«ال‌نینو» در راه ایران / پاییز و زمستان پربارش در غرب و جنوب‌غرب ایران دور از انتظار نیست

بیتا میرعظیمی؛ گروه ایران زمین / در همین راستا، بیشترین تأثیر مثبت ال‌نینو در ایران معمولاً در نوار غربی و جنوب‌غربی کشور نمایان می‌شود؛ مناطقی که از خوزستان و فارس تا لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و کرمانشاه را در بر گرفته و احتمال دریافت بارش‌های نرمال تا فراتر از نرمال در آنها افزایش می‌یابد. در صورت تداوم این روند، بهبود رطوبت خاک، تقویت پوشش گیاهی، افزایش ظرفیت کشت‌های دیم، رشد روان‌آب‌ها و کاهش بخشی از فشار وارد بر منابع آبی کشور، از جمله پیامدهای محتمل آن خواهد بود. با این حال باید تأکید کرد ال‌نینو تنها یکی از مؤلفه‌های اثرگذار بر اقلیم ایران به شمار می‌رود و نمی‌توان صرفاً بر مبنای آن درباره وضعیت نهایی فصل بارش قضاوت کرد. با وجود این، نشانه‌های کنونی از فراهم شدن شرایطی مساعدتر نسبت به سال‌های خشک اخیر حکایت دارد؛ شرایطی که در صورت همراهی سایر شاخص‌های اقلیمی و مدیریت صحیح منابع آب، می‌تواند بخشی از کسری انباشته ‌شده منابع آبی و آثار ناشی از خشکسالی‌های متوالی را تا حدودی جبران کند.

«احد وظیفه» رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در گفت‌و‌گو با «ایران» اظهار کرد: «پدیده ال‌نینو به تغییرات دمای آب در بخش استوایی اقیانوس آرام مربوط می‌شود؛ پهنه‌ای عظیم که از سواحل شرقی آسیا و مناطق جنوب‌شرق آسیا مانند فیلیپین و اندونزی آغاز شده و تا سواحل غربی قاره آمریکا امتداد می‌یابد.» به گفته وی، دمای آب اقیانوس بر خلاف دمای هوا به ‌صورت کند و تدریجی تغییر می‌‌کند و نوسانات آن تنها به سطح آب محدود نیست، بلکه تا عمق حدود ۱۰۰ تا ۳۰۰ متری نیز گسترش می‌یابد. بر این اساس، زمانی که میانگین دمای آب در این منطقه طی چند ماه دست‌کم حدود نیم درجه سانتی‌گراد بیش از حد نرمال شود، شرایط ال‌نینو و در صورت کاهش مشابه دما، شرایط لانینا شکل می‌گیرد.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی به «ایران» گفت:«شدت ال‌نینو بر اساس میزان انحراف دما از شرایط نرمال طبقه‌بندی می‌شود. افزایش دما تا حدود یک درجه سانتی‌گراد نشان‌دهنده ال‌نینوی ضعیف، یک تا یک‌و‌نیم درجه ال‌نینوی متوسط، حدود یک‌و‌نیم تا دو درجه ال‌نینوی قوی و بیش از آن ال‌نینوی بسیار قوی یا «سوپر ال‌نینو» محسوب می‌شود. در چند دهه اخیر تنها دو رویداد بسیار شدید ال‌نینو در سال‌های ۱۹۹۸-۱۹۹۷ و ۲۰۱۶-۲۰۱۵ ثبت شده است.»
 
پاییز و زمستان پربارش در راه است؟
وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی با اشاره به روند شکل‌گیری پدیده ال‌نینو به «ایران» گفت: «ال‌نینو معمولاً از بهار و تابستان آغاز می‌شود، در پاییز و اوایل زمستان توسعه می‌یابد و در ماه‌های نوامبر تا ژانویه (آبان تا بهمن) به اوج خود می‌رسد. سپس به‌تدریج تضعیف شده و به شرایط خنثی یا حتی لانینا تغییر فاز می‌دهد.» به گفته وی، لانینا گاهی دو تا سه سال تداوم پیدا می‌کند، اما ال‌نینو اغلب یک‌‌ساله است.
وی تأکید کرد:«اهمیت ال‌نینو تنها به تغییر دمای آب اقیانوس محدود نمی‌شود. از آنجا که اقیانوس و جو به‌طور مداوم در حال تبادل انرژی و رطوبت هستند، تغییر دمای آب باعث تغییر الگوهای گردش جو، جابه‌جایی مناطق بارشی و تغییر در توزیع بارش در مناطق مختلف جهان می‌شود. به‌عنوان مثال، در دوره ال‌نینو بارش‌ها در بخش‌هایی از مرکز و شرق اقیانوس آرام افزایش می‌یابد، در حالی که مناطقی از جنوب‌شرق آسیا، اندونزی، فیلیپین و شمال استرالیا با کاهش بارندگی و خشکسالی مواجه می‌شوند. اما در دوره لانینا شرایط معکوس رخ می‌دهد.»
این مقام مسئول با اشاره به ارتباط این پدیده با اقلیم ایران گفت:«به‌طور کلی میان وقوع ال‌نینو و افزایش بارش در بخش‌هایی از خاورمیانه، آسیای میانه و ایران همبستگی مثبتی وجود دارد. در مقابل، لانینا معمولاً با کاهش بارش و وقوع خشکسالی در این مناطق همراه است. با این حال، این رابطه به معنای تأثیر قطعی و یکسان در همه مناطق کشور نیست. تجربه نشان داده است حتی در برخی سال‌های ال‌نینویی نیز بخش‌هایی از ایران، بویژه در نیمه شرقی و شمال‌شرقی کشور، با کم‌بارشی یا خشکسالی مواجه بوده‌اند.» وظیفه، درباره وضعیت فعلی اظهار کرد:«مدل‌های اقلیمی از احتمال شکل‌گیری یک ال‌نینوی متوسط تا قوی حکایت دارند، هرچند همچنان عدم قطعیت‌هایی در پیش‌بینی شدت نهایی آن وجود دارد.» به گفته وی، اگر تنها بر مبنای ال‌نینو قضاوت شود، می‌توان انتظار داشت پاییز و زمستان آینده، بخش‌هایی از خاورمیانه، آسیای میانه، شرق آفریقا و ایران بارش‌هایی در حد نرمال یا بیش از نرمال دریافت کنند. با این حال، این تنها یکی از عوامل مؤثر بر اقلیم منطقه است و نمی‌تواند به تنهایی مبنای پیش‌بینی قطعی قرار گیرد.»
 
پیش‌بینی بارش‌های بهتر در غرب کشور
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی توضیح داد:«شاخص‌های اقلیمی دیگری نیز در تعیین وضعیت بارش ایران نقش دارند؛ از جمله نوسان اطلس شمالی (NAO) که مسیر حرکت سامانه‌های طوفانی بر فراز اقیانوس اطلس و اروپا را تعیین می‌کند و همچنین شاخص دوقطبی اقیانوس هند (IOD) که بر توزیع رطوبت و الگوهای همگرایی و واگرایی جوی در منطقه اثر می‌گذارد. از آنجا که پیش‌بینی دقیق این عوامل معمولاً تنها در بازه‌های زمانی کوتاه‌مدت امکان‌پذیر است، ارزیابی دقیق‌تر شرایط بارش کشور باید به ماه‌های منتهی به فصل بارش موکول شود.»
وظیفه افزود:«در صورت تداوم روند فعلی، استان‌های واقع در غرب و جنوب‌غرب ایران از جمله خوزستان، فارس، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و کرمانشاه بیشترین تأثیر مثبت را از ال‌نینو دریافت خواهند کرد. در مقابل، شدت این تأثیر در برخی مناطق شرقی و شمالی کشور کمتر است.» وی همچنین به پیامدهای اقتصادی و کشاورزی ال‌نینو در منطقه اشاره کرد و گفت:«از آنجا که ال‌نینو معمولاً موجب کاهش بارش‌های موسمی در هند و بخش‌هایی از پاکستان می‌شود، احتمال افت تولید محصولات کشاورزی بویژه برنج در این کشورها وجود دارد. این موضوع می‌تواند بر صادرات محصولات غذایی و قیمت آنها در بازارهای جهانی تأثیر بگذارد. از این‌رو لازم است دستگاه‌های مسئول در ایران از هم‌اکنون برای تأمین نیازهای وارداتی و مدیریت بازار 
برنامه‌ریزی کنند.» 
این مقام مسئول در ادامه تأکید کرد:«حتی در صورت وقوع یک سال پربارش، نباید تصور کرد بحران آب کشور برطرف خواهد شد.» به گفته وی، طی دهه‌های گذشته برداشت گسترده از منابع آب‌‌های زیرزمینی موجب افت شدید سطح آبخوان‌ها و بروز فرونشست زمین در بسیاری از مناطق کشور شده است. استان‌های کرمان، اصفهان، تهران و خراسان رضوی از جمله بحرانی‌ترین مناطق از این نظر به شمار می‌روند. وی فرونشست زمین را مرحله‌ای بسیار خطرناک دانست که می‌تواند به معنای از دست رفتن ظرفیت ذخیره آب در آبخوان‌ها باشد.

بــــرش

کنترل برداشت‌ها و اصلاح الگوی مصرف
«احد وظیفه» رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با اشاره به وضعیت دریاچه ارومیه به «ایران» گفت:«با وجود آنکه بارش در حوضه آبریز این دریاچه در سال ‌جاری حدود ۳۰ درصد بیش از میانگین بوده است، اما همچنان تراز آب آن فاصله قابل‌توجهی با شرایط مطلوب دارد. این موضوع نشان می‌دهد حتی دوره‌های ترسالی نیز تنها بخش کوچکی از کمبودهای انباشته ‌شده منابع آبی را جبران می‌کنند.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی تأکید کرد:«سیاست‌های مدیریت آب و کشاورزی باید همچنان بر مبنای احتیاط و مدیریت ریسک تدوین شوند.» وی توصیه کرد:«از هر گونه توسعه جدید کشت آبی در دشت‌ها و حوضه‌های آبریز بحرانی جلوگیری و در صورت بهبود شرایط بارشی، از این فرصت برای کاهش فشار بر منابع آب‌های زیرزمینی و جبران بخشی از خسارت‌های گذشته استفاده شود.» به گفته وی، بسیاری از مناطق کشور هم‌اکنون نیز فراتر از ظرفیت اقلیمی خود زیر کشت رفته‌اند و ادامه این روند می‌تواند بحران آب را تشدید کند. «وظیفه» در پایان با اشاره به افزایش حدود ۲.۵ درجه‌ای دمای متوسط کشور طی چهار تا پنج دهه گذشته گفت:«این افزایش دما موجب تشدید تبخیر، کاهش کارایی منابع آب و افزایش شکنندگی اقلیم ایران شده است؛ از این‌رو حتی در صورت وقوع یک سال پربارش نیز نمی‌توان انتظار داشت مشکلات ساختاری منابع آب کشور برطرف شود.» به اعتقاد وی، مدیریت پایدار منابع آب، کنترل برداشت‌ها، اصلاح الگوی مصرف و پرهیز از خوشبینی بیش از حد نسبت به یک دوره ترسالی، همچنان ضروری‌ترین راهبردهای کشور در مواجهه با بحران آب به شمار می‌روند.