خداوند غایب نیست؛ همواره حاضر است. مسأله این است که انسان بتواند این حضور را دریابد. شاید همین دعا پاسخی قانعکننده به آن پرسش آغازین این گفتار باشد: چه میشود که انسانی آن همه محنت را تاب میآورد و در واپسین لحظات زبان به «الهی رضاً بقضائک و تسلیماً لأمرک»(خشنود به قضای تو و تسلیم امر و فرمانت هستم) میگشاید؟ آنچه در واقعه عاشورا آشکار شد، ثمره همان معرفتی است که در دعای عرفه جلوه کرده است. عاشورا را نمیتوان جدا از عرفه فهمید. آن رضایت، آن استقامت و آن تابآوری، ریشه در نوعی خداشناسی و انسانشناسی …