ضیافت همدلی در دیار باران؛ رمضان گیلانی‌ها چگونه می گذرد؟

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: با فرارسیدن ماه مبارک رمضان، حال‌وهوای استان گیلان رنگی دیگر به خود می‌گیرد؛ ماهی که در این خطه سرسبز، تنها یک مناسبت عبادی نیست بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم به شمار می‌رود. هرچند زندگی مدرن، جای بانگ خروس و نشانه‌های طبیعی را با ساعت و رسانه عوض کرده است، اما بسیاری از آیین‌های کهن همچنان در شهرها و روستاهای گیلان زنده‌اند.

سحرهای گیلان؛ از مناجات تا «عشرخوانی»

در گذشته، بیدارباش سحر با صدای مناجات‌خوان‌ها یا نخستین بانگ خروس انجام می‌شد؛ امروز اما صدای رادیو و تلویزیون جای آن را گرفته است. سفره سحر گیلانی‌ها ساده اما مقوی است؛ کته، باقالی‌قاتوق، ترش‌تره، فسنجان و گاه ماهی یا اشپل از غذاهای رایج این وعده به شمار می‌رود.

پس از مناجات و دعای سحر، با طنین اذان، نماز صبح در مساجد اقامه می‌شود و روزه‌داران پس از بازگشت به خانه، ساعتی استراحت می‌کنند. در بسیاری از محله‌ها، زنان پس از روشن شدن هوا در خانه‌ای گرد هم می‌آیند و آیین «عشرخوانی» یا جزءخوانی قرآن را برگزار می‌کنند؛ رسمی که همچنان در مناطق روستایی پررنگ‌تر از شهرهاست.

در برخی روستاهای شرق گیلان به‌ویژه در حوالی لاهیجان و رودسر، رسم است که هر روز یک خانواده میزبان جزءخوانی باشد و با چای و خرما از حاضران پذیرایی کند. این گردهمایی‌ها فرصتی برای تقویت پیوندهای اجتماعی نیز محسوب می‌شود.

از «سوکله اول» تا توپ افطار

در گذشته، مردم با گرگ‌ومیش شدن هوا یا نخستین بانگ خروس که در گویش محلی «سوکله اول» نام داشت، افطار می‌کردند. در شهر رشت نیز صدای شلیک توپ، لحظه افطار را اعلام می‌کرد؛ رسمی که سال‌ها یکی از نشانه‌های ماه رمضان در مرکز استان بود.

امروزه سفره‌های افطار با نمک، چای یا آب داغ گشوده می‌شود و نان و پنیر و سبزی، لوبیا پخته، آش کشک، شامی، فرنی و حلوا زینت‌بخش آن است. رشته‌خشکار، زولبیا و بامیه نیز جایگاه ویژه‌ای در این ماه دارند و در بسیاری از محله‌ها نوجوانان سینی‌به‌دست به فروش این شیرینی‌های سنتی می‌پردازند.

در برخی مناطق کوهستانی همچون ماسال و املش، هنوز هم خانواده‌ها ترجیح می‌دهند افطار را با فرآورده‌های محلی همچون کره و پنیر خانگی، تخم‌مرغ محلی و سبزی‌های کوهی آغاز کنند.

«افطار آشی» و نذرهای مردمی

افطاری دادن به نیت نذر از رسوم رایج در سراسر استان است. در برخی روستاها مانند نومندان، آیین «احسان آش» یا «افطار آشی» برگزار می‌شود و آش نذری میان اهالی توزیع می‌گردد.

در پانزدهم ماه رمضان، همزمان با میلاد امام حسن مجتبی(ع) ، پخت و توزیع آش، رشته‌خشکار و شیرینی‌های محلی رونق ویژه‌ای دارد. همچنین آش نذری به نام حضرت فاطمه زهرا، کوکو، خرما، شیر و آبگوشت در برخی مناطق میان مردم پخش می‌شود.

در شهرستان تالش، برخی خانواده‌ها در شب‌های قدر سفره‌های ساده‌ای در مساجد پهن می‌کنند و پذیرایی از روزه‌داران را ثواب بزرگی می‌دانند. در مناطق غربی استان نیز پخت نان‌های محلی ویژه رمضان، همچون «لاس» و «کشتا»، رواج دارد.

رشته خشکار یکی از شیرینی‌های سنتی و محبوب ماه رمضان در گیلان است که ریشه در آداب و رسوم محلی دارد. این شیرینی از خمیر ساده تهیه می‌شود و پس از سرخ شدن، در شربت غلیظی از شکر یا عسل فرو برده می‌شود تا با طعمی شیرین و عطری خوش، سفره افطار را زینت دهد.

رشته خشکار در بسیاری از محله‌ها و روستاهای گیلان نه تنها به عنوان خوراکی، بلکه به عنوان نمادی از مهربانی و مشارکت اجتماعی در ماه رمضان شناخته می‌شود، زیرا خانواده‌ها این شیرینی را در بین همسایگان و میهمانان نذر و توزیع می‌کنند.

این شیرینی خوش‌طعم، علاوه بر طعم و عطر ویژه، پیوندهای خانوادگی و محله‌ای را نیز تقویت می‌کند. نوجوانان و جوانان معمولاً سینی‌به‌دست به فروش رشته خشکار می‌پردازند و بخش قابل توجهی از فروش آن به امور خیریه یا نذر اختصاص می‌یابد. به همین دلیل، رشته خشکار در ماه رمضان، نه تنها خوراکی خوشمزه، بلکه نمادی از همدلی، همیاری و استمرار سنت‌های محلی در استان گیلان است.

شب‌های بیدار و بازارهای پررونق

برخلاف بسیاری از نقاط کشور، جنب‌ و جوش شب‌های رمضان در گیلان بیش از روزهاست. پس از افطار، گروهی به استراحت می‌پردازند اما بخش قابل توجهی از مردم راهی خیابان‌ها، بازارها و چایخانه‌ها می‌شوند.

در انزلی، بازارهای ساحلی تا نیمه‌شب فعال است و فروش آلبالو، اخته، آلو و انجیر خیس‌کرده رونق دارد. در برخی محله‌های قدیمی رشت نیز شب‌نشینی‌های خانوادگی تا سحر ادامه پیدا می‌کند.

مساجد استان در شب‌های قدر مملو از جمعیت می‌شود و آیین احیا با قرائت قرآن، دعا و سخنرانی روحانیان برگزار می‌گردد. در برخی روستاها رسم است که جوانان برای برپایی مراسم شب‌های قدر، از روزها قبل مسجد را غبارروبی و آذین‌بندی می‌کنند.

«مال امام» و میزبانی روحانی

یکی از آیین‌های قدیمی، دعوت از روحانیان شهرهای بزرگ برای اقامه نماز جماعت و سخنرانی در ماه رمضان است. هیئت امنای مساجد برای آنان محل اقامت فراهم می‌کنند و هزینه‌ها از محل کمک‌های مردمی تأمین می‌شود. بین دو نماز ظهر و عصر نیز مبلغی به عنوان «مال امام» برای امور مسجد و مخارج روحانی جمع‌آوری می‌شود.

آشتی‌کنان و دستگیری از نیازمندان

کارشناسان مذهبی معتقدند رمضان در گیلان بیش از آنکه تنها یک فریضه عبادی باشد، فرهنگی اجتماعی است. از رسوم پسندیده در آستانه این ماه، آشتی دادن افراد دارای کدورت، عیادت بیماران و دلجویی از خانواده‌های عزادار است.

در برخی مناطق، دوستان و بستگان با هدیه لباس نو به خانواده‌های داغدار کمک می‌کنند تا از حال‌وهوای عزا خارج شوند و بتوانند در آیین‌های رمضان حضور یابند. همچنین کمک به نیازمندان، تهیه بسته‌های معیشتی و پرداخت فطریه به‌صورت جمعی در مساجد از جلوه‌های همدلی مردم این استان است.