کتاب قاسم و یک نقد

به گزارش ایسنا، طاهره ساکی در یادداشتی بر کتاب « قاسم» نوشت: در چارچوب روایت‌شناسی و تاریخ‌شفاهی، کتاب «قاسم به روایت مرتضی سرهنگی» نمونه‌ای برجسته از زندگینامه‌های مستند معاصر در حوزه ادبیات پایداری ایران است. سرهنگی، با بهره‌گیری از روش‌شناسی تحقیقی و میدانی – شامل مصاحبه‌های مفصل و مراجعه به بیش از ۱۰۰ منبع دست اول (اعم از خانواده، هم شهری‌ها، همرزمان و هرآنکه از شخصیت‌های هم عصر و مرتبط با ایشان می‌شناخته‌اند، همچنین مستندهای تصویری و صوتی، اسناد مکتوب و.. ) طی پنج سال – این اثر را در بازسازی زندگی سردار شهید حاج قاسم سلیمانی، به مخاطبینش ارائه کرده است. نویسنده در این مجموعه، فراتر از یک روایت خطی، از پارادایم‌های گفتمان ایدئولوژیک بهره برده تا مسیر تحول شخصیتی شهید سلیمانی را از ریشه‌های جامعه‌شناختی (سوسیولوژیک) در محیط کوچ‌نشین و ایلیاتی کرمان، فعالیت‌های انقلابی وی تا بهمن ۵۷، لایه‌های استراتژیک فرماندهی در جبهه‌های دفاع مقدس و تشکیل تیپ ۴۱ ثارالله کرمان و بعد، حضور در خط مقدم مبارزه با تروریسم در سپاه قدس(عراق و سوریه و لبنان و..) تا لحظه شهادت او در فرودگاه بغداد، به تصویر بکشد. ساختار فصل‌به‌فصل اثر در ۲۸ فصل، بر پایه مثلث‌بندی  منابع (سه‌جانبه‌سازی داده‌ها از طریق اسناد، نقل‌قول‌ها و پانویس‌های دقیق) استوار است و نثر گزارش‌محور آن، بدون توسل به اقناع ادبی بیش از حد، بر اعتبار مستند و علمی آن تأکید دارد. این رویکرد، کتاب قاسم را به مثابه یک آرشیو فرهنگی از الگوهای ایثار و مقاومت برای ثبت در حافظه جمعی تبدیل کرده است. سرهنگی با قلم هنرمندش روایت‌هایی تصویری و چندبعدی از شهید سلیمانی ارائه داده که از کلیشه‌های قهرمان‌پرستانه و مقدس‌سازانه دوری می‌جوید. این روش، بر اساس مدل‌های روانشناختی تحول فردی مانند نظریه اریک اریکسون(مراحل رشد روانی-اجتماعی اریکسون)، مراحل نوجوانی و جوانی کاراکتر را به عنوان دوره‌های بحران و تعهد بازسازی کرده است. جذابیت روایی کتاب از طریق تکنیک‌هایی مانند صحنه‌پردازی‌های زنده و دیالوگ‌های مستند، توصیف مبارزات پیش از انقلاب در برابر نابرابری‌های ساختاری در منطقه کویری کرمان، لایه‌های جامعه‌شناختی فقر و خفقان در دوره پهلوی، خواننده را درگیر کرده و پتانسیلی در اثر ذخیره نموده که می‌تواند در آینده‌ای نزدیک منبع ارجاع سناریوی سریالی تلویزیونی باشد. دیگر اینکه کلیت اثر در نسبت نظریه‌های فرهنگی، با الگوی نظریات استوارت هال ((نمایندگی فرهنگی استوارت هال)همسوست و نقش شهید سلیمانی در شکست داعش را به عنوان نمادی از مقاومت (گفتمان مقاومت) در برابر هژمونی جهانی تبیین نموده است.

برشی از متن برای نمونه: چند روز مشغول کار بودیم، با حاجی‌زاده هر روز تلفنی حرف می‌زدم. همه چیز آماده بود. بچه‌ها هم توی صحرای سوزان شام با نیروهای داعش حسابی درگیر بودند. آنها ۲۵ خرداد،  منطقه‌ حساس محطه‌ ثالثه(ایستگاه سوم) را گرفتند... سه روز بعد،  بیست نفر داعشی خودشان را به پایگاه تک درخت رساندند و به مواضع ارتش سوریه نفوذ کردند.آنها سی و هفت نفر را به شهادت رساندند و سه نفر را با خودشان به اسارت بردند. آخر سر پایگاه را هم خراب کردند. این حمله می‌توانست روحیه‌ی نیروهای مقاومت را ضعیف کند. بلافاصله به سردار حاجی‌زاده تلفن کردم و گفتم:«هر چه زودتر مقرهایی را که شناسایی کرده‌ایم،  موشک باران کن!» هنوز چند ساعت نگذشته بود که در آخرین دقایق یکشنبه ۲۸ خرداد، نیروی هوافضای سپاه در عملیاتی با نام لیلة‌القدر،  شش موشک بالستیک میان برد به مقر فرماندهی و مراکز تجمع و پشتیبانی داعش در استان دیرالزور شلیک کرد. موشک‌ها که به هدف، یعنی المیادین مقر فرماندهی داعش خورد و یک ضربه کاری به آنها زدیم. بچه‌ها دلگرم شدند و حسابی روحیه گرفتند. حجم تخریب و آسیبی که این موشک‌ها در منطقه تحت اشغال داعش ایجاد کرد، روحیه‌ آن‌ها را به هم ریخت. روز بعد، سخنگوی سپاه پاسداران اعلام کرد این عملیات به تلافی حمله‌ ۱۷ خرداد داعش به ساختمان مجلس و حرم امام (ره) اجرا شد و بررسی گزارش‌های دریافتی از پهبادهای رهگیر، نشان می‌دهد حملات موشکی انجام شده، موفقیت آمیز بوده است. (قاسم به روایت مرتضی سرهنگی/صفحه ۴۵۰) گفتنی‌ است موفقیت تجاری و تیراژهای مکرر چاپ(چاپ هفتم) در یک سال و انتخاب به عنوان اثر برتر بخش مستندنگاری جایزه جلال آل احمد) گواهی بر تأثیرگذاری اجتماعی و فرهنگی‌ این مجموعه است.اما با وجود اعتبار بالا، رویکرد غالب گزارش‌نگاری ممکن است کمبود تحلیل‌های پساساختارگرایانه را برجسته کند؛ برای مثال، کاوش عمیق‌تر روابط خانوادگی یا ابعاد روانشناختی– بر اساس مدل‌های یونگی – می‌توانست لایه‌های ناخودآگاه را غنی‌تر سازد. همچنین وجود اطلاعات فشرده در برخی فصل‌ها، گاهی متن را به (روایت تکه‌تکه) تبدیل کرده، که برای خوانندگان غیرمتخصص، چالش‌برانگیز است. این محدودیت‌ها، هرچند با ارجاعات دقیق و پاورقی‌ها جبران شده، اما بر عمق تحلیلی کتاب خرده می‌گیرند. منبع : ایسنا