چرا در ابلاغ حریم کهن‌محلۀ تهران تاخیر و تعلل می‌شود؟  

در هفته‌ها و ماه‌های اخیر، محله تاریخی اودلاجان (عودلاجان) بار دیگر به کانون توجه رسانه‌ها، فعالان میراث فرهنگی و افکار عمومی تبدیل شده است؛ محله‌ای که به‌عنوان یکی از کهن‌ترین هسته‌ تاریخی تهران، همواره با تهدید تخریب بناهای ارزشمند، ساخت‌وسازهای مداخله‌گرانه و ابهام در ضوابط حریم روبه‌رو بوده است. انتشار اخباری درباره تخریب یا تغییر ماهیت برخی بناهای قدیمی در این محدوده، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که حریم مصوب اودلاجان در چه وضعیتی قرار دارد و چرا روند ابلاغ و اجرای آن با تأخیر و چالش همراه است؟

در کنار این نگرانی‌ها، هم‌زمان گزارش‌هایی درباره صدور آرای قضایی، خروج برخی بناها از ثبت ملی و نقش مالکان خصوصی در سرنوشت بناهای تاریخی منتشر شده است. در چنین شرایطی، هرگونه ابهام در تعیین تکلیف حریم و ضوابط حفاظتی، می‌تواند به تسریع روند تخریب و از دست رفتن بخش‌هایی از حافظه تاریخی پایتخت منجر شود.

همان‌گونه که در روزهای گذشته، مهمان‌خانه اروند و خانه امین‌ لشکر (با وجود ثبت در فهرست آثار ملی) تخریب شدند و هم‌زمان اخباری درباره احداث و گسترش مراکز تجاری و مداخلات کالبدی در پیرامون مجموعه جهانی کاخ گلستان منتشر شد، بار دیگر نگرانی‌ها درباره وضعیت حفاظت از بافت تاریخی عودلاجان و حریم‌های پیرامونی آن افزایش یافته است.

عودلاجان (اودلاجان) در ۲۴ اسفند ۱۳۸۴ به عنوان دومین بافت تاریخی شهر تهران با شماره ۱۵۳۸۱ در فهرست آثار ملی ثبت شده است. طبق اظهارات معاون پیشین میراث فرهنگی استان تهران،  محدوده بافت تاریخی «عودلاجان غربی» در مجاورت مجموعه ارگ تاریخی تهران بالغ بر ۴۹ هکتار است که ۳۰ اثر به صورت منفرد در آن به ثبت رسیده است. بناهای واجد ارزش تاریخی فرهنگی، معابر ارزشمند، ارزش‌های ناملموس، عناصر ارزشمند شهری مانند ساباط، سقاخانه و مسیر قنات مهرگرد بخشی از ارزش‌های این بافت تاریخی است که در طرح حریم اودلاجان غربی مورد توجه ویژه قرار گرفته است. این طرح با هدف احیای بافت‌های تاریخی مصوب و در راستای تکالیف محوله بر وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در برنامه هفتم توسعه کشور و اجرایی کردن ماده ۲ و ۳ «قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی ـ فرهنگی» اواخر سال ۱۴۰۳ تدوین شده است.  

اینک، مرتضی ادیب‌ زاده، معاون میراث فرهنگی استان تهران، درباره وضعیت حریم اودلاجان غربی و چرایی تاخیر در ابلاغ آن، به ایسنا گفت: طرح تعیین حریم اودلاجان غربی اواخر سال گذشته به تصویب رسیده و اکنون موضوع حریم در دستور کار است. با این حال، گفته شد که نیاز به یکسری ویرایش‌های کارشناسی وجود دارد که انجام شده است. به‌زودی جلسه‌ای با اداره کل میراث فرهنگی برگزار خواهیم کرد تا اقدامات نهایی و ابلاغ آن نیز صورت بگیرد. این فرایند طولانی نخواهد بود.

ادیب‌زاده درباره زمان ابلاغ این مصوبه اظهار کرد: در تلاش هستیم زودتر از پایان سال این اقدامات انجام شود.  

او همچنین در پاسخ به این پرسش که با وجود تأکید بر حفظ بناها و مشارکت مالکان، چرا در عمل شاهد خروج املاک از ثبت یا تخریب آن‌ها هستیم، مانند تخریب مهمان‌خانه اروندرود، گفت: شاید بهترین راه این باشد که به مالک انگیزه‌های بهتری داده شود؛ یعنی بسته‌های تشویقی مناسبی پیشنهاد شود، چون مالک معمولاً به دنبال این است که ملک خود را تغییر کاربری بدهد، تجاری کند و از افزایش سطح اشغال یا ارتفاع و منافع اقتصادی آن بهره‌مند شود. اما اگر ما بتوانیم در حوزه گردشگری، مثل ایجاد بوتیک‌هتل یا فضاهای فرهنگی، بسته‌های حمایتی مناسبی ارائه کنیم و حمایت مالی قانونی هم وجود داشته باشد، ممکن است مالک از تخریب صرف‌نظر کند.

ادیب‌زاده افزود: در غیر این صورت، تا زمانی که بیشترین انتفاع مالک در تخریب بنا تعریف شود، این روند ادامه پیدا می‌کند و آرا نیز همچنان به ضرر بناها صادر می‌شود. در این شرایط، ما نهایت تلاش خود را می‌کنیم که با ارائه لایحه، اعتراض حقوقی و استفاده از ظرفیت‌های قانونی مختلف، جلوی اجرای رای تخریب را بگیریم. در برخی موارد موفق بوده‌ایم و در برخی موارد متاسفانه موفق نشده‌ایم. این موضوع کاملاً بستگی دارد به شعبه‌ای که پرونده در آن بررسی می‌شود، شرایط حقوقی پرونده، نوع استدلال‌ها و لوایحی که ارائه می‌شود. هر پرونده شرایط خاص خودش را دارد و نمی‌شود برای همه یک نسخه واحد پیچید.

علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، نیز، پیش‌تر درباره وضعیت حریم اودلاجان (عودلاجان) غربی و اینکه چرا با وجود ثبت حریم آن، هنوز ابلاغ نشده است، به ایسنا گفته بود: واقعیت این است که ضوابط کلی‌ای در گذشته برای آن ابلاغ شده بود، اما به‌دلیل نبود تدبیر کافی، مشکلاتی به وجود آمد. بسیاری از حریم‌ها، اگر صادقانه بگویم، به‌دلیل اینکه در گذشته بدون مطالعات دقیق و بدون در نظر گرفتن توپوگرافی، شرایط جغرافیایی و واقعیات میدانی ترسیم شده‌اند، امروز نیازمند بازنگری هستند. ما در اودلاجان هم به این نتیجه رسیدیم. سال گذشته مشاور گرفتیم، دوستان متخصص وارد کار شدند و نهایتاً به این جمع‌بندی رسیدیم که باید یک مشاور ذی‌صلاح کار را به‌صورت علمی پیش ببرد. اکنون ضوابط تهیه شده و در حال طی مراحل نهایی است. در حال حاضر حدود ۴۳ پلاک در حال پایش میدانی هستند تا مشخص شود واجد ارزش هستند یا خیر. قول داده‌اند که تا پایان دی‌ماه این پایش انجام شود. پس از آن، ضوابط نهایی ابلاغ خواهد شد. تنها مورد باقی‌مانده همین پایش پلاک‌هاست.

اودلاجان در دوره قاجار با برخورداری از باغستان‌های شمال شرقی تهران و زمین‌های بایر توسعه پیدا کرد و به یکی از ۵ کلان محله مشهور تهران درآمد. تا اوایل حکومت پهلوی محله عودلاجان که در مجاورت بازار و مرکز حکومتی واقع شده بود، کارکرد مسکونی بسیار مهمی داشت و اقشار مختلف به ویژه طبقه اعیان و اشراف در آن سکونت داشتند. این محله در آغاز، نفوس زیادی نداشته اما به دلایل طبیعت و جغرافیایی به مرور به جمعیت آن افزوده داشته و با ساختن بناها و عمارت‌های جدید و تبدیل باغات به زمین‌های بایر به خانه‌ها و کوچه‌ها سکونت‌پذیری و مهاجرپذیری در آن افزایش یافته است.

این محله در آغاز دوره پهلوی دچار تغییراتی عمده شد، از جمله می‌توان به احداث خیابان سیروس (مصطفی خمینی (ره)) در امتداد خیابان مجلس شورای ملی اشاره کرد که محله را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کرد. در این دوران خیابان ناصریه نیز تعریض شد و به ناصرخسرو معروف شد و این چنین ارتباط اودلاجان با شمس‌العماره نیز قطع شد. در جنوب نیز خیابانی ساخته شد و بخش‌هایی را از محل جدا کرد. در دوره دوم پهلوی نیز خیابان پامنار تعریض شد و همانند خیابان سیروس محله را قطع کرد و آن را به سه بخش تقسیم کرد. (تکمیل همایون ۱۳۹۳)

بعد از آن، بخش شرقی به دلیل وجود بقعه امامزاده یحیی به محله امامزاده یحیی معروف شد. امروزه این محله در منطقه ۱۲ شهرداری تهران واقع شده است، که طرح توسعه این امامزاده نگرانی هایی را درباره تخریب بخشی از بافت تاریخی عودلاجان مطرح کرده بود. سوای آن طرح توسعه، که با مخالفت میراث فرهنگی فعلا متوقف شده است، اما بافت اودلاجان همچنان با ناملایمتی و بی توجهی‌هایی در حفظ و نگهداری مواجه است.

منبع : ایسنا