نوشتن درباره جنگ همچنان آشفته است

به گزارش خبرنگار مهر، آیین رونمایی از تازه‌ترین اثر کتاب انتشارات مهرستان «زور جنگ به زن‌ها نمی‌رسد» با حضور الهام حیدری همسر شهید طهرانی مقدم، محمدرضا جوان آراسته کارشناس برنامه، معصومه امیرزاده نویسنده کتاب و سمیه عالمی مدیر مجموعه سرای سیندخت در سالن طاهره صفارزاده حوزه هنری برگزار شد.

محمدرضا جوان‌آراسته، کارشناس برنامه، در آیین رونمایی کتاب «زور جنگ به زن‌ها نمی‌رسد» با نگاهی انتقادی به وضعیت روایت‌گری جنگ گفت: رسم جلسات رونمایی این است که از اثر تعریف شود، اما من می‌خواهم از نقطه‌ای ناخوش آغاز کنم؛ اوضاع نوشتن درباره جنگ و دفاع، اوضاعی ویران است. نه فقط درباره زنان در زمان جنگ نمی‌دانیم چه باید بنویسیم، بلکه حتی درباره مردان نیز تصویر روشنی از کنش در شرایط جنگی امروز ارائه نشده است.

وی افزود: روایت‌هایی که سال‌ها درباره جنگ هشت‌ساله و فرماندهان آن نوشته شده، دیگر برای امروز کارآمد نیست. بازتولید ادبی همان الگوها خطاست، زیرا آن نوع جنگ دیگر تکرار نخواهد شد. شاید جنگ ما آخرین جنگ کلاسیک دنیا بود؛ جنگی با لشکر، خاکریز، سیم‌خاردار و پیشروی موقعیت به موقعیت. امروز اگر هواپیمایی تهران را بمباران کند، دیگر خبری از آن صحنه‌ها نیست که کسی روی سیم‌خاردار بخوابد و حماسه‌ای مشابه گذشته خلق شود.

جوان‌آراسته تصریح کرد: ما نسل خود را با تصویر جنگی بزرگ کرده‌ایم که دیگر وجود خارجی ندارد. نوجوانی‌های ما با بازی‌های جنگی و روایت فرماندهان گذشته شکل گرفت، اما آداب رزم در زمانه پهپادها و جنگ ترکیبی به ما آموزش داده نشده است. امروز شهروند انقلاب اسلامی نمی‌داند زیستن در شرایط جنگی جدید چگونه است.

وی با اشاره به تجربه روزهای جنگ اخیر گفت: در آن روزها، دل منِ مرد که خود را آشنا با رزم می‌دانستم، می‌خواست کاری بزرگ انجام دهد، اما حقیقت این بود که هیچ کنش روشنی پیش رو نداشتیم. به زنان می‌گفتم باید کنشگر باشید، اما خودم نیز دو دقیقه بعد نمی‌دانستم دقیقاً چه باید کرد. وقتی از سوی رهبر گفته شد «زندگی را ادامه دهید»، این یک تصمیم راهبردی است، اما درک و اجرای آن برای ما ساده نیست. آیا ماندن در تهران و ادامه کار روزمره، معادل همان حضور رزمنده در شب عملیات است؟ در دل بسیاری از ما این تردید وجود داشت.

این کارشناس برنامه با تأکید بر ضرورت بازتعریف کنش در شرایط جنگی اظهار کرد: ما باید جمع شویم و درباره معنای کنش زن و مرد در جنگ امروز گفت‌وگو کنیم. مراقبت از خانواده، روایت‌سازی، حفظ آرامش اجتماعی و پشتیبانی از نیروهای در میدان، باید در ذهن ما به‌عنوان کنش جهادی بنشیند. تا این مفاهیم در جهان ذهنی ما تبدیل به باور نشود، در رویارویی بعدی نیز سرگردان خواهیم بود.

وی با اشاره به تجربه شخصی خود از حضور در سوریه گفت: زمانی میان دو انتخاب سخت قرار گرفتم؛ ماندن در ایران و انجام کار فرهنگی یا رفتن به میدان نبرد با داعش. حدیثی از رهبر انقلاب درباره انتخاب کار سخت‌تر در ذهنم بود، اما در نهایت ماندن در ایران را انتخاب کردم و هنوز هم نسبت به آن انتخاب دل‌لرزانم. این نشان می‌دهد که ما هنوز به بازتعریف دقیق وظیفه در شرایط جنگی نیاز داریم.

جوان‌آراسته تأکید کرد: همسر یک رزمنده پدافند یا نیروی نظامی باید بتواند همان احساس مشارکت در جبهه را تجربه کند که همسران فرماندهان در گذشته داشتند. برای رسیدن به این نقطه، به انبوهی از راه‌حل و گفت‌وگو نیاز داریم تا این مفاهیم در وجود ما نهادینه شود.

وی در پایان گفت: کتاب «زور جنگ به زن‌ها نمی‌رسد» قدم آخر نیست، بلکه آغاز یک مسیر است. ما باید بپذیریم که جنگ پایان نیافته و فاصله ما تا جنگ بعدی ممکن است کوتاه‌تر از گذشته باشد. اگر ذهن و باور خود را برای شکل جدیدی از جنگ آماده نکنیم، در مواجهه بعدی نیز دچار سردرگمی خواهیم شد. امروز بیش از هر زمان به انسان‌های آماده، دقیق و کاربردی برای انقلاب نیاز داریم.

دکمه توقفی برای جنگ نیست

معصومه امیرزاده، از نویسندگان کتاب «زور جنگ به زن‌ها نمی‌رسد»، در آیین رونمایی این اثر با اشاره به تداوم وضعیت رویارویی تاریخی جبهه حق و باطل گفت: احساس ما در تمام این سال‌ها این بوده که هیچ‌گاه دکمه توقفی برای جنگ فشرده نشده است. از زمانی که چشم باز کرده‌ایم، ما و نسل‌های پیش و پس از ما در حالتی زندگی کرده‌ایم که گویی باید همواره مترصد حادثه‌ای باشیم. این مترصد بودن شاید برای برخی سخت و سنگین به نظر برسد، اما اگر تاریخ اسلام و حتی تاریخ انسان را مرور کنیم، می‌بینیم در بسیاری از مقاطع، صبر، استقامت و بر موقف حق ایستادن بیش از هر کنش دیگری مورد تأیید خداوند بوده است.

وی با اشاره به ماجرای شعب ابی‌طالب افزود: ماندن و پایمردی مسلمانان در آن شرایط، کمتر از شمشیر زدن در غزوات نبود؛ اگر آن استقامت نبود، اساساً فتوحات بعدی نیز رقم نمی‌خورد. امروز نیز شناختن جایگاه خود در سمت درست تاریخ، محکم ایستادن، صدا را بلند کردن، زبان‌ها را گویا کردن و زنان را زبان‌دار کردن، وظیفه ذاتی ماست. گرم نگه داشتن کانون خانواده، آموزش به فرزندان درباره هویت شیعی و ایرانی‌شان و یادآوری اینکه در معرض تهدید هستیم و باید محکم‌تر از دیگران زندگی کنیم، بخشی از همین کنش است.

امیرزاده با اشاره به تربیت فرزندان خود تصریح کرد: بارها به پسرانم گفته‌ام اگر روزی چشم باز کردید و دیدید من نیستم، حضرت ام‌البنین(س) را صدا بزنید که او مادر شماست. خدا را شاهد می‌گیرم که هر بار فرزندانم را در آغوش گرفتم از او خواستم از خانواده ما قربانی بپذیرد و ما را در قیامت در برابر حضرت زهرا(س) سرافکنده نکند؛ آن‌گونه که ایشان بزرگ‌ترین هزینه را برای سعادت ما پرداختند. بنابراین باید این تردیدها را کنار بگذاریم که «چه می‌شود و چه خواهیم کرد». ما کاملاً آگاهیم که باید محکم در جایگاه خود بایستیم.

وی ادامه داد: همان‌گونه که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند به انتهای صفوف دشمن نگاه کنید و نترسید و دندان‌ها را بر هم بفشارید، ما نیز باید چنین کنیم. دشمن را به پشتوانه اتکای به خداوند کوچک ببینیم و یقین داشته باشیم در سمت درست تاریخ ایستاده‌ایم. اگر ثمره این تلاش‌ها به ما نرسد، حتماً به فرزندان و نوادگان ما خواهد رسید. این یک خیال‌پردازی نیست؛ ما به وعده الهی درباره حاکمیت مستضعفان باور داریم و یقین داریم زمین به دست اولیای الهی اداره خواهد شد. سهم ما شاید تنها جابه‌جا کردن سنگریزه‌ای کوچک در این مسیر باشد، اما همان نیز ارزشمند است.

این نویسنده تأکید کرد: ولی امر مسلمین به ما دستور داده‌اند زندگی را عادی نگه داریم و زنانگی را جاری کنیم. ما نیز چنین خواهیم کرد؛ همان‌گونه که مادران ما در شب‌هایی که پدران‌مان در جبهه بودند، لالایی خواندند، خانه را گرم نگه داشتند و امید را منتقل کردند. ما نیز این مادرانگی را نه‌تنها در قبال فرزندان خود، بلکه در قبال جامعه تسری خواهیم داد.

امیرزاده در پایان با قدردانی از همراهان این اثر از جمله آقای حسینی، مجموعه مهرستان، آقای دانش، خانم اعتمادی و دیگر نویسندگان و همکاران، ابراز امیدواری کرد روایت‌های دقیق‌تر و گسترده‌تری از نقش زنان در میدان مقاومت ثبت شود و این گام کوچک مورد قبول حضرت زهرا(س) قرار گیرد.

روایتگری زن ایرانی، پروژه‌ای که سیندخت آغاز کرده است

سمیه عالمی، مدیر مجموعه فرهنگی‌هنری سرای سیندخت، با تشریح رویکرد این مجموعه اظهار کرد: آنچه در «سیندخت» دنبال می‌کنیم، شکل‌دادن به یک حرکت جمعی برای بازخوانی و بازنمایی روایت زن ایرانی است؛ روایتی که معتقدیم باید فراتر از مرزها شنیده شود. به گفته او، این مسیر با هم‌فکری و همراهی جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه زن و ادبیات آغاز شد.

وی توضیح داد: نقطه شروع کار، رجوع به متون کهن بود. تلاش کردیم تصویر زن ایرانی را در آثار کلاسیک، رمان‌ها و روایت‌های ادبی بررسی کنیم و سیر تحول او را از موقعیت‌های منفعلانه به جایگاه‌های کنشگرانه دنبال کنیم. در این مسیر، با حضور منتقدان و کارشناسان ادبی، شخصیت‌های زن در متون مختلف مورد تحلیل و گفت‌وگو قرار گرفتند. نخستین گام جدی این پروژه نیز با تمرکز بر شخصیت «سیندخت» برداشته شد.

عالمی با اشاره به ادامه این روند افزود: استقبال مخاطبان ما را به ادامه مسیر دلگرم کرد و به‌تدریج دامنه مطالعات به دیگر چهره‌های شاخص ادبیات حماسی از جمله «گردآفرید» گسترش یافت و زنان شاهنامه به‌طور ویژه بررسی شدند. در مقطعی نیز تمرکز مجموعه بر پیوند میان زن، ادبیات و ادبیات کودک قرار گرفت. این فرآیند پژوهشی نزدیک به دو سال به طول انجامید تا به یک چارچوب روشن برسیم و پس از آن وارد مرحله روایت‌پردازی شدیم.

مدیر سرای سیندخت درباره دستاوردهای این حرکت فرهنگی گفت: نخستین خروجی روایی ما با عنوان «برای دختران این آبادی» منتشر شد. دومین مجموعه نیز با تمرکز بر نقش و مدیریت زن ایرانی در روزهای جنگ اخیر شکل گرفت که حاصل آن انتشار کتاب «زور جنگ به زن‌ها نمی‌رسد» بود. علاوه بر این، دو مجموعه دیگر نیز در دست آماده‌سازی است که به‌زودی منتشر خواهند شد.

حال انتشارات‌ها خوب نیست

سیداحمد حسینی، مدیر اجرایی انتشارات مهرستان، با ترسیم تصویری نگران‌کننده از وضعیت صنعت نشر اظهار کرد: امروز حال‌وهوای نشر مساعد نیست و ناشرانی که مستقل و بدون تکیه بر حمایت‌های بیرونی فعالیت می‌کنند، زیر فشارهای جدی اقتصادی قرار دارند. به گفته او، از ابتدای سال جاری و به‌ویژه پس از برگزاری نمایشگاه کتاب، بهای مواد اولیه تولید کتاب جهش قابل‌توجهی داشته و در قبال این افزایش‌ها، اقدام مؤثر و بازدارنده‌ای مشاهده نشده است.

وی ادامه داد: اگر این روند ادامه پیدا کند، بخشی از ناشران ناچار به توقف فعالیت خواهند شد و گروهی دیگر نیز برای بقا، مسیر گزیده‌کاری را در پیش می‌گیرند؛ به این معنا که به جای انتشار گسترده عناوین، به سراغ آثار محدودتر اما سنجیده‌تر و با کیفیت بالاتر می‌روند تا بتوانند هزینه‌ها را مدیریت کنند.

حسینی در عین حال این شرایط را صرفاً یک تهدید ندانست و تصریح کرد: هرچند تنگناهای اقتصادی کار را دشوار کرده، اما می‌توان از دل این وضعیت فرصت نیز ساخت. جامعه کتاب‌خوان باید بیش از گذشته احساس مسئولیت کند؛ اگر اثری ارزشمند می‌بیند، آن را معرفی کند و به دیگران برساند. چرا که برای نویسندگان، بزرگ‌ترین دلگرمی دیده‌شدن و رسیدن اثرشان به دست مخاطب است.