دریاچه ارومیه در چرخه تکراری آمار و واقعیت؛ بهبود نسبی در سایه بارش‌ها

خبرگزاری مهر- گروه استانها، سکینه اسمی: بارش‌های قابل توجه ماه‌های اخیر، امید به بهبود نسبی تراز آب در دریاچه ارومیه را تقویت کرده و برخی شاخص‌ها از افزایش مقطعی حجم آب حکایت دارد؛ اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد احیای این زیست‌بوم فراتر از نوسانات اقلیمی است.

در حالی که مسئولان از اثرگذاری نزولات جوی سخن می‌گویند، کارشناسان بر تداوم چالش‌هایی چون مدیریت منابع آب، الگوی کشت و برداشت‌های غیرمجاز تأکید دارند؛ پرسشی که همچنان باقی است این است که آیا این بهبود، پایدار خواهد بود یا بار دیگر در چرخه تکراری آمار و واقعیت رنگ می‌بازد؟

بارش‌های اخیر هرچند بخشی از کسری تراز را جبران کرده، اما کارشناسان معتقدند احیای پایدار دریاچه ارومیه نیازمند «اصلاح ساختاری» در مدیریت حوضه آبریز است، نه صرفاً اتکا به ترسالی‌های مقطعی. تجربه سال‌های گذشته نشان داده هر زمان بارندگی‌ها افزایش یافته، خوش‌بینی کوتاه‌مدتی شکل گرفته اما با بازگشت دوره‌های خشک، تراز آب دوباره روند نزولی گرفته است.

از سوی دیگر، تناقض میان آمارهای اعلامی و مشاهدات میدانی همچنان محل بحث است. در حالی که برخی گزارش‌های رسمی از تثبیت وضعیت سخن می‌گویند، فعالان محیط ‌زیست به تداوم برداشت‌های بی‌رویه از منابع زیرزمینی، توسعه نامتوازن کشاورزی در بالادست و کندی اجرای پروژه‌های انتقال و رهاسازی حق‌آبه اشاره می‌کنند. به باور آنان، بدون تضمین جریان پایدار آب در رودخانه‌های منتهی به دریاچه، هرگونه افزایش تراز، شکننده و موقتی خواهد بود.

مسئله دیگر، تغییرات اقلیمی و کاهش میانگین بارش‌های بلندمدت در شمال‌غرب کشور است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در الگوی کشت، ارتقای بهره‌وری آبیاری و تعیین تکلیف چاه‌های غیرمجاز را دوچندان کرده است. به گفته کارشناسان، اگر همزمان با سال‌های پربارش، اصلاحات بنیادین در مصرف آب انجام نشود، فرصت ترمیم طبیعی دریاچه از دست خواهد رفت.

در کنار این چالش‌ها، بعد اجتماعی بحران نیز اهمیت دارد. معیشت کشاورزان حوضه آبریز و نگرانی‌های اقتصادی آنان، هرگونه سیاست محدودکننده مصرف آب را با حساسیت همراه می‌کند؛ موضوعی که نیازمند گفت‌وگوی اجتماعی، حمایت‌های جبرانی و تصمیم‌گیری هماهنگ میان دستگاه‌های اجرایی است.

اکنون پرسش اصلی این است که آیا بارش‌های اخیر به نقطه عطفی برای عبور از مدیریت واکنشی و حرکت به سمت برنامه‌ریزی پایدار تبدیل می‌شود، یا دریاچه بار دیگر در چرخه امیدهای کوتاه‌مدت و بازگشت به شرایط بحرانی گرفتار خواهد شد؛ چرخه‌ای که سال‌هاست سرنوشت بزرگ‌ترین پهنه آبی شور کشور را رقم می‌زند.

تراز دریاچه ارومیه ۶۲ سانتیمتر افزایش یافت

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه گفت: در پی بارش باران و برف در ماه های اخیر سطح تراز دریاچه ارومیه در حال حاضر ۶۲ سانتیمتر و وسعت دریاچه نیز ۹۰۰ کیلومتر مربع افزایش دارد.

سعید عیسی پور در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص آخرین وضعیت دریاچه ارومیه، افزود: بر اساس آخرین آمار سطح تراز فعلی دریاچه ارومیه ۱۲۷۰.۱۲ است که ۶۲ سانتیمتر سطح تراز و ۹۰۰ کیلومتر وسعت دریاچه به دلیل بارش های خوب باران و برف طی ماه های افزایش داشته است.

وی از رهاسازی آب سد کانی سیب به سمت دریاچه ارومیه خبر داد و گفت: هم اکنون ۱۰ مترمکعب بر ثانیه از سد کانی سیب به سمت دریاچه ارومیه رهاسازی می شود و تا زمانی که این سد آب مازاد داشته باشد این روند تداوم خواهد داشت.

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه حق آبه دریاچه ارومیه از سد کانی سیب را ۴۸۰ میلیون مترمکعب و میزان حق آبه کل دریاچه ارومیه از حوضه آبریز را سه میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب عنوان کرد و افزود: در سال های گذشته شاهد خشکسالی و کاهش بارش بودیم اما امسال با بارش های مناسب بخشی از حق آبه دریاچه ارومیه در حال تامین است.

عیسی پور یادآور شد: هم اکنون آب رودخانه های سیمینه رود ۷۵ مترمکعب بر ثانیه، باراندوز، نازلو و... نیز به دلیل بارش ها در حال سرریز شدن به سمت دریاچه ارومیه هستند، گفت: سرشاخه رودخانه زرینه رود نیز فعال شده و به دلیل اولویت تامین آب شرب در این منطقه در صورت وجود آب مازاد نیز رهاسازی به سمت دریاچه ارومیه صورت می گیرد.

۳.۵۰۰ میلیارد تومان برای دریاچه ارومیه بودجه تخصیص یافت

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه در پاسخ به سوالی در خصوص برخی ادعاها در زمینه حذف ردیف‌های مرتبط با طرح نجات دریاچه از لایحه بودجه ۱۴۰۵ گفت: امسال نه تنها بودجه دریاچه ارومیه حذف نشده است بلکه سه هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان در بودجه سال ۱۴۰۵ برای دریاچه ارومیه اعتبار اختصاص یافته است.

عیسی پور با تاکید بر اینکه در سال ۱۴۰۴ نیز ۸۰۰ میلیارد تومان برای طرح های مختلف احیای دریاچه ارومیه اعتبار اختصاص یافته است، گفت: سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، اعتبار قابل توجهی به پروژه‌ها و برنامه‌های ستاد احیا تخصیص نیافته بود که این موضوع روند اجرای طرح‌ها را با کندی مواجه کرد.

وی ادامه داد: در سال ۱۴۰۴، با وجود چالش‌های متعدد اقتصادی در کشور، پیگیری‌های مستمر استاندار آذربایجان غربی و دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، منجر به مصوب شدن طرح‌هایی به میزان بیش از چهار همت اعتبار برای ستاد احیا شد که از این میزان، هشت هزار میلیارد ریال در مرحله اول به پروژه‌های پیشنهادی دستگاه‌های اجرایی تخصیص یافته است.

مدیر دفتر برنامه‌ریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه،لایروبی رودخانه‌های منتهی به دریاچه به منظور افزایش کارایی انتقال آب و هدایت سیلاب‌ها، تکمیل شبکه‌های آبیاری تحت فشار در اراضی کشاورزی حوضه آبریز برای مدیریت مصرف آب و اجرای شبکه آبیاری زیرسطحی در شبکه مهاباد به عنوان پایلوت و الگویی برای افزایش راندمان آبیاری را از مهمترین طرح های در دست اجرای در حوزه احیای دریاچه ارومیه عنوان کرد.

عیسی پور تاکید کرد: آزادسازی تصرفات اراضی ملی بالادست حوضه‌ها برای حفظ حقوق عامه و کنترل فرسایش خاک و تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب تبریز و ارومیه و اجرای خطوط انتقال پساب به دریاچه به عنوان یکی از منابع پایدار تأمین آب از دیگر طرح‌های مهم ستاد احیا است.

وی با اشاره به تسریع در روند تکمیل تصفیه خانه ارومیه و تبریز گفت: مدول سوم تصفیه خانه ارومیه و مدول دو تصفیه خانه تبریز تکمیل شده با تزریق اعتبار روند اجرای این طرح ها تسریع یافته و بخشی از پساب این تصفه خانه ها به دریاچه ارومیه سراریز می شود.

مدیریت مصرف آب بخش کشاورزی با همکاری فائو

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه از مدیریت مصرف آب به خصوص در بخش کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه با همکاری سازمان فائو خبر داد و گفت: در چارچوب همکاری‌های ایران و فائو، برنامه‌هایی برای مدیریت هوشمند منابع آب و افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی در حال اجراست، این طرح‌ها شامل آموزش کشاورزان، به‌کارگیری فناوری‌های نوین آبیاری و توسعه الگوهایی است که مصرف آب را به‌طور چشمگیر کاهش می‌دهند.

عیسی پور با بیان اینکه همزمان با این همکاری‌ها، استان آذربایجان غربی نیز با اصلاح الگوی کشت، حرکت به سمت محصولات کم‌آب‌بر و کنترل برداشت‌های غیرمجاز از منابع زیرزمینی را در دستور کار قرار داده است، گفت: این اقدامات به صورت عملیاتی در شبکه های باراندوز، نقده، میاندوآب و مهاباد در حال اجرایی شدن است و به صورت پایلوت اجرا می شوند.

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه خاطرنشان کرد: همچنین کاهش سطح زیرکشت محصولات پرمصرف، جایگزینی گونه‌های مقاوم به خشکی و نظارت بر بهره‌برداری از چاه‌ها از جمله اقداماتی است که در راستای احیای دریاچه ارومیه انجام خواهد شد.

وی با بیان اینکه ۹۰ درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، ادامه داد: برای احیای دریاچه ارومیه هیچ راهکاری به جز کاهش مصرف آب در حوزه کشاورزی وجود ندارد و باید تمامی پروژه‌های اجرایی برای احیا از حالت پایلوت خارج و به شکل گسترده تعمیم داده شود.

آزادسازی تصرفات اراضی غیرمجاز کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه

عیسی پور از آزاد سازی تصرفات اراضی ملی که به صورت غیرمجاز اقدام به تغییر کاربری کشاورزی یافته اند را از مهمترین طرح های در دست اجرا برای احیای دریاچه ارومیه دانست و گفت: در سال های گذشته به دلیل ضعف نظارت شاهد افزایش تصرف اراضی ملی و تغییر غیرمجاز کاربری آنها به کشاورزی و تبدیل اراضی دیم به آبی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه بوده ایم.

وی تاکید کرد: افزایش بی رویه و غیرمجاز اراضی کشاورزی موجب مصرف حق آبه دریاچه ارومیه و در نتیجه خشک شدن آن شده است، در این راستا برای مدیریت حق آبه دریاچه ارومیه در این حوضه و کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی ۲۰۰ هزار هکتار اراضی ملی با تغییر غیرمجاز کشاورزی شناسایی شده است که آزادسازی می شوند.

مدیر دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه گفت: در این زمینه ۶۰ میلیارد تومان اعتبار در بودجه ۱۴۰۵ اختصاص یافته که تلاش می شود با مدیریت و آزادسازی این اراضی شاهد تامین حق آبه و بهبود نسبی این تالاب بین المللی باشیم.

عیسی پور گفت: در ماه های اخیر با توجه به بارش های مناسب، همچنین تامین اعتبار مناسب به همراه اقدامات اساسی از سوی کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه پیش بینی ما بهبود وضعیت نسبی دریاچه ارومیه در سال آبی جاری نسبت به مدت زمان های مشابه خواهد بود.

پایداری وضعیت دریاچه ارومیه نیازمند استمرار اقدامات مدیریتی است

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی با اشاره به آخرین وضعیت دریاچه ارومیه، از افزایش نسبی پهنه آبی این دریاچه در سال آبی جاری خبر داد و تأکید کرد: با وجود این بهبود، تداوم خشکسالی و فاصله قابل توجه تا شرایط اکولوژیک مطلوب همچنان پابرجاست.

مجید رستگاری اظهار کرد: تا ۱۹ بهمن‌ماه سال جاری، تراز سطح آب دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰.۱۰ متر رسیده و وسعت آن ۸۷۰ کیلومتر مربع ثبت شده است. این در حالی است که در ابتدای مهرماه امسال، تراز دریاچه ۱۲۶۹.۵۰ متر و وسعت آن ۴۸۱ کیلومتر مربع بود که آمارها افزایش حدود ۳۸۹ کیلومتر مربعی پهنه دریاچه را نشان می‌دهد.

وی با مقایسه وضعیت فعلی دریاچه با مدت مشابه سال گذشته افزود: در همین بازه زمانی در سال گذشته، تراز دریاچه ۱۲۷۰.۱۴ متر و وسعت آن ۹۴۰ کیلومتر مربع بود که بیانگر آن است که علی‌رغم بهبود نسبی، شرایط فعلی هنوز به سطح سال گذشته نرسیده و پایداری وضعیت نیازمند استمرار اقدامات مدیریتی و طبیعی است.

رستگاری یکی از اقدامات مؤثر شرکت آب منطقه‌ای استان در سال جاری را لایروبی رودخانه‌ها و مسیل‌ها عنوان کرد و گفت: در سال آبی جاری ۲۸.۲ کیلومتر عملیات لایروبی در سطح استان انجام شده که ۱۶.۷۹ کیلومتر از این میزان در حوضه آبریز دریاچه ارومیه بوده است. این اقدامات با هدف هدایت مؤثر رواناب‌ها و کاهش هدررفت منابع آب‌های سطحی اجرا شده است.

وی با اشاره به وضعیت بارش‌ها در استان افزود: میزان بارش ثبت‌شده در سال آبی جاری تاکنون ۱۹۰.۸ میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۶۷ درصد افزایش نشان می‌دهد. با این حال، این افزایش بارش به‌تنهایی به معنای عبور از شرایط خشکسالی نیست و مدیریت مصرف آب در تمامی بخش‌ها همچنان یک ضرورت اساسی به شمار می‌رود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی تأکید کرد: تثبیت بهبود نسبی ایجادشده در دریاچه ارومیه نیازمند همراهی مردم، دستگاه‌های اجرایی و تداوم اجرای برنامه‌های فنی و مدیریتی در حوضه آبریز است و هرگونه برداشت و مصرف خارج از الگوی تعریف‌شده می‌تواند این روند شکننده را با مخاطره مواجه کند.

افزایش ۷۱ درصدی بارش ها در آذربایجان غربی

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی از افزایش ۷۱ درصدی بارش‌ها در آذربایجان غربی نسبت به سال آبی گذشته خبر داد و گفت: از ابتدای سال آبی جاری تاکنون ۱۹۷ میلی‌متر بارش در استان به ثبت رسیده که این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال آبی گذشته ۷۱ درصد رشد داشته و نسبت به متوسط بلندمدت نیز ۲۲ درصد افزایش را نشان می‌دهد.

وی با اشاره به اثر مثبت بارش‌ها در بهبود نسبی وضعیت روان‌آب‌ها، رودخانه‌ها و آبخوان‌های استان و کاهش بخشی از فشار وارد شده به منابع آب در سال‌های اخیر افزود: با این حال، استمرار این روند برای تثبیت شرایط فعلی و جبران کسری‌های گذشته ضروری است.

رستگاری با اشاره به تجربه چهار تا پنج سال خشکسالی متوالی در استان تصریح کرد: طبیعی است که پس از چند سال کم‌بارشی، یک دوره افزایش بارش به تنهایی قادر به جبران کامل عقب‌ماندگی منابع آبی نباشد، اما همین میزان نیز می‌تواند آغازگر یک روند بهبود و نویدبخش بازگشت تدریجی تعادل به منابع آب باشد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی با تأکید بر لزوم مدیریت مصرف آب گفت: افزایش بارش‌ها خبر مثبتی برای استان است، اما عبور پایدار از شرایط تنش آبی در گرو تداوم بارندگی‌ها و رعایت الگوی مصرف صحیح در تمامی بخش‌هاست تا منابع آبی استان در مسیر پایداری قرار گیرد.

احیای دریاچه ارومیه از اولویت‌های جدی مدیریت آذربایجان‌غربی است

استاندار آذربایجان‌غربی با تأکید بر اهمیت حیاتی دریاچه ارومیه، گفت: مدیریت و هدایت صحیح رودخانه‌ها و انهار به سمت دریاچه ارومیه یک ضرورت انکارناپذیر است و باید با هرگونه انحراف، مسدودسازی و برداشت غیرمجاز از منابع آبی برخورد جدی شود.

رضا رحمانی، در آخرین نشست شورای مدیران استانداری احیای دریاچه ارومیه را یک تکلیف شرعی برای خود دانست و افزود: تمامی استان‌های واقع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه موظف هستند وظایف خود را به‌طور کامل انجام دهند و با اهتمام جدی، طرح‌های احیا را به سرانجام برسانند.

دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، تأکید کرد: برخی از مهم‌ترین پروژه‌های در دست اجرا با هدف احیای دریاچه ارومیه شامل کاهش مصرف آب در کشاورزی از طریق اصلاح الگوی کشت، استفاده از روش‌های نوین آبیاری و بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند، بارورسازی ابرها به‌عنوان راهکاری مکمل برای افزایش بارش در حوضه آبریز، لایروبی رودخانه‌ها و کانال‌ها با هدف افزایش جریان آب ورودی به دریاچه و مدیریت منابع سطحی و ایجاد درآمدهای جایگزین برای تأمین معیشت کشاورزان به‌منظور جلوگیری از توسعه بی‌رویه اراضی کشاورزی و کاهش فشار بر منابع آب است.

استاندار آذربایجان غربی با تاکید بر اینکه مجموعه این اقدامات، اگرچه هر یک به‌تنهایی اهمیت دارند اما تنها در صورت اجرای همزمان و هماهنگ می‌توانند اثرگذاری واقعی داشته باشند، گفت: هیچ طرح ملی بدون همراهی مردم به نتیجه نمی‌رسد. در موضوع احیای دریاچه ارومیه نیز مشارکت مردم، حتی در قالب صرفه‌جویی‌های کوچک، نقشی کلیدی دارد.

وی یادآور شد: رعایت الگوی مصرف آب در خانه‌ها، تغییر شیوه‌های سنتی آبیاری در مزارع و پذیرش اصلاح در الگوی کشت همگی اقداماتی هستند که می‌توانند تأثیر قابل‌توجهی بر روند احیا داشته باشند. علاوه بر این ایجاد معیشت پایدار و جایگزین برای مردم منطقه، از جمله توسعه صنایع کوچک و مشاغل خانگی، گردشگری و مشاغل دانش‌بنیان، می‌تواند انگیزه لازم برای کاهش وابستگی به کشاورزی پرمصرف را فراهم آورد.

تجربه سال های گذشته به پرشش اصلی در خصوص چرخه تکراری آمار و واقعیت ها در خصوص دریاچه ارومیه را پاسخ می دهد اما بارش های قابل توجه در ماه های اخیر نیز می تواند بسیاری از معادلات در خصوص این تالاب بین المللی را به سمت احیا تغییر دهد باید منتظر و ماند و دید ماه های آینده چه سرنوشتی در انتظار دریاچه ارومیه است.

پرسش اصلی این است که آیا بارش‌های اخیر به نقطه عطفی برای عبور از مدیریت واکنشی و حرکت به سمت برنامه‌ریزی پایدار تبدیل می‌شود، یا دریاچه بار دیگر در چرخه امیدهای کوتاه‌مدت و بازگشت به شرایط بحرانی گرفتار خواهد شد؛ چرخه‌ای که سال‌هاست سرنوشت بزرگ‌ترین پهنه آبی شور کشور را رقم می‌زند.