کاروان کتابخانه‌های سیار در روستاهای آذربایجان‌شرقی

بیتا میرعظیمی؛ گروه ایران زمین /  در استان آذربایجان شرقی نیز 6 کتابخانه سیار در شهرستان‌هایی مانند میانه، مرند، جلفا و شبستر فعال بوده و به‌صورت منظم ده‌ها روستا و مناطق کم‌ برخوردار را پوشش می‌دهند. این خودروهای فرهنگی، تنها محل امانت کتاب نیستند، بلکه به پایگاه‌های پویا و زنده فرهنگی تبدیل شده‌اند. برگزاری مسابقات کتابخوانی، قصه‌گویی، آموزش مهارت‌های زندگی و برنامه‌های خلاقانه کودک و نوجوان، جلوه‌ای متفاوت به فعالیت آنها بخشیده است. حضور کتابخانه سیار در روستاها، بویژه برای کودکان، فضایی امیدبخش و الهام‌آفرین ایجاد می‌کند؛ گویی کتاب، میهمان همیشگی کوچه‌های دورافتاده شده است. استقبال گسترده مردم و عضویت هزاران نفر در این کتابخانه‌ها نشان می‌دهد که نیاز فرهنگی در مناطق محروم بسیار جدی است. توسعه این طرح با حمایت بیشتر مالی و مشارکت خیران، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش سرانه مطالعه و گسترش عدالت فرهنگی در سراسر کشور باشد.

گسترش عدالت فرهنگی در روستاها
 «اسد بابایی» مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان‌شرقی در گفت‌و‌گو با «ایران» اظهار کرد: «کتابخانه‌های سیار با هدف تحقق عدالت فرهنگی راه‌اندازی شده‌اند تا خدمات کتابخانه‌ای به روستاها و مناطق فاقد کتابخانه برسد.» مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان‌شرقی به «ایران» گفت: «در بسیاری از روستاها به دلیل جمعیت کم، امکان احداث کتابخانه ثابت وجود ندارد؛ بنابراین کتابخانه‌های سیار می‌توانند کتاب و خدمات فرهنگی را در اختیار کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها قرار دهند و زمینه بهره‌مندی آنان از امکانات فرهنگی را فراهم کنند.»
اسد بابایی، یکی دیگر از اهداف اجرای این طرح را پوشش مناطق محروم و دورافتاده عنوان کرد و افزود: «در حال حاضر 6 کتابخانه سیار در شهرستان‌های میانه، مرند، جلفا، شبستر و همچنین برخی روستاها و مناطق حاشیه‌ای تبریز فعالیت می‌کنند و نتایج مطلوبی نیز به همراه داشته‌اند». به گفته وی، این کتابخانه‌ها اعضای ثابت زیادی دارند؛ از بانوان خانه‌دار گرفته تا دانش‌آموزان و نوجوانان. هر کتابخانه سیار به‌طور میانگین ۷ تا ۱۵ نقطه خدمت‌رسانی را پوشش می‌دهد و خودروها طبق برنامه‌ریزی مشخص، روزانه به یک یا چند منطقه مراجعه می‌کنند.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان‌شرقی ادامه داد: «خودروهای کتابخانه‌ای مجهز به GPS هستند و با امانت کتاب، در مراجعات بعدی کتاب‌ها را تحویل می‌گیرند. حتی اگر کتاب مورد درخواست در کتابخانه سیار موجود نباشد، کتابداران آن را از کتابخانه‌های مادر خود تهیه کرده و در نوبت بعدی به متقاضی تحویل می‌دهند.» وی با اشاره به ضرورت توسعه این کتابخانه‌ها گفت: «کتابخانه‌های سیار خلأهایی را پوشش می‌دهند که کتابخانه‌های ثابت قادر به پاسخگویی به آن نیستند. برای نمونه، در روستایی با جمعیت ۴۰۰ نفر، ساخت کتابخانه ثابت از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست؛ بویژه در مناطق کوهستانی و پراکنده که روستاها فاصله زیادی از یکدیگر دارند. در چنین شرایطی، کتابخانه سیار می‌تواند با هزینه کمتر به چندین روستا خدمات ارائه کند.»

تبدیل کتابخانه‌های سیار  به پایگاه‌های فرهنگی
 بابایی تأکید کرد: «فعالیت این کتابخانه‌ها تنها به امانت کتاب محدود نمی‌شود و برنامه‌های فرهنگی متنوع مانند مسابقات کتابخوانی، نقاشی، قصه‌گویی، آموزش مهارت‌های زندگی، برنامه‌های جمع‌خوانی کتاب و دیگر فعالیت‌های فرهنگی نیز در آنها اجرا می‌شود.» وی افزود: «خودروهای کتابخانه‌ای علاوه بر کتاب به امکاناتی نظیر میز و صندلی، وسایل بازی کودک، ابزار چند رسانه‌ای و ابزار آموزشی مجهز هستند و هر کدام ظرفیت حمل حدود چهار هزار و ۵۰۰ تا پنج هزار جلد کتاب را دارند.»
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان‌شرقی با اشاره به استقبال گسترده مردم از این طرح گفت: «کتابخانه‌های سیار در روستاها در محل ثابتی مستقر می‌شوند و مردم طبق زمان‌بندی مشخص به آن مراجعه می‌کنند. استقبال کودکان و بانوان بسیار چشمگیر بوده و هر کتابخانه سیار بیش از چهار هزار عضو دارد.»
وی ادامه داد: «کتابداران این مجموعه‌ها قصه‌گوهای حرفه‌ای هستند و علاوه بر روستاها، به مدارس فاقد کتابخانه نیز مراجعه کرده و کتاب در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهند.»
بابایی با بیان اینکه اکنون ۷۸ کتابخانه سیار در کشور فعال است، گفت: «6 مورد از این کتابخانه‌ها در آذربایجان‌شرقی فعالیت دارند و سیاست نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور نیز توسعه کتابخانه‌های سیار و گسترش خدمات فرهنگی در مناطق کم‌برخوردار است.»
وی افزود: «برنامه‌ریزی‌هایی برای افزایش تعداد این کتابخانه‌ها در سال‌های گذشته انجام شده و از خیران نیز برای مشارکت در این حوزه دعوت شده است، به‌گونه‌ای که برخی کتابخانه‌های سیار با کمک خیران تأمین شده‌اند.»

توسعه کتابخانه‌های سیار در گرو تأمین اعتبار
 مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان‌شرقی درباره تأثیر این طرح اظهار کرد: «حضور خودروهای کتابخانه‌ای در شهرها و روستاها به نمادی فرهنگی تبدیل شده و توجه مردم را به اهمیت کتاب و مطالعه جلب کرده است. امروز کتابخانه‌های سیار و ثابت دیگر صرفاً محل نگهداری کتاب نیستند، بلکه به پایگاه‌های فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده‌اند.»
وی همچنین از اجرای طرح‌هایی مانند «قلک کتاب» در برخی مناطق خبر داد و گفت: «در این طرح، کودکان با جمع‌آوری مبالغ اندک، در خرید کتاب مشارکت می‌کنند و کتاب‌ها میان آنان به اشتراک گذاشته می‌شود؛ اقدامی که علاوه بر ترویج فرهنگ مطالعه، حس مشارکت اجتماعی را نیز در میان کودکان تقویت می‌کند.»
بابایی، مهم‌ترین چالش توسعه کتابخانه‌های سیار را کمبود اعتبارات دانست و گفت: «اگر بودجه کافی اختصاص یابد، می‌توان در تمامی شهرستان‌ها کتابخانه سیار راه‌اندازی کرد تا خدمات فرهنگی به دورافتاده‌ترین مناطق نیز برسد.»
این مقام مسئول خاطرنشان کرد: « در حوزه عدالت فرهنگی یکی از اقدامات دیگر این است که کتابخانه‌های شهرستانی نیز مانند کتابخانه‌های مراکز استان به امکانات و خدمات به روز تجهیز شود. ایجاد کتابخانه‌های جدید با طراحی‌های مخاطب‌پسند، بخش کودک و مادر و کودک، فضاهای علمی و خلاقانه و همچنین بهره‌گیری از کتابخانه‌های سیار مدرن‌تر از جمله برنامه‌های در دست اجراست.»
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی آذربایجان‌شرقی در پایان گفت: «در حال حاضر تعداد کتابخانه‌های ثابت استان به ۱۱۹ باب و کتابخانه‌های مشارکتی به ۳۴ باب رسیده است. علاوه بر این چند کتابخانه جدید نیز در آستانه افتتاح قرار دارند.»

برش

تأکید استاندار بر گسترش کتابخانه‌های سیار
«بهرام سرمست» استاندار آذربایجان‌شرقی با تأکید بر نقش مهم کتاب در ارتقای فرهنگی و اجتماعی جامعه گفت: «با وجود گسترش فضای مجازی، پادکست‌ها و ابزارهای نوین ارتباطی، نباید از جایگاه کتاب و کتابخوانی غافل شد؛ زیرا کتاب همچنان از مهم‌ترین ابزارهای آگاهی‌بخشی، رشد فکری و توسعه فرهنگی به شمار می‌رود». او انتقال کتاب به مناطق دورافتاده و محروم را اقدامی ارزشمند دانست و افزود: «برخورداری عادلانه همه شهروندان از امکانات فرهنگی مانند کتاب و کتابخانه یک حق اساسی است و کتابخانه‌های سیار می‌توانند در تحقق عدالت فرهنگی نقش مؤثری ایفا کنند».
استاندار آذربایجان‌شرقی با قدردانی از تلاش‌های اداره‌کل کتابخانه‌های عمومی استان در راه‌اندازی و توسعه کتابخانه‌های سیار اظهار کرد: «این طرح می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر کودکان، نوجوانان و خانواده‌ها را در مناطق کم‌برخوردار با فرهنگ مطالعه فراهم کند». وی همچنین بر تداوم اجرای برنامه‌های فرهنگی در روستاها و مناطق فاقد کتابخانه تأکید کرد و گفت: «توسعه فرهنگی باید همزمان با توسعه عمرانی مورد توجه قرار گیرد و تقویت زیرساخت‌های فرهنگی در سراسر استان ضروری است.»