آلودگی هوای مشهد؛ بحران مزمن پشت هشدارهای بی‌اثر

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- مرجان فرهمند: آلودگی هوا در مشهد دیگر یک هشدار مقطعی یا عددی روی تابلوی سنجش نیست؛ مسئله‌ای است که مستقیماً با سلامت شهروندان، کیفیت زندگی و حتی اقتصاد شهری گره خورده است. تداوم روزهای ناسالم و قرمز، آن‌هم در شهری زیارتی با جمعیت میلیونی، نشان می‌دهد بحران آلودگی هوا از مرحله هشدار عبور کرده و وارد فاز فرسایشی شده است.

در حالی که شاخص کیفیت هوا در برخی نقاط مشهد از مرز ۱۵۰ واحد گذشته، هشدارها و توصیه‌ها برای کاهش تردد یا رعایت نکات بهداشتی، بیش از آنکه بازدارنده باشند، به پیام‌هایی تکراری برای شهروندان تبدیل شده‌اند. وضعیتی که این پرسش جدی را مطرح می‌کند: چرا با وجود قانون هوای پاک و تعدد دستگاه‌های مسئول، روند آلودگی نه‌تنها مهار نشده، بلکه تثبیت شده است؟

آلودگی هوای مشهد محصول یک عامل واحد نیست، بلکه برآیند ضعف در اجرا، ناهماهنگی نهادی، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، الگوی مصرف انرژی و حتی مداخلات نادرست در بافت شهری است؛ مجموعه‌ای از خطاهای انباشته که امروز نفس شهر را به شماره انداخته است.

آلودگی هوای مشهد؛ هشدارها موثر نیست

علی پرهیز، دبیر کارگروه تخصصی محیط‌زیست و آب انجمن مدیران صنایع خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به شاخص آلودگی هوای مشهد که در برخی مناطق شهری به بیش از ۱۵۰ واحد رسیده، هشدار داد که اقدامات کنونی برای کنترل آلودگی کافی نیست و این وضعیت سالانه هزینه‌های سنگینی بر سلامت مردم وارد می‌کند.

دبیر کارگروه تخصصی محیط‌زیست و آب انجمن مدیران صنایع خراسان رضوی بیان کرد: شاخص آلودگی هوای مشهد در روزهای اخیر به حدود ۱۵۳ واحد رسیده است و بیشتر مناطق شهری در وضعیت قرمز قرار دارند.

وی گفت: عموماً باید سطح آلودگی خیلی کمتر از این باشد، اما در فصول سرد یا شرایطی که هوا سریع گرم می‌شود، بار آلودگی افزایش می‌یابد. اکنون اکثر ایستگاه‌های سنجش هوای شهری، صبح‌ها در وضعیت قرمز هستند و نشان‌دهنده وضعیت بحرانی آلودگی است.

پرهیز درباره منشأ آلودگی‌ها گفت: بسیاری فکر می‌کنند منبع اصلی آلودگی صنایع است، اما در مشهد سهم صنایع نسبتاً کم است و بیشترین بار آلودگی از خودروها، منابع خانگی و تجاری نشأت می‌گیرد. قانون هوای پاک هم تاکنون بیشتر در صنایع اعمال شده و اجرای آن در حوزه شهری و خودروها با مشکلات اجرایی مواجه است.

دبیر کارگروه تخصصی محیط‌زیست و آب انجمن مدیران صنایع خراسان رضوی ادامه داد: در شرایط فعلی، آلودگی اولیه ناشی از سوخت‌های فسیلی در خودروها و صنایع بالاست و آلودگی ثانویه نیز با تشعشع خورشید افزایش می‌یابد. متأسفانه بخش زیادی از خودروها فیلتر مناسب ندارند و مصرف سوخت‌های نامطلوب در نیروگاه‌ها و صنایع باعث تشدید آلودگی می‌شود.

وی همچنین به ضعف طرح‌های محدودکننده حمل و نقل اشاره کرد و افزود: اجرای طرح‌های زوج و فرد و محدودیت‌های ترافیکی کند پیش می‌رود، زیرا فرهنگ‌سازی کافی صورت نگرفته و خودروها و سوخت‌های مصرفی شرایط مطلوبی ندارند.

پرهیز درباره نقش فضای سبز و منابع طبیعی در کاهش آلودگی گفت: افزایش فضای سبز می‌تواند تا حدی شرایط را بهتر کند، اما بدون اجرای کامل قوانین و فرهنگ‌سازی، اثرگذاری محدود خواهد بود.

دبیر کارگروه تخصصی محیط‌زیست و آب انجمن مدیران صنایع خراسان رضوی در پاسخ به چرایی نبود طرح جامع کنترل آلودگی هوا برای مشهد افزود: ضعف اصلی در اجرا و هماهنگی است. هر دستگاه و سازمان به صورت مستقل عمل می‌کند و کارگروه اجرایی مؤثر تشکیل نشده است. اگر چنین کارگروهی فعال شود، صنایع، ادارات و نهادهای دولتی ملزم به اجرای قانون هوای پاک خواهند شد و می‌توان بار آلودگی را کاهش داد.

وی به تأثیر ساخت و سازهای بلندمرتبه در مرکز شهر بر کاهش جریان طبیعی هوا اشاره کرد و گفت: مرتفع‌سازی‌ها و تجمع پروژه‌ها در مناطق خاص مانع جریان طبیعی باد در دشت مشهد شده و شرایط آلودگی را تشدید می‌کند. ارزیابی محیط‌زیستی قبل از اجرای پروژه‌ها در بسیاری از موارد رعایت نمی‌شود و این موضوع بحرانی است.

سهم صنایع در آلودگی مشهد ۶ درصد

مهدی یزدان جو، معاون اداره‌کل سازمان محیط‌زیست خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تداوم برخی روزهای آلوده در مشهد با وجود هشدارهای سازمان جهانی بهداشت اظهار کرد: آلودگی هوا پدیده‌ای چندعاملی و متاثر از فعالیت‌های انسانی، شرایط جوی و تغییرات اقلیمی است و بهبود کیفیت هوا تنها با اجرای کامل تکالیف دستگاه‌ها در قانون هوای پاک محقق می‌شود؛ به گفته وی، براساس سیاهه انتشار، سهم صنایع در آلودگی هوای مشهد ۶ درصد است.

معاون اداره‌کل سازمان محیط‌زیست خراسان رضوی درباره تداوم روزهای آلوده در مشهد با وجود هشدارهای مکرر سازمان جهانی بهداشت بیان کرد: آلودگی هوا معضلی پیچیده و متاثر از فعالیت‌های انسانی، طبیعی، پارامترهای جوی و تغییرات اقلیمی است. بهبود کیفیت هوا و کاهش و کنترل آن، فارغ از عوامل طبیعی خارج از اراده انسانی، زمانی محقق خواهد شد که کلیه دستگاه‌های وظیفه‌مند در قانون هوای پاک به تکالیف مشخص‌شده در آن و آیین‌نامه‌های اجرایی ذیل این قانون عمل کنند.

وی درباره احتمال تعارض منافع میان صنایع آلاینده و تصمیم‌گیری‌های محیط‌زیستی نیز گفت: در نگاه اول، حتماً تعارض منافع وجود دارد؛ زیرا اقدامات محیط‌زیستی شاید در گام اول هزینه‌زا باشد، اما با اطلاع‌رسانی از اثر آلودگی‌ها بر جوامع انسانی و به‌ویژه جامعه هدف اول که خود پرسنل و کارکنان مجموعه‌های آلاینده هستند، این تعارض منافع می‌تواند به همکاری در کاهش سرانه هزینه‌های سلامت و افزایش عمر مفید کاری پرسنل تبدیل شود. افزون بر این، با توجه به مطالعات و تحقیقات در بخش‌های صنعتی، می‌توان از آلاینده‌هایی که در انواع سیستم‌های فیلتراسیون انباشته می‌شود به‌عنوان محصول دارای استفاده اقتصادی بهره برد و به نوعی بازگشت هزینه‌ها را محقق کرد.

یزدان جو درباره سهم وسایل نقلیه در آلودگی هوا و کندی اجرای طرح‌های حمل‌ونقل پاک تصریح کرد: در این زمینه لازم است از شهرداری و به‌ویژه معاونت حمل‌ونقل پیگیری شود.

معاون اداره‌کل سازمان محیط‌زیست خراسان رضوی همچنین در پاسخ به این پرسش که بخش صنعت چه سهمی از آلودگی فعلی دارد و چرا کنترل آن با تأخیر مواجه است، بیان کرد: براساس سیاهه انتشار آلودگی هوا، صنایع سهم ۶ درصدی در آلودگی هوای مشهد دارند. شاید به نوعی پاسخ این پرسش در موضوع تعارض منافع نیز داده شده باشد.

وی در خصوص نقش منابع طبیعی، جنگل‌ها و فضای سبز در کاهش آلودگی نیز گفت: در سیاهه انتشار، سهم و نقش منابع طبیعی و فضای سبز بررسی نشده است.

گرد و خاک در راه خراسان رضوی

زهرا مبشری نسب، کارشناس هواشناسی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: امروز شاخص کیفیت هوا در مشهد در شرایط ناسالم قرار دارد و افزایش سرعت باد و پدیده گرد و خاک احتمال انتقال ریزگردها به شهر را افزایش می‌دهد. همچنین شاهد افزایش ابر در سطح استان هستیم، به ویژه در مناطق شمالی.

کارشناس هواشناسی خراسان رضوی افزود: فردا احتمال بارش رگباری باران همراه با رعد و برق وجود دارد و برای امشب تا صبح فردا در نوار شمالی استان، مه سبب کاهش میدان دید خواهد شد.

وی گفت: بر اساس پیش‌بینی‌ها، دمای مشهد امروز ۱۷ درجه سانتی‌گراد است و فردا و پس‌فردا نیز دمای هوا مشابه خواهد بود. در روز شنبه شاهد افزایش موقتی دما خواهیم بود، اما از یکشنبه کاهش دما در سطح استان رخ می‌دهد که در برخی نقاط سردسیر مانند قوچان و کوه‌های اطراف بارش برف پیش‌بینی شده است.

مبشری نسب ادامه داد: در مشهد بارش به صورت باران خواهد بود و دمای هوا در شب چهارشنبه احتمالا به حوالی صفر درجه می‌رسد.

شکاف عمیق میان «دانستن» و «عمل کردن» است. سهم پایین صنایع در آلودگی هوای مشهد، تمرکز بار آلودگی بر خودروها و منابع خانگی، و ناکارآمدی طرح‌های ترافیکی، همگی نشان می‌دهد مسئله اصلی نه فقدان قانون، بلکه ضعف جدی در اجرای هماهنگ و قاطع آن است.

ادامه این روند، هزینه‌هایی فراتر از اعداد و شاخص‌ها به شهر تحمیل می‌کند؛ از افزایش بیماری‌های تنفسی و قلبی گرفته تا کاهش بهره‌وری نیروی کار و فرسایش سرمایه اجتماعی. در چنین شرایطی، هشدارهای روزانه هواشناسی یا توصیه به ماندن در خانه، مسکن‌هایی موقت برای زخمی عمیق‌اند که بدون جراحی مدیریتی درمان نخواهد شد.

مشهد برای عبور از بحران آلودگی هوا، بیش از هر چیز به اراده اجرایی، کارگروه واحد و تصمیم‌های شجاعانه نیاز دارد؛ تصمیم‌هایی که از اصلاح ناوگان حمل‌ونقل و سوخت آغاز شود و تا بازنگری در ساخت‌وسازهای شهری و فرهنگ مصرف ادامه یابد. در غیر این صورت، آلودگی هوا همچنان مهمان ناخواسته شهر خواهد ماند؛ مهمانی که هر سال زودتر می‌آید و دیرتر می‌رود.