اهدای کتاب باید از اقدام نمادین به جریان فرهنگی مستمر تبدیل شود

سید رحمت‌الله فتاحی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به پیشینه تاریخی این سنت فرهنگی اظهار کرد: اهدای کتاب از گذشته‌های دور وجود داشته، اما نه به گستردگی امروز. در گذشته، تیراژ کتاب‌ها محدود بود، سطح سواد عمومی پایین‌تر بود و جامعه مخاطب کتاب گسترده نبود، اما با افزایش سطح سواد و توسعه نشر، اهدای کتاب در قرن بیستم و بیست‌ویکم رواج بیشتری پیدا کرده است.

وی افزود: اهدای کتاب به اشکال مختلفی انجام می‌شود؛ گاهی افراد نسخه‌های شخصی یا تکراری کتاب‌های خود را به کتابخانه‌ها اهدا می‌کنند تا مورد استفاده دیگران قرار گیرد، گاهی نویسندگان بخشی از آثار خود را به دوستان، همکاران، دانشگاه‌ها یا کتابخانه‌ها هدیه می‌دهند و در مواردی نیز کتابخانه‌های بزرگ نسخه‌های تکراری خود را به کتابخانه‌های کوچک‌تر یا مناطق محروم اهدا می‌کنند. همه این شیوه‌ها در ذات خود ارزشمند هستند، اما پرسش اصلی این است که این کتاب‌ها تا چه اندازه خوانده می‌شوند و تأثیر واقعی آن‌ها چیست؟

فتاحی با تأکید بر اینکه در این زمینه آمار و پژوهش‌های دقیق و فراگیری وجود ندارد، تصریح کرد: نمی‌توان با قطعیت گفت هر کتابی که اهدا می‌شود الزاماً خوانده شده یا موجب رشد فکری مخاطب می‌شود. اثرگذاری اهدای کتاب به عوامل متعددی بستگی دارد و صرفِ دریافت کتاب، تضمین‌کننده شکل‌گیری عادت مطالعه نیست.

کتاب زمانی اثرگذار است که متناسب با نیاز مخاطب انتخاب شود

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش اهدای کتاب در دوران کودکی و نوجوانی گفت: اگر کتابی که به کودک یا نوجوان اهدا می‌شود متناسب با نیاز، علایق، شرایط سنی و ویژگی‌های شخصیتی او باشد، می‌تواند علاقه‌مندی به مطالعه را در او ایجاد کند و به‌تدریج به یک عادت پایدار تبدیل شود. همچنین کیفیت محتوا و تناسب موضوع با نیاز مخاطب در این مسیر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

وی ادامه داد: خانواده‌ها در این میان نقش بسیار مهمی دارند. نوع مواجهه والدین با کتاب، فضای فرهنگی خانواده و الگویی که والدین ارائه می‌دهند، در شکل‌گیری رابطه کودک با کتاب تأثیر مستقیمی دارد. کتاب یک رسم فرهنگی زیباست که باید حفظ و تقویت شود، اما این رسم زمانی به نتیجه می‌رسد که در بستر مناسبی قرار بگیرد.

در عصر دیجیتال، کتاب بدون جذاب‌سازی رقابت را می‌بازد

فتاحی با اشاره به چالش‌های عصر دیجیتال اظهار کرد: امروزه کتاب با شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های رایانه‌ای و محتوای تصویری رقابت سنگینی دارد. کودکان و نوجوانان به‌طور طبیعی به محتوایی جذب می‌شوند که با احساسات، نیازها و دنیای ذهنی آن‌ها هماهنگ باشد. اگر کتاب نتواند در این رقابت جایگاه خود را پیدا کند، به‌راحتی کنار گذاشته می‌شود.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: برای جذاب‌کردن کتاب، لازم است چارچوب‌هایی از سوی والدین، مربیان، معلمان و کتابداران تعریف شود. فعالیت‌هایی مانند نشست‌های کتاب‌خوانی، گفت‌وگو درباره کتاب، مشارکت نوجوانان در معرفی آثار و ایجاد تجربه‌های جمعی حول کتاب می‌تواند جذابیت مطالعه را افزایش دهد. در غیر این صورت، کتاب به‌تدریج جای خود را به رسانه‌های دیجیتال می‌دهد.

وی با انتقاد از کمبود پژوهش‌های کاربردی در حوزه ترویج کتاب‌خوانی گفت: در بسیاری از این حوزه‌ها، پژوهش‌های علمی و مبتنی بر داده کم است. البته در محیط‌های دانشگاهی تلاش‌هایی انجام شده؛ برای مثال، برگزاری همایش‌هایی مانند همایش «خواندن» در دانشگاه کردستان نشان می‌دهد که توجه آکادمیک به این مسئله در حال شکل‌گیری است، اما این تلاش‌ها باید گسترش پیدا کند و به سیاست‌گذاری‌های عملی منجر شود.

فتاحی تأکید کرد: نتایج پژوهش‌های علمی می‌تواند راه‌حل‌های کاربردی برای افزایش جذابیت کتاب، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان ارائه دهد. بدون اتکا به داده و پژوهش، بسیاری از برنامه‌های ترویجی به اقدامات مقطعی و کم‌اثر تبدیل می‌شوند.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به رویکرد «مسئله‌محور» در ترویج مطالعه خاطرنشان کرد: برای تبدیل کتاب به یک ابزار فعال در تربیت فکری، اخلاقی و اجتماعی، باید به سراغ رویکرد مسئله‌محور رفت. یعنی ابتدا مسائل و چالش‌های کودکان و نوجوانان شناسایی شود و سپس کتاب‌های متناسب با این مسائل در اختیار آن‌ها قرار گیرد.

وی اضافه کرد: در این چارچوب، می‌توان از ظرفیت «کتاب‌درمانی» استفاده کرد. برای مثال، در موضوعاتی مانند پرخاشگری، اعتمادبه‌نفس پایین یا مشکلات ارتباطی، کتاب‌های داستانی و غیرداستانی مناسبی وجود دارد که می‌تواند به کودک یا نوجوان کمک کند. این رویکرد تنها محدود به کودکان نیست و برای بزرگسالان نیز در حوزه‌هایی مانند مسائل خانوادگی، شغلی و روانی کاربرد دارد.

فتاحی تصریح کرد: حتی در حوزه‌های حرفه‌ای و سازمانی نیز کتاب می‌تواند نقش اصلاحی و آموزشی ایفا کند. تجربه‌های پژوهشی نشان داده‌اند که معرفی هدفمند کتاب می‌تواند به بهبود روابط کاری و ارتقاء مهارت‌های فردی کمک کند.

عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به مناسبت‌هایی مانند روز جهانی اهدای کتاب بیان کرد: اگر این مناسبت‌ها به‌صورت مقطعی و نمایشی برگزار شوند، تأثیرگذاری آن‌ها کاهش می‌یابد. در جامعه ما گاهی برای هر موضوعی یک روز یا هفته در نظر گرفته می‌شود، اما پس از آن، پیگیری جدی انجام نمی‌شود.

وی تأکید کرد: اگر اهدای کتاب و ترویج مطالعه به‌عنوان یک جریان فرهنگی مستمر و مسئله‌محور در سطح ملی و محلی دنبال شود، می‌تواند اثرگذاری واقعی داشته باشد. تنها در این صورت است که کتاب از یک شیء تزیینی در کتابخانه‌ها خارج می‌شود و به عنصری فعال در زندگی فرهنگی و اجتماعی جامعه تبدیل خواهد شد.

منبع : ایسنا