طلای زرد زاگرس در مسیر جهانی‌شدن؛ رنج کشاورزان از خام‌فروشی نخود

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها- کوثر یاوری: استان کرمانشاه از دیرباز با دشت‌های حاصلخیز و اقلیم چهارفصل خود، به عنوان یکی از ارکان اصلی امنیت غذایی کشور شناخته می‌شود؛ اما در این میان، کشت «نخود» هویتی گره‌خورده با نام این دیار دارد. دشت‌های پهناور این استان هر ساله میزبان رویش هزاران هکتار از این محصول استراتژیک و ارزشمند است که همچون نگینی زرد رنگ بر تارک کشاورزی غرب کشور می‌درخشد. کرمانشاه با اختصاص حدود ۱۶۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی خود به کشت این محصول، نه‌تنها قطب بلامنازع تولید نخود در ایران به شمار می‌رود، بلکه با حفظ مقتدرانه رتبه نخست سطح زیر کشت و میزان تولید در سطح ملی، نقش محوری در تنظیم بازار حبوبات کشور ایفا می‌کند.

نگاهی به آمارهای سال گذشته نشان می‌دهد که زحمت و دسترنج کشاورزان دیم‌کار کرمانشاهی منجر به برداشت بیش از ۱۱۰ هزار تن نخود باکیفیت شده است؛ محصولی که به دلیل شرایط استثنایی خاک و آب‌وهوای منطقه، از طعم، اندازه و کیفیت پخت بی‌نظیری برخوردار بوده و به عنوان یک برند معتبر در بازارهای داخلی و خارجی شناخته می‌شود. امسال نیز با وجود تمامی فراز و نشیب‌ها، همت کشاورزان و برنامه‌ریزی‌های صورت‌گرفته، هدف‌گذاری‌ها به سمت ثبت رکوردی تازه نشانه رفته است و پیش‌بینی می‌شود با پایان فصل برداشت، میزان تولید این محصول از مرز ۱۲۰ هزار تن فراتر رود. این حجم عظیم از تولید، ظرفیتی بی‌بدیل برای شکوفایی اقتصاد مبتنی بر کشاورزی در استان ایجاد کرده است که در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند چهره محرومیت را از بسیاری از روستاهای منطقه پاک کند.

با این وجود، در پسِ این رکوردهای چشمگیر و مزارع طلایی‌رنگ، دغدغه‌ها و چالش‌های عمیقی نهفته است که کام تولیدکنندگان را تلخ می‌کند. کشاورزان زحمتکش کرمانشاهی که با دستانی پینه بسته و با اتکا به نزولات آسمانی بذر امید را در دل خاک می‌کارند، امروز با موانع متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. تغییرات اقلیمی، کاهش و پراکنش نامناسب بارندگی‌ها و افزایش سرسام‌آور هزینه‌های تولید، از جمله نهاده‌ها و ماشین‌آلات، زراعت دیم را به یک ریسک بزرگ اقتصادی تبدیل کرده است. از سوی دیگر، نوسانات شدید بازار، قیمت‌گذاری‌های نامتناسب با هزینه‌های تمام‌شده و مهم‌تر از همه، نبود یک برنامه مدون و پایدار برای صادرات، باعث شده تا کشاورزان نتوانند مزد واقعی زحمات خود را دریافت کنند. توقف‌های ناگهانی در روند صادرات نخود، به سرعت موجب افت قیمت در بازار داخلی شده و راه را برای جولان دلالان باز می‌کند. در چنین شرایطی، فعالان این بخش و کشاورزان دیم‌کار، خواستار حمایت‌های عملی دولت، ثبات در سیاست‌های صادراتی و ایجاد زیرساخت‌های فرآوری هستند تا طلای زرد کرمانشاه، جایگاه واقعی خود را در اقتصاد کشور و بازارهای جهانی پیدا کند.

عبور از کشت سنتی با ارقام اصلاح‌شده پاییزه

فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه ویژه استان در تولید حبوبات اظهار کرد: مطابق برنامه الگوی کشت، در سال گذشته و سال جاری سطح کشت نخود در استان بالغ بر ۱۶۰ هزار هکتار بوده است. از این میزان سطح زیر کشت، سال گذشته ۱۱۰ هزار و ۹۰۰ تن محصول تولید شد و پیش‌بینی می‌شود در سال جاری برداشت محصول از مرز ۱۲۰ هزار تن عبور کند. با این حال، تغییرات اقلیمی و افزایش مداوم هزینه‌های تولید، به‌ویژه در شرایط زراعت دیم، از اصلی‌ترین مشکلات و دغدغه‌های کشاورزان ما محسوب می‌شود.

وی در ادامه به راهکارهای جهاد کشاورزی اشاره کرد و افزود: توسعه کشت نخود پاییزه با استفاده از بذور اصلاح‌شده، از اهداف کلان سازمان جهاد کشاورزی استان است؛ به‌طوری‌که در سال جاری ۷۱ هزار هکتار از اراضی استان به کشت نخود پاییزه اختصاص یافته که نسبت به سال گذشته رشد ۷.۵ درصدی داشته است. بذور اصلاح‌شده‌ای نظیر منصور، عادل، کسری و یادگار با ویژگی‌هایی چون مقاومت به بیماری‌ها، قابلیت کشت و برداشت مکانیزه و عملکرد بالاتر نسبت به ارقام محلی، نقش بسزایی در کاهش ریسک و افزایش تولید دارند. در این مسیر، معاونت تحقیقات کشاورزی دیم سرارود کرمانشاه با معرفی ۷ رقم بذر اصلاح‌شده، نقشی کلیدی ایفا کرده است و ما نیز در تأمین ماشین‌آلات مکانیزه و توزیع هِدهای برداشت اقدامات مؤثری انجام داده‌ایم.

صادرات بی‌برنامه و چالش فقدان صنایع تبدیلی

معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در بخش دیگری از گفتگوی خود با خبرنگار مهر، بر اهمیت اقتصادی این محصول تأکید کرد و گفت: تولید نخود در شرایط دیم همواره تحت تأثیر ریسک‌های اقلیمی است؛ بنابراین اعلام قیمت خرید تضمینی مناسب می‌تواند نقش مؤثری در پایداری تولید داشته باشد. نخود کرمانشاه به دلیل کیفیت بالا، یک برند صادراتی در بازارهای جهانی است، اما متأسفانه توقف گاه‌وبیگاه صادرات موجب کاهش قیمت در بازار، نارضایتی کشاورزان و از دست رفتن خریداران و تجار خارجی می‌شود.

شریفی با اشاره به مطالبات اصلی نخودکاران (اعلام قیمت خرید تضمینی، برنامه منظم صادرات و کاهش هزینه‌های تولید) خاطرنشان کرد: هم‌اکنون در سطح استان تنها ۳۳ واحد بسته‌بندی حبوبات و ۴ واحد فرآوری نخود دارای پروانه بهره‌برداری هستند که توسعه آن‌ها ضروری است. ایجاد انگیزه برای کشاورزان از طریق افزایش عملکرد اقتصادی با استفاده از ارقام پربازده و توسعه کشت پاییزه، می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌ها، درآمد خانوارهای روستایی را به شکل چشمگیری افزایش دهد.

کشاورزی حفاظتی و رازهای طلایی افزایش عملکرد

رضا حق‌پرست، دانشیار معاونت مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، به تشریح مفصل و تخصصی دستاوردهای تحقیقاتی در حوزه نخود پرداخت و اظهار کرد: مهم‌ترین دستاوردهای این مؤسسه در کرمانشاه و سایر استان‌های دیم‌خیز، معرفی ارقام جدید نخود پاییزه از جمله طلیعی، جهانگیر، یادگار، کاویان و کسرا است. علاوه بر این، در زمینه کنترل علف‌های هرز، استفاده از علف‌کش «اتوبور» (۲۵۰ سی‌سی در هکتار به صورت پیش‌رویشی) برای کشت بهاره توصیه می‌شود. برای نخود پاییزه نیز می‌توان این علف‌کش را در اسفندماه قبل از سبز شدن گیاه، و یا به میزان ۱۲۵ سی‌سی پس از سبز شدن در زمان کوچکی علف‌های هرز مصرف کرد.

حق‌پرست با تأکید فراوان بر اهمیت «کشت بدون شخم» به خبرنگار مهر توضیح داد: وقتی کشاورزان زمین را شخم می‌زنند، در واقع بذر علف‌های هرز را در محیطی مطلوب برای سبز شدن زیر خاک پنهان می‌کنند. اما در سیستم کشت بدون شخم، این بذور در سطح خاک باقی مانده و سبز نمی‌شوند. همچنین برای مزارعی که سال قبل زیر کشت غلات بوده‌اند، اگر از علف‌کش برگ‌پهن (مثل توفوردی) استفاده نشده است، نباید در آن‌ها نخود کاشت. در روش (IBS) با استفاده از علف‌کش‌های خاک‌کاربرد مانند ترفلان و اکسی‌فلوروفن در سیستم بدون شخم، تیغه کارنده بذرکار، خاک آلوده به علف‌کش را از روی ردیف کشت برداشته و به بین ردیف‌ها پرتاب می‌کند؛ در نتیجه بذر نخود بدون تماس با سم سبز می‌شود. برای این روش، فاصله ردیف‌ها باید حداقل ۲۵ سانتی‌متر باشد و سرعت تراکتور به درستی تنظیم گردد.

وی افزود: الگوی کشت ردیف‌های جفتی ۲۵ سانتی‌متری (با فاصله ۵۰ سانتی‌متر بین جفت‌ها) در مناطق سرد و خشک که ارتفاع گیاه کوتاه است، باعث رقابت نوری بین گیاهان شده و ارتفاع آن‌ها را برای برداشت مکانیزه افزایش می‌دهد. نکته بسیار مهم دیگر، ضرورت عملیات «زیرشکنی» هر چهار سال یک‌بار در سیستم بدون شخم است. گیاه نخود به ماندابی بسیار حساس است و دچار بیماری‌های قارچی خاک‌زی می‌شود؛ با شکستن کفه شخم، آب باران نفوذ کرده و حتی در سال‌های پرباران نیز باعث افزایش چشمگیر محصول می‌گردد. کشاورزان می‌توانند حتی با باز کردن برخی تیغه‌های چیزل یا گاوآهن برگردان‌دار، دستگاه زیرشکن بسازند. همچنین در قالب پروژه ارتقا امنیت غذایی ایران-ایکاردا، برای اولین بار در روانسر توانستیم یک بذرکار پنوماتیک معمولی ذرت را با هزینه بسیار کم به بذرکار بدون شخم نخود تبدیل کنیم.

نخود برتر از گوشت؛ ضرورت تغییر الگوی غذایی در بحران کم‌آبی

این دانشیار مؤسسه تحقیقات کشاورزی دیم در ادامه گفتگوی مفصل خود با خبرنگار مهر، به بررسی مزایای کشت پاییزه پرداخت و تصریح کرد: ارقام پاییزه به بیماری قارچی «برق‌زدگی» (آسکوخایتا بلایت) مقاوم‌ترند، پابلند هستند و عملکردی حدود ۱۰۰۰ کیلوگرم در هکتار دارند (در برابر ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلوی ارقام بهاره). همچنین برای کنترل آفاتی چون کرم پیله‌خوار، می‌توان از زنبور هابراکرون یا حشره‌کش‌ها استفاده کرد و برای کرم سفید ریشه، کشت نخود بهاره (برای قطع تغذیه زمستانه آفت) و بذرومال کردن با سم گاچو توصیه می‌شود.

حق‌پرست با انتقاد از الگوی تغذیه و کشت در کشور خاطرنشان کرد: ظرفیت مغفول بزرگ این است که مردم ایران ارزش واقعی نخود را نمی‌شناسند. سرانه مصرف سالیانه نخود در ایران تنها ۲.۵ کیلوگرم است، در حالی که نخود غذایی کامل حاوی پروتئین، کربوهیدرات و املاح بوده و ارزش آن از گوشت بسیار بالاتر و نیاز آبی آن به شدت کمتر است. اکنون گندم ۷۱ درصد و نخود تنها ۸ درصد مزارع دیم را اشغال کرده‌اند.متولی فرهنگ غذایی یعنی وزارت بهداشت، برنامه‌ای برای بحران آب ندارد؛ در حالی که وزارت جهاد کشاورزی باید فرهنگ غذایی مردم را با اقلیم خشک ایران سازگار کند. بر اساس سند ملی امنیت غذایی، باید ۳۰ میلیارد مترمکعب آب کمتر مصرف کنیم و این تنها با مشارکت مردم و جایگزینی محصولاتی چون گوشتِ به‌شدت پرآب‌بر با محصولات کم‌آب‌بری مانند نخود ممکن است. با تداوم روند خشکسالی، جایگاه استراتژیک نخود بیش از پیش نمایان خواهد شد.

با اتکا به این دانش بومی و ظرفیت‌های عظیم کشاورزی، نخود کرمانشاه می‌تواند به عنوان یک محصول استراتژیک در خط مقدم مقابله با بحران کم‌آبی و تأمین امنیت غذایی کشور ایفای نقش کند. با این حال، تحقق این آینده روشن نیازمند تغییر نگاه بنیادین است؛ همان‌گونه که جلوگیری از خام‌فروشی در ظرفیت معادن استان همواره به عنوان یک مطالبه ملی مطرح است، طلای زرد کشاورزی کرمانشاه نیز باید از بند خام‌فروشی رها شود. احداث صنایع تبدیلی پیشرفته، کارخانجات فرآوری مدرن و ایجاد زنجیره ارزش افزوده، در کنار برنامه‌ریزی پایدار برای صادرات، می‌تواند دسترنج کشاورزان را به ثروتی ماندگار برای منطقه تبدیل کند و امید را در دل دیم‌کارانی که با استقامت در برابر ناملایمات اقلیمی ایستاده‌اند، زنده نگه دارد.