اعتکاف بستری مؤثر برای جامعه‌پذیری نسل جوان

احمد بهشتی‌مهر به مناسبت ۱۳ رجب و ایام اعتکاف در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: در زندگی فردی، اجتماعی و معنوی، هم کمیت و هم کیفیت باید مورد توجه قرار گیرند. یکی از راه‌های ارتقای کیفیت، پرداختن به کمیت است؛ همان‌طور که در ادبیات عامیانه آمده: «کار نیکو کردن از پر کردن است». تکرار یک عمل، به‌تدریج موجب بهبود و مهارت در آن می‌شود. بنابراین، تأکید بر شاخص‌های کیفی به معنای نادیده گرفتن شاخص‌های کمی نیست، اما محور بحث ما، مقوله کیفیت است.

عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه قم در ادامه در رابطه با ظرفیت اعتکاف برای ارتقای کیفی افزود: اعتکاف و اعمال مشابه، بسترهای بسیار مناسبی برای رشد کیفی فراهم می‌کنند. در این فضا، افزون بر باورهایی که در سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهای معنوی مطرح می‌شوند، فرد به‌صورت عملی با آن‌ها درگیر شده و با این ارتکاب، باورهایش عمق بیشتری پیدا می‌کنند.

مدیر گروه شیعه‌شناسی دانشکده الهیات دانشگاه قم با اشاره تاثیر اعتکاف در عمق بخشی به انسجام اجتماعی بیان کرد: سه روز زندگی جمعی و هماهنگ با دیگران، همدلی و پیوستگی اجتماعی را به‌وضوح تقویت می‌کند. همچنین، خلاقیت معنوی در این فضا شکوفا می‌شود؛ از بستر روزه‌داری و حضور در مسجد استفاده شده و انواع اعمال معنوی شکل می‌گیرد.

وی با تأکید بر زیست جمعی کامل در اعتکاف ادامه داد: اعتکاف، یک زیست جمعی کامل را ایجاد می‌کند. فرد تقریباً تمام ۲۴ ساعت را در مسجد سپری کرده و این زمان، شامل اغلب فعالیت‌های روزمره او می‌شود، لذا این فرصت فراهم است تا حتی کارهای عادی مانند مطالعه یا دیگر فعالیت‌ها، با رنگ و بوی معنوی همراه شوند. این حضور در مسجد و پیوند معنوی به عمق‌بخشی معنویت کمک شایانی می‌کند.

بهشتی‌مهر با بیان نقش الگوبرداری در اعتکاف گفت: حضور در کنار دیگران امکان مقایسه رفتار خود با دیگران و الگوبرداری از برترین‌ها را فراهم می‌کند. ممکن است مناسک یا رفتارهایی دیده شوند که در زندگی روزمره فرد سابقه نداشته و با الگوگیری، می‌توانند وارد زندگی او شوند. در این فضا، اعمال بی‌رنگ‌وبوی معنوی کنار گذاشته شده و اعمال معنوی تکرار و تقویت می‌شوند.

وی با اشاره به ماندگاری اثر اعتکاف تأکید کرد: انجام متمرکز و پشت‌سرهم این اعمال در طی دو سه روز، به ماندگاری و عمق‌یافتن آن‌ها در وجود فرد می‌انجامد. شیرینی و جذابیت اعتکاف معمولاً تا سال بعد همراه فرد باقی می‌ماند و با فرارسیدن ایام اعتکاف، خاطرات و اشتیاق بازگشت زنده می‌شود. این تکرار سالانه، به شکل‌گیری و تثبیت خلقیات اسلامی کمک می‌کند.

بهشتی‌مهر اظهار کرد: اعتکاف این توانایی را دارد که حال معنوی گذرا را به مقامی پایدار تبدیل کند؛ مشابه کسی که با تکرار نماز شب، به مقام ثابت شب‌زنده‌داری دست می‌یابد. به‌نظر من، این ظرفیت بزرگ اعتکاف است که می‌تواند بر عمق و کیفیت معنویت افراد افزوده و آنان را روزبه‌روز غنی‌تر سازد.

حضور جوانان در اعتکاف، انتقال موفق ارزش‌های معنوی بین نسلی است

وی گفت: اعتکاف نشان‌دهنده پیشرفت فرهنگی و معنوی یک جامعه است. وقتی در جامعه‌ای، افراد به سنت‌هایی مانند اعتکاف مقید باشند، نشان از وقوع یک اتفاق معنوی و پیشرفتی روحانی در آن جامعه دارد.

بهشتی‌مهر افزود: این پدیده زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که از یک اتفاق پراکنده و محدود به عده‌ای خاص، به حرکت‌ای فراگیر و عمومی تبدیل شود، به گونه‌ای که با اعلام فراخوان ثبت‌نام، مراکز اعتکاف در مدت زمان کوتاهی به ظرفیت کامل می‌رسند. این امر، پیشرفتی بزرگ در عرصه فرهنگ و معنویت است.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: در اعتکاف هیچ منفعت مادی به شرکت‌کنندگان داده نمی‌شود و آنان برای دوری از لذایذ مادی و پرداختن به عبادت و خلوت معنوی، در این مراسم شرکت می‌کنند. مشاهده انبوه جمعیت برای پیوستن به چنین حرکتی، حاکی از یک تحول فرهنگی ژرف در جامعه است. صف‌های طولانی نه برای امور مادی، بلکه برای عبادت و پیوند با معنویت شکل می‌گیرد.

بهشتی‌مهر تصریح کرد: از اهداف انقلاب اسلامی، احیای معنویت و توجه به ابعاد ماورایی حیات در تمامی عرصه‌های زندگی فردی و اجتماعی بود. اعتکاف تحقق عینی این هدف را به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که می‌توان از محدودیت‌های دنیای مادی فراتر رفت و به سمت بی‌نهایت و حقیقت هستی حرکت کرد.

وی تأکید کرد: وقتی گروه زیادی از مردم، داوطلبانه و جمعی، برای مدتی از تعلقات مادی فاصله می‌گیرند و به تمرین معنویت می‌پردازند، این خود توسعه‌ای در فرهنگ و فهم عمومی محسوب می‌شود و گامی در جهت نزدیک‌تر شدن به هدف غایی خلقت است.

ثمره اعتکاف، آرامش و نزدیکی به ارزش‌های متعالی انسانی است

این استاد دانشگاه قم با تأکید بر نقش اعتکاف در تحقق پیشرفت فرهنگی، گفت: یکی از اهداف پیشرفت فرهنگی این است که ارزش‌های متعالی در زندگی افراد متجلی شود. وقتی فرد بتواند ارزش‌های بنیادین خود را همواره در زندگی روزمره مد نظر قرار دهد و بر اساس آن‌ها زندگی کند، نشان‌دهنده وقوع پیشرفت فرهنگی در جامعه است.

بهشتی‌مهر افزود: فضای اعتکاف، بستری بسیار مناسب برای تمرین این مهم است. اعتکاف به معتکفین کمک می‌کند تا نگاهی واقع‌بینانه‌تر به زندگی پیدا کنند و با واقعیت‌ها بیشتر آشنا شوند. از آنجا که ارزش‌های ما واقعی هستند، هرچه به واقعیت‌های عالم نزدیک‌تر شویم، به ارزش‌ها نزدیک‌تر شده‌ایم و هرچه در توهمات و تخیلات غوطه‌ور شویم، از ارزش‌ها دور می‌شویم و اعتکاف در این مسیر به ما یاری می‌رساند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: این آشنایی با واقعیت‌ها و ارزش‌ها، به اولویت‌بندی درست در زندگی منجر می‌شود؛یعنی فرد چیزهای مهم را مهم می‌داند و امور کم‌اهمیت را در جایگاه واقعی خود قرار می‌دهد. برای مثال، برای یک مسلمان، ایمان و بندگی خدا اولویت نخست است و سایر امور نسبت به آن سنجیده می‌شوند.

عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه قم تصریح کرد: افرادی که وارد اعتکاف می‌شوند، در این چند روز، سبک زندگی متفاوتی را تجربه می‌کنند. اموری که در روزمره گاه کم‌اهمیت می‌نمایند، برایشان برجسته و فوق‌العاده می‌شود. برای نمونه، خداوند در تک‌تک اجزای زندگی آنان حاضر می‌شود و خود را با اوقات بندگی هماهنگ می‌کنند؛ نماز را اول وقت می‌خوانند، به عبادت فردی توجه می‌کنند و مراعات دیگران را می‌کنند.

وی در توضیح مراعات دیگران گفت: در اعتکاف بستری فراهم است که فرد مراقب باشد مزاحمتی برای دیگران ایجاد نکند؛ مثلاً کسی که می‌خواهد شب در مسجد عبادت کند، مراقب است آرامش استراحت‌کنندگان یا عبادت‌کنندگان فردی دیگر را برهم نزند، این‌گونه خود را با دستورهای الهی تنظیم می‌کند.

بهشتی‌مهر افزود: در زندگی روزمره، اغلب مسائل مادی و دنیوی برایمان اهمیت فراوان دارد، اما در فضای اعتکاف این‌گونه نیست. حتی برخی تعالیم اعتکاف، مانند پرهیز از تزیین و عطرزدن، به ما یادآوری می‌کند که این امور، هرچند بخشی از زیبایی‌های زندگی هستند، اما اولویت اول محسوب نمی‌شوند.

عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه قم تأکید کرد: اگر فرد موفق شود امور مهم را مهم بداند و امور کم‌اهمیت را در جایگاه خود بنشاند، به تعادل در زندگی دست می‌یابد. تعادل به معنای خروج از افراط و تفریط و قرار گرفتن هر چیز سر جای خود است که نتیجه‌اش تزریق آرامش به زندگی است.

وی گفت: کسانی که وارد اعتکاف می‌شوند، در لحظات پایانی و هنگام خروج، همواره دلتنگ آن آرامشی هستند که به آن دست یافته‌اند. نمونه‌های عینی این امر فراوان است. گاهی افرادی را در صف ثبت‌نام می‌بینیم که یک سال کامل منتظر بوده‌اند تا دوباره در این تجربه معنوی مشارکت کنند. وقتی علت را می‌پرسیم، می‌گویند: آرامشی که در اعتکاف به دست آوردیم، در طول سال ذهن و روح ما را درگیر خود کرده بود. حتی پس از پایان اعتکاف، فکر کردن به آن تجربه به ما آرامش خیال می‌داد. ما حاضر نیستیم دوباره از این تجربه غفلت کنیم.

این استاد دانشگاه ادامه داد: گاهی شرکت‌کنندگان پس از اعتکاف، گروه‌هایی تشکیل می‌دهند تا ارتباط خود را تا سال بعد حفظ کنند یا عهدهایی را به عنوان «عهد اعتکاف» می‌بندند تا بر اساس آن تا اعتکاف بعدی زندگی کنند. این می‌شود ثمره اعتکاف که فرد را گام‌به‌گام به خدا، آرامش و ارزش‌های متعالی انسانی نزدیک‌تر می‌کند.

وی با اشاره به نمونه‌ای عینی از گسترش این فرهنگ حتی در خارج از کشور، گفت: یک سال در مسجد امام علی (ع) هامبورگ آلمان، در قلب اروپای غربی، شاهد بودم جمعیت قابل توجهی برای اعتکاف ثبت‌نام کردند؛ به حدی که گنجایش مسجد برای همه کافی نبود. نکته جالب‌تر، اصرار شرکت‌کنندگان بر پرداخت هزینه‌هایی مانند چای و قهوه پس از افطار بود. آنها می‌گفتند: چرا دیگران باید هزینه معنویت‌ورزی ما را بدهند؟ این احساس مسئولیت نسبت به خود و جامعه، نشان‌دهنده رشد و تعالی است.

اعتکاف ظرفیت گفت‌وگوی بین‌نسلی را دارد

این استاد دانشگاه در پاسخ به این سوال که چه سازوکارهایی می‌توان از تجربه اعتکاف استخراج کرد تا در سیاست‌گذاری‌های کلان فرهنگی کشور مورد توجه قرار گیرد، اظهار کرد: این سوال بسیار مهمی است و به نظر می‌رسد باید متخصصانی که در حوزه مطالعات مسائل اجتماعی کلان کار می‌کنند، به‌صورت جدی به آن بپردازند.

وی ادامه داد: به نظر می‌رسد یکی از راه‌ها، استفاده از خود ظرفیت اعتکاف است. می‌توان همین سوال را در بین معتکفین مطرح کرد. یکی از عبادت‌هایی که در محدوده اعتکاف قابل وقوع است، مباحثه علمی و فکری است. باور ما این است که «یدالله مع الجماعه»؛ وقتی جمعی از معتکفین در مکانی نورانی و فضایی معنوی به تفکر می‌پردازند، ذهن‌ها به‌شدت باز می‌شود، خلاقیت شکل می‌گیرد و برکت و عنایت الهی بر آن جمع نازل می‌شود.

بهشتی‌مهر اضافه کرد: بخشی از مسائل فکری و فرهنگی ما، قابلیت مباحثه، ارائه راه‌حل و حتی حل شدن را در خود فضای اعتکاف دارد. پیشنهاد می‌کنم ساعاتی از اعتکاف، مثلاً یک یا دو ساعت در روز، به مباحثات بین شرکت‌کنندگان اختصاص داده شود و از خود آنان پرسیده شود؛ به نظر شما برای پیشرفت فرهنگی کشور در سطح ملی یا حتی بین‌المللی، خصوصاً میان جوامع اسلامی و شیعی، از چه سازوکارهایی می‌توانیم استفاده کنیم؟

وی با بیان اینکه خود اعتکاف ظرفیت گفت‌وگوی بین‌نسلی را دارد، تصریح کرد: در اعتکاف از نوجوان و جوان تا کهنسالان با تجربه حضور دارند و می‌توان از این فضا برای ایجاد حس اعتماد، همکاری، تعامل و انجام کار فرهنگی جدی بهره برد.

بهشتی‌مهر با تأکید بر اینکه نباید تنها به انجام مناسک روزانه اعتکاف اکتفا کرد، بیان کرد: می‌توان کارهای بنیادینی مانند تشکیل حلقه‌های معرفت و گفت‌وگو در آن انجام داد. سپس نتایج این گفت‌وگوها به ستاد مرکزی اعتکاف منتقل شود تا پژوهشگران در طول سال، روی این تجربه‌های زیسته تحقیق کنند و راهکارها را استخراج کنند.

منبع : ایسنا