همچنین پنالتی هری کین در سال ۲۰۲۲ مقابل فرانسه که به جای دروازه به آسمان رفت، هر دو مانند یک نفرین بودند، گویی سرنوشت طوری رقم خورده بود که انگلستان هیچ‌وقت نمی‌تواند از این مهلکه‌ها جان سالم به در ببرد و قهرمان شود.
گرت ساوت‌گیت دوباره امید را زنده کرد. فینال یورو ۲۰۲۰ در ومبلی، بهترین فرصت برای «به خانه آمدن» واقعی بود، اما پنالتی‌ها نشان داد که این طلسم شکستنی نیست. یورو ۲۰۲۴ نیز با شکست برابر اسپانیا، سنگینی «میراث ماندگار ۱۹۶۶» را دوچندان کرد.
 
جانشین آلمانی
انگلیس که از انتظار برای «ساوت‌گیت بعدی» خسته شده بود، در اقدامی انقلابی و پرریسک، توماس توخل آلمانی را به عنوان سرمربی منصوب کرد. همان کشوری که ۶۰ سال پیش در فینال آلمان را شکست داد، حالا یک استراتژیست آلمانی را مأمور پایان دادن به طلسم کرده است. توخل که با چلسی و بایرن مونیخ شخصیتی برنده و البته جنجالی نشان داده، می‌داند که نسل کنونی (بلینگام، رایس، ساکا و کین) احتمالاً آخرین شانس جدی انگلیس برای فتح یک جام بزرگ هستند.
آنها اولین تیم اروپایی هستند که جواز حضور در جام جهانی ۲۰۲۶ را کسب کردند. اما سؤال این است: آیا فروتنی تاکتیکی رمزی در قالب یک تاکتیسین آلمانی بازتولید می‌شود، یا تکبر تاریخی دوباره ترمز پیروزی را می‌کشد؟ حقیقت این است که هیچ‌کس در جهان، جز خود انگلیسی‌ها، دیگر به «به خانه آمدن» فوتبال اعتقاد ندارد. برای همه، این فقط داستانی قدیمی است از سال ۱۹۶۶؛ تنها باری که فوتبال واقعاً به خانه آمد.