«آبی اناری» اشکور در انتظار ساماندهی؛زنجیره ارزش گل گاوزبان وجود ندارد

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- خدیجه جعفرپور: گل گاوزبان که در فرهنگ عامیانه منطقه اشکور به «آبی‌اناری» معروف است، یکی از محصولات شاخص و راهبردی شهرستان رودسر به شمار می‌رود. این محصول نه تنها جایگاهی ریشه‌دار در فرهنگ طب سنتی و سبد سلامت خانواده‌ها دارد، بلکه در سال‌های اخیر به یک محصول اقتصادی راهبردی در بخش کشاورزی تبدیل شده است. با وجود سطح زیر کشت قابل توجه و کیفیت مطلوب، نبود یک زنجیره منظم از جمع‌آوری تا فروش، مانع بهره‌مندی کامل آن از ظرفیت‌های بازار شده است.

گل گاوزبان به دلیل سازگاری با شرایط اقلیمی و ارتفاعات منطقه اشکورات، جایگاه ویژه‌ای در معیشت بهره‌برداران محلی دارد و علاوه بر تأمین درآمد خانوارهای روستایی، در اشتغال‌زایی، ماندگاری جمعیت در روستا و رونق اقتصاد محلی نقش مؤثری ایفا می‌کند.

بیشترین سطح زیر کشت این گیاه در ایران متعلق به منطقه اشکورات رودسر است و این محصول در کنار گیاهانی همچون آویشن و نعنا، نقشی کلیدی در اشتغال‌زایی، ماندگاری جمعیت در روستاها و رونق اقتصاد محلی ایفا می‌کند. اما به راستی چرا با این همه ظرفیت، هنوز نام «اشکور» به عنوان یک برند جهانی شناخته نشده است؟ پاسخ را باید در میان حرف‌های خود کشاورزان جست.

هوا که مساعد شد، گل داد اما قیمت نه!

«سیروس حسن خانی» تولیدکننده گل‌گاوزبان در گفتگو با خبرنگار مهر، اول از وضعیت اقلیمی گفت: اوایل فروردین امسال بارندگی زیاد بود و گل‌گاوزبان هم حساس است. هر سال اوایل فروردین باید گل‌دهی شروع شود، اما امسال دیرتر از همیشه شروع شد.

وی با بیان اینکه از قیمت گل‌گاوزبان راضی نیستم، افزود: کاشت، داشت و برداشت این گیاه سختی خاص خودش را دارد. وجین علف‌های هرز زمان می‌برد، چیدن گل‌ها باید با ظرافت انجام شود تا به گیاه آسیب نزند، خشک کردنش هم شرایط خاصی می‌خواهد. با وجود همه این زحمات هر کیلو گل خشک شده را ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ تومان از ما می‌خرند.

با دست خالی در زمین کار می‌کنیم

«فرزانه جانعلی‌زاده» تولیدکننده دیگر اشکوری با گلایه از نبود حمایت دولتی به خبرنگار مهر گفت: دولت هیچ گونه تسهیلات حمایتی در اختیار ما باغداران قرار نمی‌دهد. نه کود یارانه‌ای می‌دهد، نه سم استاندارد و نه حتی نهاده‌ای با قیمت مناسب.

وی ادامه داد: مجبوریم کود و سم را از بازار آزاد با قیمت‌های گزاف بخریم. یک کیسه کود را گاهی یک میلیون، یک میلیون و نیم، حتی دو میلیون تومان باید بخریم. سم‌ها هم به همین صورت. در حالی که اگر دولت حمایت کند و این نهاده‌ها را با قیمت مصوب در اختیار ما بگذارد، هم هزینه تولید پایین می‌آید و هم کیفیت محصول بالاتر می‌رود.

جانعلی‌زاده خواستار ساماندهی بازار گل‌گاوزبان شد و اظهار کرد: بزرگترین مشکل ما دلالان و واسطه‌ها هستند. محصول را دم مزرعه با قیمت پایین می‌خرند، می‌برند شهرهای دیگر، بسته‌بندی می‌کنند و چند برابر می‌فروشند. دولت باید مثل چای، خرید تضمینی و ساماندهی شده برای گل‌گاوزبان راه بیندازد. خود دولت بیاید بدون واسطه از ما خرید کند، هم ما راضی می‌شویم هم قیمت نهایی برای مصرف‌کننده منطقی می‌شود.

ارزش افزوده اشکور در شهرهای دیگر خلق می‌شود

«کیمیا طاهری» یکی دیگر از تولیدکنندگان گل گاو زبان در منطقه اشکورات در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: بزرگترین ضعف منطقه این است که حتی یک واحد فرآوری مدرن برای گل‌گاوزبان نداریم. همه کار در اشکور به مرحله برداشت ختم می‌شود. بعد از آن، محصول به صورت فله و بدون هیچ بسته‌بندی و فرآوری‌ای به شهرهای دیگر فرستاده می‌شود. آنجاست که شسته می‌شود، خشک می‌شود، بسته‌بندی می‌شود، برند می‌خورد و با قیمتی چند برابر به دست مصرف‌کننده می‌رسد.

وی افزود: نبود واحد فرآوری در منطقه باعث شده تمام ارزش افزوده محصول در خارج از اشکور ایجاد شود. ما فقط نقش تولیدکننده خام را داریم. در حالی که اگر یک واحد فرآوری و بسته‌بندی در خود اشکور راه‌اندازی شود، هم اشتغال جدید ایجاد می‌شود، هم درامد کشاورزان چند برابر می‌شود و هم محصول با نام اشکور به بازار می‌رود.

طاهری به ضعف بازاریابی هم اشاره کرد: با وجود کیفیت فوق‌العاده محصول اشکور، نبود یک استراتژی بازاریابی مدرن باعث شده این محصول در قفسه فروشگاه‌های لوکس و بازارهای صادراتی کمتر دیده شود. ما حتی یک برند شناخته شده به نام «گل‌گاوزبان اشکور» نداریم در حالی که کیفیتش از خیلی از محصولات رقیب بالاتر است.

ثبت اصالت، قیمت را جهانی می‌کند

«محدثه علیزاده» تولیدکننده جوان و فعال اشکوری که پیگیر ثبت نشان جغرافیایی برای گل‌گاوزبان منطقه است، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اشکور پتانسیل تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی صادرات گیاهان دارویی در شمال کشور را دارد. شرایط اقلیمی، کیفیت خاک و دانش بومی کشاورزان ما بی‌نظیر است. تنها چیزی که کم داریم، یک برند معتبر است.

وی توضیح داد: ثبت «گل‌گاوزبان اشکور» به عنوان یک محصول دارای اصالت جغرافیایی، می‌تواند قیمت آن را در بازارهای جهانی چند برابر کند. مثلاً زعفران ایران یا خرما و پسته برخی مناطق که ثبت اصالت شده‌اند، در دنیا با قیمت بالایی فروخته می‌شوند. گل‌گاوزبان اشکور هم همین ظرفیت را دارد. اما متأسفانه هنوز اقدامی جدی برای این کار نشده است.

علیزاده به ظرفیت گردشگری نیز اشاره کرد: توسعه اکوتوریسم می‌تواند درآمد جانبی قابل‌توجهی برای روستاییان ایجاد کند. ترکیب گردشگری با بازدید از مزارع گل‌گاوزبان در فصل گلدهی، یک جاذبه کم‌نظیر است. گردشگران می‌توانند از نزدیک ببینند گل چگونه پرورش می‌یابد، در مراسم چیدن گل شرکت کنند و محصول تازه و باکیفیت را مستقیم از کشاورز بخرند. اما برای این کار نیاز به زیرساخت‌های اولیه مثل راه دسترسی مناسب، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و راهنماهای محلی داریم.

تعاونی تشکیل بدهیم، دلال را حذف کنیم

«حسین طاهری» از باغداران قدیمی اشکور با تأکید بر لزوم تشکیل تعاونی به خبرنگار مهر گفت: ما تا وقتی تک‌تک و پراکنده بفروشیم، کاری از پیش نمی بریم دلال می‌آید سر مزرعه، به هر کدام از ما یک قیمت پیشنهاد می‌کند، چون می‌داند ما چاره‌ای جز فروش نداریم. محصولمان فاسد شدنی است و انباری هم برای نگهداری نداریم.»

وی راهکار را اینگونه بیان کرد: تشکیل تعاونی‌های قدرتمند و مدرن می‌تواند معجزه کند. اگر یک تعاونی قوی در اشکور داشته باشیم که خرید مستقیم از همه کشاورزان را انجام بدهد، خودش واحد فرآوری و بسته‌بندی داشته باشد و برای صادرات محصول برنامه ریزی کند، دیگر خبری از دلال و واسطه نیست. تعاونی می‌تواند قدرت چانه‌زنی ما را افزایش دهد، محصول را با قیمت منصفانه از ما بخرد و سود حاصل از فرآوری و فروش را میان اعضا تقسیم کند.

طاهری افزود: برای راه‌اندازی چنین تعاونی‌ای، هم به سرمایه اولیه نیاز داریم، هم به آموزش مدیریت مدرن. اینجا جایی است که دولت و نهادهای حمایتی باید پای کار بیایند. تسهیلات کم‌بهره، مشاوره رایگان و کمک به اخذ مجوزهای صادراتی، می‌تواند سرآغاز یک تحول بزرگ در اشکور باشد.

سطح زیر کشت ۵۰۰ هکتار؛ اشکورات سفلی و علیا

«مسلم امیرزاده» سرپرست جهاد کشاورزی رودسر، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وسعت کشت گل‌گاوزبان در منطقه گفت: سطح زیر کشت گل گاوزبان در منطقه اشکورات شهرستان حدود ۵۰۰ هکتار است. از این مقدار، ۳۲۵ هکتار در اشکورات سفلی شامل دهستان‌های زیاز و شوئیل قرار دارد و ۱۷۵ هکتار نیز در اشکورات علیا شامل دهستان ارکم واقع شده است.

وی با تأکید بر جایگاه جهانی این منطقه افزود: کشور ما به واسطه اشکورات شهرستان رودسر، یکی از مراکز اصلی تولید این گیاه دارویی در جهان محسوب می‌شود. این یک فرصت بزرگ است که متأسفانه تاکنون به درستی از آن بهره‌برداری نشده است.

دو بازه زمانی برداشت به دلیل تفاوت ارتفاع

امیرزاده در ادامه به نحوه برداشت محصول با توجه به شرایط اقلیمی اشاره کرد و گفت: با توجه به تفاوت ارتفاع و شرایط اقلیمی در اشکورات سفلی و علیا، برداشت گل‌گاوزبان در منطقه در دو بازه زمانی مدیریتی انجام می‌شود.

وی توضیح داد: در ارتفاعات کمتر، حدود ۴۵۰ متر از سطح آب‌های آزاد، برداشت از نیمه اول فروردین آغاز می‌شود و به تدریج تا اواخر اردیبهشت ادامه دارد. اما در ارتفاعات بیشتر، حدود ۱۵۰۰ متر از سطح آب‌های آزاد، به دلیل تأخیر در رسیدگی، برداشت از اواسط اردیبهشت شروع شده و تا اواخر خرداد ادامه می‌یابد. این تنوع زمانی برداشت، یک مزیت محسوب می‌شود زیرا باعث می‌شود محصول تازه برای مدت طولانی‌تری در بازار حضور داشته باشد.

تولید سالانه ۲۳۰ تن گل خشک

سرپرست جهاد کشاورزی رودسر با ارائه آمار تولید گفت: بر اساس عملکرد واقعی منطقه، میانگین تولید هر هکتار حدود ۴۶۰ کیلوگرم محصول خشک است. بر این اساس، تولید سالانه گل گاوزبان در سطح ۵۰۰ هکتار، حدود ۲۳۰ تن محصول خشک برآورد می‌شود.

وی تأکید کرد: این حجم تولید، رقم قابل توجهی است که می‌تواند نقش مهمی در اقتصاد منطقه و حتی کشور ایفا کند. اما متأسفانه به دلیل مشکلات ساختاری، این ظرفیت به درستی شکوفا نشده است.

امیرزاده با اشاره به وضعیت موجود و مشکلاتی که خود کشاورزان نیز به آنها اشاره کرده بودند، گفت: با وجود ظرفیت مناسب تولید، بخشی از محصول همچنان به صورت فله‌ای و سنتی عرضه می‌شود. این روش سنتی، ارزش افزوده را از منطقه می‌برد و سهم ناچیزی به کشاورز می‌رسد.

وی افزود: نبود بازار منظم و مطمئن برای فروش محصول، وابستگی به واسطه‌ها و کاهش سهم کشاورز از سود نهایی، کمبود کارگاه‌های فرآوری، خشک کردن و بسته‌بندی، نبود برند و بسته‌بندی مشخص برای محصول منطقه، هزینه و سختی برداشت دستی، ضعف در بازاریابی و دسترسی مستقیم به خریداران عمده از مهم ترین مشکلات است.

تقاضای داخلی مناسب است، اما زنجیره مفقوده

سرپرست جهاد کشاورزی رودسر در خصوص بازار مصرف گفت: گل گاوزبان از نظر مصرف، در بازار داخلی کشور از تقاضای مناسبی برخوردار است. در عطاری‌ها، فروشگاه‌های گیاهان دارویی و صنایع دمنوش، همواره متقاضی این محصول وجود دارد.

وی با تأکید بر مشکل اصلی افزود: نبود زنجیره منظم جمع‌آوری، فرآوری و فروش موجب شده است که محصول منطقه اشکورات به صورت کامل از ظرفیت بازار بهره‌مند نشود و فروش فله‌ای همچنان روش غالب باقی بماند. ما یک زنجیره شکسته داریم؛ تولید بالا است، تقاضا هم هست، اما حلقه‌های میانی یعنی فرآوری و بسته‌بندی و بازاریابی حرفه‌ای وجود ندارد.

راهکارهای عملی برای نجات گل‌گاوزبان اشکور

امیرزاده برای خروج از وضعیت موجود، مجموعه‌ای از راهکارهای عملی را پیشنهاد داد و اضافه کرد: در دو دسته کلی «برای کشاورزان و تعاونی‌ها» و «برای دستگاه‌های اجرایی» ارائه می‌شود.

وی در ادامه به برخی راهکارهای عملی نچات گل گاوزبان اشکور اشاره کرد:

اول: خرید توافقی یا تضمینی پیش از شروع فصل برداشت، برای کاهش نگرانی کشاورزان از نوسان قیمت. اگر کشاورز بداند محصولش با قیمت مشخصی خریداری می‌شود، با خیال راحت‌تری کار می‌کند.

دوم: ایجاد یا تقویت تعاونی‌های محلی جهت جمع‌آوری و فروش مستقیم محصول. تعاونی‌ها می‌توانند قدرت چانه‌زنی کشاورزان را در برابر دلالان افزایش دهند.

سوم: توسعه کارگاه‌های فرآوری و بسته‌بندی برای جلوگیری از خام‌فروشی و افزایش ارزش افزوده. این مهم‌ترین گام برای ماندگاری سود در منطقه است.

چهارم: آموزش‌های کاربردی به بهره‌برداران در زمینه برداشت، خشک کردن و نگهداری محصول. بسیاری از افت کیفیت محصول در مرحله خشک کردن و نگهداری رخ می‌دهد.

پنجم: ایجاد برند منطقه‌ای با عنوان «گل گاوزبان اشکورات رودسر». ثبت نشان جغرافیایی می‌تواند قیمت محصول را چند برابر کند.

ششم: تقویت بازاریابی و ارتباط مستقیم با خریداران عمده، عطاری‌ها و شرکت‌های دمنوش. باید نمایشگاه‌های محلی و مذاکرات تجاری برای کشاورزان ترتیب داده شود.

هفتم: حمایت از زنان و جوانان روستایی در زمینه فرآوری، بسته‌بندی و عرضه محصول. این گروه‌ها می‌توانند موتور محرک اقتصاد روستایی باشند.

گل‌گاوزبان اشکور؛ مزیت اقتصادی مغفول مانده

امیرزاده تأکید کرد: گل گاوزبان یکی از محصولات مزیت‌دار و دارای ظرفیت بالای اقتصادی در شهرستان رودسر است. با سطح زیر کشت حدود ۵۰۰ هکتار و تولید سالانه حدود ۲۳۰ تن محصول خشک، این محصول می‌تواند نقش مهمی در درآمدزایی، اشتغال‌زایی و توسعه اقتصادی منطقه اشکورات ایفا کند.

وی افزود: برای بهره‌برداری مطلوب از این ظرفیت، لازم است اقدامات اجرایی در زمینه خرید منظم، فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و برندسازی به صورت جدی دنبال شود. اگر همین امروز شروع نکنیم، فردا هم همان مشکلات امروز را خواهیم داشت. کشاورزان اشکوری ثابت کرده‌اند که توان تولید در سطح جهانی را دارند، حالا نوبت مسئولان و نهادهای حمایتی است که پای کار بیایند.

از نگاه کشاورزان اشکوری، مشکل اصلی قیمت پایین و دست دلالان است. از نگاه مسئول جهاد کشاورزی، مشکل ساختاری‌ است. هر دو طرف بر یک راهکار مشترک تشکیل تعاونی‌های قدرتمند، راه‌اندازی واحدهای فرآوری و بسته‌بندی و ثبت برند منطقه‌ای تاکید دارند.