ایران صحنه هم‌نوایی هزار زبان؛ وقتی نغمه‌های مادری هویت را می‌سازد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – مرجان سیف‌الدین: بیست‌ویکم فوریه برابر با دوم اسفند ماه، «روز جهانی زبان مادری» است؛ روزی برای پاسداشت صداهایی که با آن‌ها نخستین کلمه‌ها را گفته‌ایم، لالایی شنیده‌ایم، خندیده‌ایم و گریسته‌ایم.

روز زبان مادری به ابتکار سازمان ملل در تقویم جهانی ثبت شد تا به ما یادآوری کند زبان مادری فقط ابزار گفت‌وگو نیست؛ بلکه ریشه هویت، حافظه تاریخی و شناسنامه فرهنگی هر ملت است.

ایران، سرزمینی با پیشینه‌ای کهن و تنوعی کم‌نظیر از اقوام و زبان‌هاست و در این روز حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد؛ از فارسی که زبان رسمی و پیونددهنده ملی است تا ترکی آذری، کردی، لری، بلوچی، عربی، ترکمنی، تالشی، گیلکی، مازندرانی و ده‌ها گویش و زبان دیگر که هرکدام جهان واژگانی خاص خود را دارند.

زبان مادری؛ نخستین آغوش واژه‌ها

تنوع زبان مادری سرمایه‌ای عظیم برای فرهنگ ایرانی است؛ سرمایه‌ای که اگر قدر دانسته شود، می‌تواند پلی میان گذشته و آینده باشد.

بهجت سادات طباطبایی، کارشناس روان‌شناسی، در این باره گفت: کودک پیش از آنکه جهان را بشناسد، زبان مادری را می‌شناسد. لحن مادر، آوای پدر، قصه‌های مادربزرگ و ضرب‌المثل‌های پدربزرگ، نخستین مدرسه‌های او هستند و زبان مادری، زبان احساس است.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر افزود: زبانی که عمیق‌ترین عواطف در آن جاری می‌شود و حتی اگر فرد بعدها چندین زبان بیاموزد، در لحظه‌های ناب شادی یا اندوه، ناخودآگاه به زبان مادری بازمی‌گردد.

این کارشناس دانشگاه اصفهان معتقد است در ایران، این پیوند عاطفی در قالب لالایی‌های کردی، ترانه‌های آذری، مقام‌های بلوچی، دوبیتی‌های لری و نوحه‌های عربی جنوب جلوه‌های شاعرانه یافته است.

طباطبایی ادامه داد: هر قوم، جهان‌بینی خود را از واژه‌های مرتبط با کوه و کوچ در فرهنگ عشایری تا اصطلاحات دریایی در جنوب کشور بازتاب داده است.

ایران فرشی از اقوام

اگر ایران را همچون فرشی دست‌باف تصور کنیم، هر قوم و زبان، رنگی از این نقش است. در غرب کشور، کردها با زبان کردی و ادبیات شفاهی غنی خود حضور دارند. در شمال‌غرب، آذری‌زبانان با موسیقی عاشقی و ادبیات پرمایه‌شان، سهمی بزرگ در فرهنگ ملی دارند. جنوب‌شرق، خانه بلوچ‌هاست با زبان بلوچی و سنت‌های حماسی‌شان. در جنوب و خوزستان، عرب‌های ایرانی با لهجه‌ها و آیین‌های خاص خود زندگی می‌کنند. ترکمن‌ها در شمال‌شرق، تالشی‌ها در شمال، گیلک‌ها و مازندرانی‌ها در سواحل خزر، لرها در زاگرس و بسیاری دیگر، هرکدام بخشی از این پیکره فرهنگی‌اند.

سید عباس صالح‌زاده، کارشناس ادبیات فارسی، عنوان می‌کند: نکته مهم آن است که این تنوع در طول تاریخ، در چارچوب هویت ملی ایران همزیستی داشته است و زبان فارسی، با پشتوانه ادبی سترگ خود، نقشی وحدت‌بخش ایفا کرده و در کنار آن، زبان‌های محلی نیز همچون شاخه‌های پربار یک درخت کهن رشد کرده‌اند.

وی ادامه داد: زبان و ادبیات آیینه هویت ما ایرانیان است و از این مسیر شناخته می‌شود، اما در کنار آن، ادبیات و مثل‌های کردی، آذری، لری و دیگر زبان‌ها نیز چهره‌های درخشانی داشته‌اند.

این استاد دانشگاه اصفهان با ذکر مثال توضیح داد: برای نمونه، وقتی یک مادربزرگ گیلکی قصه‌ای می‌گوید یا پیرمردی بلوچ حکایتی نقل می‌کند، تنها داستانی ساده بیان نمی‌شود، بلکه جهانی از تجربه‌های زیستی منتقل می‌شود که در ساختار همان زبان شکل گرفته است.

چالش‌های امروز زبان‌های مادری

با گسترش شهرنشینی، مهاجرت و رسانه‌های یکدست‌ساز، بسیاری از زبان‌ها و گویش‌های محلی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند. خانواده‌هایی که به شهرهای بزرگ مهاجرت می‌کنند، گاه به دلیل نگرانی از دشواری‌های آموزشی فرزندان، از انتقال زبان مادری خودداری می‌کنند. این روند اگرچه قابل درک است، اما در بلندمدت می‌تواند به تضعیف تنوع زبانی بینجامد.

منیر حکمت‌روان، کارشناس جامعه‌شناسی، در همین راستا بر آموزش و پژوهش درباره زبان‌های محلی، تولید برنامه‌های رسانه‌ای به این زبان‌ها و ثبت و مستندسازی ادبیات شفاهی تأکید دارد.

این پژوهشگر دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر افزود:دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی می‌توانند با پژوهش‌های میدانی، گنجینه واژگان و روایت‌های محلی را گردآوری کنند تا این میراث برای نسل‌های آینده حفظ شود.

وی با تأکید بر اینکه زبان ملی نماد همبستگی ملی است، ادامه داد:ایران تاریخی طولانی از همزیستی اقوام و ادیان داشته و نمونه‌ای روشن از همنشینی زبان‌ها در یک جغرافیاست. زبان فارسی، به‌عنوان زبان رسمی و اداری کشور، بستری برای ارتباط سراسری فراهم کرده است؛ اما در کنار آن، زبان‌های مادری چون ریشه‌هایی در خاک، این درخت را استوارتر می‌کنند. تجربه جهانی نشان داده کشورهایی که تنوع زبانی خود را به رسمیت می‌شناسند، از سرمایه اجتماعی بیشتری برخوردارند.

رسانه و نقش آن در احیای زبان‌ها

سید بشیر حسینی، کارشناس فرهنگ و ارتباطات، در این باره گفت:در عصر دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های آنلاین فرصتی تازه و مناسب برای معرفی زبان‌های محلی در کشور و جهان فراهم کرده‌اند.

این استاد دانشگاه افزود:افراد می‌توانند با تولید محتوا به زبان مادری خود، آن را زنده و پویا نگه دارند و موسیقی‌های محلی که پیش‌تر تنها در جشن‌ها شنیده می‌شد، امروز در پلتفرم‌های جهانی مخاطب پیدا کرده است.

وی با مثبت ارزیابی کردن تولید برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی به زبان‌ها و لهجه‌های مختلف بومی و محلی گفت: هرچه تولیدات فرهنگی به زبان‌های بومی بیشتر شود، انگیزه نسل جدید برای یادگیری و استفاده از آن‌ها افزایش می‌یابد.

حسینی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین کارکردهای زبان مادری، ایجاد پیوند میان نسل‌هاست. وقتی کودک با زبان مادربزرگش سخن می‌گوید، شکافی میان گذشته و حال باقی نمی‌ماند. زبان مشترک، حافظه مشترک می‌آفریند.

مسئولیت ما در برابر زبان‌ها

سید بشیر حسینی درباره حفظ زبان مادری عقیده دارد: حفظ زبان مادری تنها وظیفه دولت یا نهادهای فرهنگی نیست، بلکه مسئولیتی فردی و خانوادگی است. هر پدر و مادری که با فرزندش به زبان مادری سخن می‌گوید، چراغی کوچک برای آینده روشن می‌کند و هر نویسنده‌ای که به زبان بومی خود شعر یا داستان می‌نویسد، گامی در راه ثبت هویت فرهنگی برمی‌دارد.

وی ادامه داد: می‌توان با برگزاری مسابقات زبانی، فعالیت‌های هنری و موسیقایی، ارسال پیام به زبان مادری، جشنواره‌های محلی، شب‌های شعر و موسیقی بومی، کارگاه‌های آموزشی، انتشار کتاب‌های دوزبانه و جشنواره‌ها، این جریان را تقویت کرد.

ایران با پیشینه تمدنی چند هزارساله، نمونه‌ای روشن از همزیستی زبان‌ها و فرهنگ‌هاست. اگر هر زبان را همچون نغمه‌ای بدانیم، ایران سرزمینی است با هزاران نغمه که در کنار هم سمفونی هویت ملی را می‌نوازند.

در جهانی که مرزها کمرنگ‌تر شده‌اند، حفظ این ریشه‌ها اهمیتی دوچندان دارد. بیاییم در این روز به زبان مادری‌مان سخن بگوییم، شعری بخوانیم، قصه‌ای روایت کنیم و به یاد بیاوریم هویت ما در واژه‌هایی شکل گرفته که نخستین بار در آغوش خانواده شنیده‌ایم. ایران، با همه رنگ‌ها و صداهایش، خانه مشترک ماست؛ خانه‌ای که هر زبان در آن چراغی روشن است.

نگاهی به پیشینه روز جهانی زبان مادری

در ۲۱ فوریه ۱۹۵۲، چهار دانشجو هنگام آغاز جنبش برای رسمی‌شدن زبان بنگالی در بنگلادش کشته شدند. در نوامبر ۱۹۹۹، کنفرانس عمومی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) این روز را «روز جهانی زبان مادری» نام‌گذاری کرد که بعدها مجمع عمومی سازمان ملل نیز از آن استقبال کرد.

این روز همچنین به منظور افزایش آگاهی درباره تعداد زبان‌های موجود در جهان نام‌گذاری شده است. در این سیاره حدود ۶ هزار و ۵۰۰ زبان وجود دارد که هر یک در میان اقوام خود ارزش فرهنگی فراوانی دارند. حداقل ۴۳ درصد از زبان‌های دنیا در خطر انقراض هستند و کمتر از ۱۰۰ زبان در حال حاضر به‌صورت روزمره در جهان صحبت می‌شوند. در دنیای دیجیتال نیز بیشتر ارتباطات اینترنتی به چند زبان پرکاربرد مانند انگلیسی، آلمانی، چینی، هندی و عربی محدود شده است.