بازار زنجان در آستانه رمضان، وفور کالا، اما جیب‌های خالی 

پس از حذف ارز ترجیحی، دولت برای جبران فشار قیمتی کالاهای اساسی به سراغ کالابرگ الکترونیکی رفت؛ سیاستی که هدف آن انتقال مستقیم یارانه به مصرف‌کننده نهایی است. حذف ارز ترجیحی اگرچه با هدف کاهش رانت و شفاف‌سازی انجام شد، اما در ماه‌های ابتدایی با افزایش محسوس قیمت برخی اقلام همراه بود؛ کالاهایی که در سبد خانوارهای کم‌درآمد، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از هزینه‌ها را به خود اختصاص می‌دهند.

در این چارچوب، کالابرگ به‌عنوان ابزاری برای تثبیت دسترسی خانوارها به کالاهای مشخص تعریف شد؛ در شرایطی که یارانه نقدی در اقتصاد تورمی، معمولاً در فاصله‌ای کوتاه بخشی از قدرت خرید خود را از دست می‌دهد. برآوردها نشان می‌دهد یارانه‌های غیرمستقیم ارزی سالانه هزینه‌ای چندمیلیارد دلاری داشته‌اند که همه آن الزاماً به مصرف‌کننده نهایی نمی‌رسید.

با نزدیک شدن ماه مبارک رمضان، بازار زنجان حال‌وهوای متفاوتی به خود گرفته است. قفسه فروشگاه‌ها پر است و اقلام اساسی، از برنج و روغن گرفته تا قند، شکر، خرما و حبوبات، بدون محدودیت در دسترس مشتریان قرار دارد. فروشندگان می‌گویند تأمین کالاها از یکی دو هفته قبل انجام شده تا بازار با کمبود احتمالی در روزهای ابتدایی ماه رمضان مواجه نشود. با این حال، در کنار وفور کالا، موضوع قیمت‌ها همچنان یکی از دغدغه‌های اصلی خریداران است.

در یکی از فروشگاه‌های مواد غذایی مرکز شهر، زن میانسالی حدود ۶۰ ساله که آمده بود برای خرید کالا برگ درباره وضعیت بازار، می‌گوید: همه چی هست، اینو نمی‌شه انکار کرد. ولی قیمت‌ها طوریه که آدم مجبور می‌شه حساب‌کتاب کنه چی بخره و چی رو نخره؟ ما دهک ۴ هستیم و خودمون ۵ نفریم با ۵ میلیون کالابرگ، سری قبل یک کیسه برنج، چندتا روغن و ماکارونی، یه کیلو مرغ خریدم، این سری همان برنج رو الان نگاه کردم در هر کیلوی آن ۶۰ هزار تومان گران‌تر شده و الان مجبورم فقط برنج و روغن بخرم اصلا گوشت رو کلا حذف کردیم.

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد برنج ایرانی بسته به نوع و کیفیت، از حدود ۳ تا بیش از ۴ میلیون تومان برای هر ۱۰ کیلوگرم عرضه می‌شود. در بخش گوشت قرمز نیز قیمت هر کیلو گوشت گوسفندی، بسته به قطعه گوشت، به بیش از یک تا دو میلیون تومان رسیده است؛ موضوعی که باعث شده برخی خانوارها مصرف خود را مدیریت‌ شده‌تر انجام دهند.

در بازارچه‌های محلی و فروشگاه‌های عرضه کالاهای تنظیم بازاری نیز شکر، روغن، چای و برخی اقلام اساسی با قیمت‌های مصوب در حال توزیع است. یکی از فروشندگان در این‌باره، می‌گوید: کالا داریم، حتی بیشتر از پارسال. مشکل بیشتر قدرت خرید مردم است. بعضی‌ها قیمت رو که می‌شنوند کمتر خرید می‌کنند.

در میان خریداران، جوانی که برای خانواده‌اش خرید می‌کند، به ایسنا می‌گوید: کلاً نگران این بودیم که جنس پیدا شود یا نه، الان بیشتر دغدغه این است که با این قیمت‌ها چقدر می‌شود خرید کرد.

در مجموع، بازار زنجان در آستانه ماه رمضان از نظر تأمین اقلام اساسی در وضعیت باثباتی قرار دارد؛ قفسه‌ها پر است و دسترسی به کالا محدود نشده، اما قیمت‌ها عاملی است که رفتار خرید مردم را محتاطانه‌تر کرده است؛ شرایطی که باعث شده رمضان امسال، بیش از هر چیز، با فراوانی کالا و محاسبه‌گری در خرید همراه باشد.

در همین راستا، طی روزهای گذشته اعتبار مرحله دوم کالابرگ الکترونیکی  برای دهک‌های هشتم تا دهم  فعال شده است.

در نهایت بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد اغلب ۱۱ قلم کالای مشمول کالابرگ در فروشگاه‌های طرف قرارداد موجود است و مردم می‌توانند اقلام مورد نیاز خود را تهیه کنند. اجرای مرحله دوم این طرح، در آستانه ماه مبارک رمضان، گامی در جهت مدیریت بازار و تأمین معیشت خانوارها ارزیابی می‌شود.

 کالابرگ؛ گسترش دامنه مشمولان در برابر تورم

مرتضی زمانیان، معاون سیاست‌گذاری و راهبری اقتصادی وزارت امور اقتصادی و دارایی در یک برنامه تلویزیونی، می‌گوید: حدود ۸۰ میلیون نفر به‌صورت مستقیم از کالابرگ بهره‌مند می‌شوند و برای حدود ۱۰ میلیون نفر از افراد دارای وضعیت مالی مناسب نیز در صورت درخواست، امکان بهره‌مندی وجود دارد.  

همچنین چند روز گذشته رئیس‌کل بانک مرکزی از خرید بیش از ۱۲۱ هزار میلیارد تومان کالای اساسی توسط مردم از طریق کالابرگ خبر می‌دهد. اظهارات معاون وزارت اقتصاد نشان می‌دهد دولت پس از تجربه محدودیت‌های سیاست ارز ترجیحی، به این جمع‌بندی رسیده که پرداخت یارانه در انتهای زنجیره مصرف نسبت به تخصیص ارز ارزان به واردات، اثربخشی بیشتری دارد.

گسترش دامنه بالقوه کالابرگ به حدود ۱۰ میلیون نفر از افراد دارای وضعیت مالی مناسب، بیش از آنکه به‌معنای حمایت جدید باشد، تلاشی برای جلوگیری از شوک تقاضا و بی‌ثباتی بازار در دوره گذار ارزی است. در این چارچوب، کالابرگ نقش یک ابزار تنظیمی را ایفا می‌کند که هدف آن حفظ دسترسی عمومی به کالاهای اساسی و کاهش فشار روانی ناشی از افزایش قیمت‌هاست؛ هرچند میزان موفقیت آن، به ثبات قیمت‌ها و اجرای دقیق و بدون اختلال طرح وابسته خواهد بود. 

در همین راستا مدیر امور اجتماعی اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان زنجان در گفت‌وگو با ایسنا، می‌گوید: از ابتدای اجرای طرح کالابرگ حمایتی تا دهه اول بهمن حدود ۳۶۰ هزار خانوار در این استان با مبلغ یک هزار میلیارد تومان از فروشگاه‌های استان خرید کرده‌اند.    وی تصریح می‌کند: هزینه‌کرد حدود یک‌هزار میلیارد تومان(یک همت) اعتبار کالابرگ توسط خانوارهای استان زنجان طی کمتر از یک ماه، نشان‌دهنده ضریب نفوذ بالای این ابزار حمایتی در سبد مصرف خانوار است. مشارکت حدود ۳۶۰ هزار خانوار و ثبت بیش از ۵۱۲ هزار تراکنش، حاکی از آن است که کالابرگ از مرحله یک سیاست جبرانی صرف عبور کرده و به یک کانال فعال تأمین کالاهای اساسی تبدیل شده است.

ترکیب اقلام پرمصرف - برنج، حبوبات، گوشت قرمز و فرآورده‌های پروتئینی - نشان می‌دهد یارانه کالابرگ عمدتاً به سمت کالاهایی هدایت شده که بیشترین فشار قیمتی را بر خانوارها وارد می‌کنند. همزمان، افزایش شمار فروشگاه‌های مجری از حدود سه هزار به نزدیک شش هزار واحد، دسترسی جغرافیایی طرح را بهبود داده و احتمال تمرکز تقاضا در نقاط محدود را کاهش داده است. با این حال، فاصله زمانی کوتاه میان اجرای طرح  تا حجم بالای هزینه‌کرد، این پرسش را مطرح می‌کند که پایداری اثر کالابرگ در ماه‌های آینده، بیش از هر عامل، به ثبات قیمت‌ها و کفایت اعتبار تخصیصی وابسته خواهد بود؛ موضوعی که در آستانه ماه رمضان و افزایش تقاضای فصلی، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. 

 وفور کالا، چالش قیمت و نظارت

معاون توسعه بازرگانی و صنایع کشاورزی جهاد کشاورزی استان زنجان در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: مجموعه اقدامات انجام‌شده برای تأمین اقلام اساسی در آستانه ماه مبارک رمضان و شب عید، باعث شده استان از نظر ذخایر راهبردی و عرضه کالا در وضعیت باثباتی قرار داشته باشد.  

به گفته مظفر یوسفی‌پور، موجودی مناسب برنج، روغن، شکر و گوشت مرغ، در کنار برنامه‌ریزی برای تولید و ذخیره‌سازی، موجب شده نگرانی از بابت کمبود اقلام اساسی وجود نداشته باشد و بازار از چند مسیر به‌صورت مستمر رصد و تغذیه شود.  

این رویکرد، از نگاه متولیان بخش کشاورزی، ناظر بر حفظ آرامش بازار و جلوگیری از شوک‌های مقطعی در دوره‌های اوج تقاضا مانند رمضان و پایان سال است.

با این حال، در کنار تأکید مسئولان بر وفور کالا، بخشی از افکار عمومی همچنان نسبت به نوسان قیمت‌ها و ضعف نظارت در سطح خرده‌فروشی انتقاد دارند. برخی شهروندان معتقدند اگرچه کالا در بازار وجود دارد، اما اختلاف محسوس قیمت میان عرضه‌های مختلف، این تصور را ایجاد می‌کند که نظارت‌ها به اندازه کافی مؤثر نیست. نمونه‌هایی مانند افزایش مقطعی قیمت محصولاتی نظیر بادمجان که حتی جزو اقلام ضروری هم محسوب نمی‌شود و سپس کاهش ناگهانی آن در عرضه‌های وانتی، این پرسش را پررنگ‌تر کرده است که سازوکار قیمت‌گذاری و کنترل بازار تا چه اندازه منسجم عمل می‌کند.

هرچند عرضه مستقیم توسط باغداران در خودروهای وانتی می‌تواند به کاهش قیمت تمام‌شده منجر شود، اما تفاوت قیمت در مغازه‌های کوچک و حتی برخی فروشگاه‌های زنجیره‌ای، به‌ویژه زمانی که با ارائه ظاهری لوکس‌تر همراه است، از نگاه مصرف‌کنندگان نشانه‌ای از خلأ نظارتی در سطح بازار خرد تلقی می‌شود. اما در این میان معاون نظارت و بازرسی اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان زنجان از تشدید بازرسی‌ها همزمان با اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی و در آستانه ماه مبارک رمضان خبر می‌دهد.

حسین منصوری در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: گشت‌های مشترک بازرسی با مشارکت دستگاه‌های مرتبط، به‌صورت میدانی در حال نظارت و برخورد قاطع با تخلفات صنفی هستند. در مجموع، آنچه از مجموعه گزارش‌های میدانی، آمارهای رسمی و اظهارات مسئولان برمی‌آید، این است که بازار زنجان در آستانه ماه مبارک رمضان از نظر تأمین و وفور اقلام اساسی با چالش جدی مواجه نیست و زیرساخت‌های لازم برای پاسخ‌گویی به تقاضای فصلی فراهم شده است.

با این حال، قیمت‌ها و نحوه عرضه و نوع کالا و کیفیت آن که عرضه می‌شود از جمله در حوزه برنج در سطح خرده‌فروشی همچنان مهم‌ترین دغدغه خانوارها به‌شمار می‌رود؛ دغدغه‌ای که می‌تواند حتی در شرایط وفور کالا، به کاهش رضایت عمومی منجر شود چراکه برخی فروشندگان در عرضه کالایی همچون برنج تاکید بر عرضه نوع خاصی از محصول می‌کنند.  

در چنین شرایطی، نقش نظارت مستمر، میدانی و اثربخش بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند؛ نظارتی که نه‌تنها بر کمیت عرضه، بلکه بر شفافیت قیمت‌ها، جلوگیری از اختلاف‌های غیرمنطقی و حفظ تعادل بازار خرد متمرکز باشد. به‌نظر می‌رسد همزمان با اجرای سیاست‌هایی مانند کالابرگ الکترونیکی، موفقیت نهایی در مدیریت بازار شب عید و رمضان، تا حد زیادی به میزان هماهنگی دستگاه‌های نظارتی و تداوم حضور مؤثر آن‌ها در کف بازار وابسته است.

منبع : ایسنا