رشد علمی عربستان دوپینگی نیست؛سخت‌گیری‌های داخلی مانع روابط بین‌المللی

به گزارش خبرنگار مهر، شاهین آخوندزاده در مراسم رونمایی از محصولات دانش‌بنیان دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی که امروز سه‌شنبه ۱۶ آذرماه، در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی برگزار شد، با اشاره به جایگاه تاریخی دانشکده دندانپزشکی این دانشگاه در تولید علم، گفت: دانشکده دندانپزشکی ملی سابق از نخستین هسته‌های تولید علم بین‌المللی در ایران بوده و نقش مهمی در شکل‌گیری علم دندانپزشکی کشور داشته است.

وی با اشاره به تجربیات خود در حوزه رصد علمی مقالات ایران طی پنج دهه گذشته افزود: بررسی مقالات ایران در ۵۰ سال گذشته نشان می‌دهد که تنها چند مرکز دانشگاهی، از جمله دانشگاه شیراز، دانشکده داروسازی تهران و دانشکده دندانپزشکی ملی سابق و شهید بهشتی امروز، سهم اصلی را در تولید علم کشور؛ نه فقط در حوزه پزشکی، بلکه در کل علم ایران داشته‌اند.این موضوع نشان می‌دهد که دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی از پایه‌های اصلی علم دندانپزشکی در ایران بوده است.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با بیان اینکه در سه دهه اخیر وضعیت پژوهشی دانشکده‌های دندانپزشکی کشور به‌طور قابل توجهی بهبود یافته است، تصریح کرد: در ارزیابی‌های انجام‌شده، به‌ویژه از نظر استنادات علمی، میانگین عملکرد هیئت علمی دانشکده‌های دندانپزشکی در برخی موارد حتی از دانشکده‌های پزشکی بهتر بوده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده رشد چشمگیر پژوهش در این حوزه است.

وی ادامه داد: وقتی بهترین دانشجویان کشور با رتبه‌های زیر ۵۰ وارد دانشکده‌های دندانپزشکی می‌شوند، اگر نتوانیم ظرفیت پژوهشی آن‌ها را به‌درستی شکوفا کنیم، دچار کوتاهی شده‌ایم. این دانشجویان توان تولید علم در مرز دانش را دارند و باید محیط مناسب پژوهشی برای آن‌ها فراهم شود.

آخوندزاده با تأکید بر نقش دانشجویان در پیشرفت پژوهشی دانشکده‌های دندانپزشکی گفت: بسیاری از مقالات منتشرشده در جهان فاقد یافته‌های جدید هستند، در حالی که دانشجویان دندانپزشکی ما این توان را دارند که از دل پایان‌نامه‌های خود به مقالاتی با نوآوری علمی دست یابند. به همین دلیل، لازم است پایان‌نامه‌ها به‌صورت هدفمند به تولید مقاله منجر شوند.

هشدار عقب‌گرد علمی کشور

وی با اشاره به وضعیت کلی علم در کشور خاطرنشان کرد: متأسفانه در سال‌های اخیر نشانه‌های عقب‌گرد علمی مشاهده می‌شود و رتبه‌بندی‌های جهانی دانشگاه‌ها نیز این موضوع را تأیید می‌کنند. این مسئله زنگ هشداری است که باید در سیاست‌گذاری‌های پژوهشی مورد توجه جدی قرار گیرد.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با تأکید بر اینکه در دنیا معیار ارزیابی علم صرفاً مقاله نیست، گفت: ما در مقطعی به‌طور افراطی به مقابله با مقاله رفتیم. نتیجه این رویکرد این شد که ابتدا تولید مقاله را تضعیف کردیم و پس از آن با افت رتبه‌های علمی مواجه شدیم؛ افتی که امروز همان منتقدان دیروز نیز نسبت به آن سوال می‌کنند.

آخوندزاده با اشاره به افت جایگاه علمی کشور افزود: درست است که رتبه‌بندی‌ها همه واقعیت علم را نشان نمی‌دهند، اما این رتبه‌ها بیانگر وجود یک محیط پژوهشی پویا هستند. در گذشته، با وجود تحریم‌ها و کمبود منابع مالی، کشور ما رتبه اول منطقه را داشت و همین موضوع به جامعه علمی اعتمادبه‌نفس می‌داد، اما متأسفانه این سرمایه روانی و علمی را از بین بردیم.

وی ادامه داد: اکنون بازگشت به آن جایگاه بسیار دشوار شده است. اگرچه در مقایسه با سال گذشته وارد فاز کاهش نشده‌ایم و حتی افزایش جزئی داشته‌ایم، اما همچنان در حال از دست دادن رتبه منطقه‌ای خود هستیم، چراکه کشورهای منطقه با سرعت در حال پیشرفت هستند. فرصت پیشتازی منطقه‌ای را از دست داده‌ایم و خودمان جایگاه خود را تنزل داده‌ایم.

افت جایگاه دندانپزشکی ایران در رتبه‌بندی‌ها

آخوندزاده با اشاره به وضعیت رشته دندانپزشکی تصریح کرد: رتبه دندانپزشکی کشور از جایگاه‌های ۸ و ۹ به رتبه ۱۲ رسیده است، در حالی که ظرفیت علمی کشور بسیار بالاتر از این اعداد است. کشورهایی مانند عربستان سعودی که دهه‌ها دانشجویان پزشکی عمومی خود را برای آموزش به خارج از کشور اعزام می‌کردند، امروز متأسفانه جلوتر از ما قرار گرفته‌اند.

آخوندزاده با اشاره به شاخص استنادات علمی گفت: اگرچه رتبه ما در استنادات در وضعیت نسبتاً قابل قبولی قرار دارد و از رتبه ۱۵ به ۱۳ رسیده‌ایم، اما باید توجه داشت که استنادات همیشه تابع عملکرد همان سال نیست و گاهی بازتاب فعالیت‌های سال‌های قبل است. با این حال، برای کشوری با ظرفیت‌های علمی ایران، قابل قبول نیست که کشورهای منطقه از ما پیشی بگیرند.

رشد علمی عربستان غیرواقعی و دوپینگی نیست

وی تأکید کرد: باید شفاف درباره وضعیت علمی کشور صحبت کنیم تا بتوانیم به راهکار برسیم. این نگاه که ما بهترین هستیم یا اینکه رشد کشورهای منطقه را به عوامل غیرواقعی نسبت دهیم و عنوان کنیم این کشور با دوپینگ پیشرفت کرده، کمکی به حل مسئله نمی‌کند. کشورهایی مانند عربستان با برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و ایجاد فضای آکادمیک، به‌صورت پله‌پله در حال ارتقای جایگاه علمی خود هستند.

آخوندزاده با اشاره به جایگاه علمی ایران افزود: در اچ ایندکس ما رتبه ۲۹ را داریم. این شاخص به شدت تابع زمان است و کشورهایی که در پژوهش قدیمی تر هستند، اچ ایندکس بهتری دارند. به همین دلیل با وجود اینکه چین از نظر انتشارات رتبه اول را دارد ولی در اچ ایندکس فاصله زیادی با انگلیس دارد.، ولی یک دهه بعد از نظر اچ ایندکس نیز رتبه‌های بالا را کسب می‌کنند.

وی در مورد جایگاه منطقه‌ای ایران در سال ۲۰۲۴ گفت: ایران به جایگاه چهارم منطقه رسیده که وضعیت مطلوبی نیست. ترکیه همیشه از نظر پژوهش قوی بوده ولی کشوری مثل مصر سرمایه‌گذاری زیادی نمی‌کند با این وجود از ما بالاتر است. اگرچه هنوز فاصله‌ها زیاد نیست و می‌توان جبران کرد.

وی در با اشاره به ظرفیت‌های موجود در حوزه انتشارات علمی دندانپزشکی گفت: مجلات دندانپزشکی کشور، از جمله مجلات دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، ظرفیت نمایه‌شدن و ارتقای جایگاه بین‌المللی را دارند. در برخی موارد، ضعف در سیاست‌گذاری و حمایت باعث شده از این ظرفیت‌ها استفاده نشود. با وجود این، هنوز فاصله ما با کشورهای منطقه زیاد نیست و با سرمایه‌گذاری هدفمند و تصمیم‌های درست می‌توان این مسیر را اصلاح کرد.

ضرورت تقویت همکاری‌های بین‌المللی

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت بخشی از مشکلات موجود را ناشی از ضعف در همکاری‌های بین‌المللی دانست و تصریح کرد: همکاری علمی در دنیا به این صورت است که اعضای هیئت علمی به‌صورت مستقیم با یکدیگر ارتباط می‌گیرند؛ برای مثال، استادی با همتای خود در دانشگاهی دیگر تماس می‌گیرد و برای آموزش یک تکنیک یا استفاده از امکانات آزمایشگاهی همکاری شکل می‌گیرد. اگر این تعاملات تسهیل نشود، همکاری بین‌المللی عملاً شکل نخواهد گرفت.

وی با انتقاد از سخت‌گیری‌های داخلی گفت: من اعتقاد دارم، ما خودمان بیش از محدودیت‌های خارجی و تحریم‌ها، مسیر همکاری‌های بین‌المللی را دشوار کرده‌ایم. ما با الزام اعضای هیئت علمی به ارائه مجوز، گزارش‌دهی که کجا می‌روی و چرا می‌روی و … باعث کاهش تعاملات علمی شده‌ایم. ما خودمان بیش از تحریم مسیر همکاری‌های بین‌المللی را سخت کردیم. البته مسائل اقتصادی نیز بی‌تأثیر نیست، اما نباید با ایجاد محدودیت‌های غیرضروری، شرایط را سخت‌تر کنیم.

آخوندزاده اظهار کرد: من امروز در جلسه‌ای بودم و سران کشور به این تصمیم رسیدند که باید برای فرصت‌های مطالعاتی و حضور اعضای هیئت علمی در همایش‌های بین‌المللی معادل ارزی اختصاص دهند. ۳۰ سال پیش نیز به همین صورت بود و قرار شد دوباره این روند آغاز شود.

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت با اشاره به آمار شش سال اخیر تولید مقاله گفت: دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی همچنان نقش اصلی را در تولید مقالات دندانپزشکی کشور دارند. اگر مجلات عمومی دندانپزشکی به‌درستی نمایه شوند، می‌توانند وزن علمی کشور را به‌طور محسوسی افزایش دهند؛ همان‌گونه که نمونه‌های مشابه در سایر کشورها چنین نقشی ایفا کرده‌اند.

وی خاطرنشان کرد: مسیر ارتقای کیفیت و اثرگذاری پژوهش در دندانپزشکی، حرکت به سمت کارهای تیمی، بین‌دانشگاهی و به‌ویژه همکاری‌های بین‌المللی است. حضور نویسندگان خارجی در مقالات یک امتیاز علمی محسوب می‌شود و تأثیر مستقیمی بر دیده‌شدن و استنادپذیری پژوهش‌های کشور دارد.