مجموعه خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه؛ ثبت ملی روی کاغذ، تخریب در واقعیت

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: اصفهان بار دیگر در برابر یک پرسش تلخ ایستاده است؛ آیا ثبت ملی، سپر نجات است یا تنها مُهری اداری بر پیشانی بناهایی که در سکوت فرو می‌ریزند؟ مجموعه خانه‌های تاریخی ابواسحاقیه، درست در پشت دیوارهای مسجد جامع اصفهان، این روزها به کانون نگرانی کنشگران میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند؛ خانه‌هایی که پس از سال‌ها پیگیری مردمی سرانجام ثبت ملی شدند، اما به گفته فعالان و حتی مسئولان، نه‌تنها از خطر نجات نیافته‌اند بلکه با سرعتی بیشتر به سمت فرسایش و فروپاشی پیش می‌روند.

در حالی که خاطره تخریب شبانه یخچال کوهانستان و خانه امین‌لشکر هنوز از ذهن میراث‌دوستان پاک نشده، اکنون این پرسش جدی‌تر از همیشه مطرح است که اگر ثبت ملی نتواند امنیت کالبدی یک بنا را تضمین کند، پس چه کارکردی دارد؟ گزارش پیش‌رو به بررسی آخرین وضعیت این مجموعه و خطر جدی تخریب آن می‌پردازد.

ثبت ملی بدون حفاظت؛ خانه‌هایی که فقط روی کاغذ نجات یافتند

فریماه هوشیار، مرمتگر و فعال میراث فرهنگی، با صراحت از شکاف میان ثبت ملی و اقدام عملی سخن می‌گوید. وی در گفتگو با خبرنگار مهر تاکید می‌کند: این خانه‌ها پس از یک جدال چندساله میان فعالان میراث فرهنگی و نهادهای درگیر، سرانجام ثبت شدند، اما این ثبت، تغییری در وضعیت بحرانی آنها ایجاد نکرده است.

به گفته وی، هیچ عملیات رفع خطر جدی از سوی ارگان‌های متولی انجام نشده و خانه‌ها همچنان در همان وضعیت آسیب‌دیده سابق باقی مانده‌اند.

هوشیار یادآور می‌شود: این خانه‌ها در یکی از ارزشمندترین بخش‌های بافت تاریخی اصفهان قرار دارند؛ درست در پشت مسجد جامع و در محله‌ای که زمانی یکپارچگی تاریخی آن قابل پژوهش و شناسایی بود.

وی این خانه‌ها را دانه‌های تاریخی باقی‌مانده در بافتی می‌داند که بخش عمده آن طی دهه‌های گذشته تخریب شده است و هشدار می‌دهد که از دست رفتن همین تعداد محدود، به معنای پاک شدن بخشی از حافظه تاریخی شهر خواهد بود.

این مرمتگر با اشاره به وضعیت فعلی بناها می‌گوید:حتی اقدامات ابتدایی همچون شمع‌بندی، پاکسازی، تثبیت اضطراری و جلوگیری از نفوذ عوامل مخرب نیز صورت نگرفته است.

به گفته وی، حداقل انتظار این بوده که پس از ثبت ملی، عملیات حفاظت اضطراری آغاز شود تا از تشدید آسیب‌ها جلوگیری شود، اما چنین اتفاقی رخ نداده است.

این مرمتگر همچنین به خطرات اجتماعی و امنیتی موجود در محل اشاره می‌کند و می‌گوید: حضور کارتن‌خواب‌ها و انباشت زباله در داخل اتاق‌های این خانه‌ها، خطر آتش‌سوزی را به شدت افزایش داده است، به‌ویژه آنکه در سازه برخی از بناها چوب به کار رفته و شعله‌ور شدن یک نقطه می‌تواند کل مجموعه را درگیر کند.

وی تاکید می‌کند که بی‌توجهی به این وضعیت می‌تواند فاجعه‌ای غیرقابل جبران رقم بزند.

هوشیار با انتقاد از نبود هماهنگی میان نهادهای متولی، معتقد است که مدیریت چندشاخه‌ای و پاس‌کاری مسئولیت‌ها موجب شده هیچ اراده عملی برای نجات خانه‌ها شکل نگیرد.

وی می‌گوید: در چنین شرایطی، سرمایه‌گذار خصوصی نیز رغبتی به ورود ندارد، زیرا امنیت مالکیت و ثبات مدیریتی برای او تضمین نشده است.

به باوراین فعال میراث فرهنگی، بخش خصوصی زمانی وارد میدان می‌شود که بداند قراردادهای بلندمدت و روشن دارد و از ثبات تصمیم‌گیری اطمینان حاصل کند، اما در شرایطی که یک سوی ماجرا نهادی است که طرح مشخصی ارائه نکرده و سوی دیگر میراث فرهنگی است که از کمبود اعتبار سخن می‌گوید، طبیعی است که سرمایه‌گذار عقب‌نشینی کند.

هوشیار هشدار می‌دهد: با ادامه این روند، سرنوشت خانه‌ها چیزی جز تخریب تدریجی نخواهد بود؛ همان سرنوشتی که بسیاری از خانه‌های تاریخی اصفهان طی سال‌های گذشته به آن دچار شدند.

محله‌ای که نفس می‌کشد اما خانه‌هایش فرو می‌ریزند

محدثه انصاری، دبیر موسسه مردم‌نهاد همبود، روند ثبت این مجموعه را حاصل چهار سال پیگیری مستمر و مستندسازی داوطلبانه این موسسه می‌داند. او در گفت‌وگو با خبرنگار مهر توضیح می‌دهد: این خانه‌ها در شمال‌غربی مسجد جامع اصفهان قرار دارند و اهمیت آنها در پیوستگی بافتی است؛ مجموعه‌ای از خانه‌های تاریخی در کنار هم که سیمای اولیه محله را قابل پیگیری می‌کند.

انصاری می‌گوید: از دهه ۸۰ به بعد بخش‌هایی از این محدوده تخریب شده و حتی در طرح‌های بالادستی، برخی پلاک‌ها به عنوان لکه پارک یا کاربری آموزشی تعریف شده بودند؛ موضوعی که نگرانی درباره تغییر کاربری گسترده و از بین رفتن ساختار تاریخی محله را افزایش داد. همین نگرانی‌ها انگیزه‌ای شد تا گروهی از فعالان، مستندسازی دقیق بناها را آغاز کنند.

وی تاکید می‌کند: ثبت ملی برای آنان پیش از هر چیز به معنای حفظ اطلاعات و داده‌های معماری بود؛ یعنی حتی اگر بنا آسیب ببیند، دست‌کم دانش آن برای نسل‌های بعدی باقی بماند. اما آنچه پس از ثبت رخ داد، ناامیدکننده بوده است.

انصاری با اشاره به پایش‌های دوره‌ای پس از ثبت می‌گوید: وضعیت خانه‌ها نه‌تنها بهتر نشده بلکه در برخی موارد بدتر نیز شده است.

وی از تخریب کامل یکی از جبهه‌هایی که پیش‌تر مستند شده بود خبر می‌دهد و می‌گوید: برخی خانه‌ها سقف‌های خود را از دست داده‌اند و نظام پوششی آنها فرو ریخته است.

به گفته انصاری، کمترین اقدام ممکن، یعنی حفاظت اضطراری برای تثبیت بناها انجام نشده و همین مسئله روند فرسودگی را تسریع کرده است.

وی تاکید می‌کند: ثبت ملی، بدون اصلاح طرح‌های بالادستی و بدون تعیین تکلیف کاربری، نمی‌تواند ضامن بقای کالبد باشد.

این مرمتگر همچنین به وضعیت اجتماعی محله اشاره می‌کند و می‌گوید: جامعه محلی با وجود مشکلات ناشی از متروکه بودن خانه‌ها، نجیبانه این شرایط را تحمل می‌کند.

انصاری از سرقت، ناامنی و مزاحمت‌هایی سخن می‌گوید که همسایگان با آن مواجه‌اند، اما در عین حال تاکید می‌کند که بسیاری از ساکنان مشتاق‌اند اتفاق مثبتی برای این مجموعه رخ دهد.

وی نبود شفافیت در اطلاع‌رسانی نهادهای دولتی را یکی از مشکلات جدی می‌داند و می‌گوید: تلاش‌های آنان برای حضور در جلسات تصمیم‌گیری به نتیجه نرسیده و اطلاعات دقیقی درباره روند تصمیمات در اختیار جامعه مدنی قرار نگرفته است.

انصاری در تحلیل نهایی خود هشدار می‌دهد: اگر طرح‌های بالادستی اصلاح نشوند و کاربری‌ها بر اساس امکان‌سنجی دقیق تعیین نشود، خطر پاک شدن این خانه‌ها از محله همچنان وجود خواهد داشت.

وی معتقد است: هرگونه تصمیم درباره کاربری باید بر پایه پژوهش، ظرفیت‌سنجی و توجیه اقتصادی باشد، در غیر این صورت نه بخش خصوصی ترغیب می‌شود و نه پایداری بلندمدت حاصل خواهد شد.

۷۰ میلیارد تومان برای نجات؛ اعتباری که هنوز تامین نشده است

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تجربه‌های تلخ تخریب بناهای ثبت ملی در کشور، نگرانی‌ها درباره خانه‌های ابواسحاقیه را قابل درک می‌داند.

وی می‌گوید: این مجموعه طی دو دهه گذشته با بی‌مهری مواجه بوده و همین بی‌توجهی آسیب‌های جدی به آن وارد کرده است. همچنین سال گذشته جلساتی با حضور نمایندگان مجلس، استانداری و سایر دستگاه‌ها برگزار شد و مقرر شد برای احیای این محدوده اعتباری در نظر گرفته شود. اما استفاده از برخی ظرفیت‌های مالی، از جمله نشان‌دار کردن مالیات، منوط به ثبت ملی بناها بود که این فرآیند سرانجام تکمیل شد.

سیدالعسگری توضیح می‌دهد: هفت پلاک از این مجموعه به ثبت ملی رسیده و چهار پلاک دیگر پیش‌تر ثبت شده بودند که پس از ثبت، به متولی که دانشگاه علوم حدیث است ابلاغ شده تا از هرگونه تخریب جلوگیری و نسبت به حفظ و نگهداری اقدام کند.

وی می‌گوید: جلساتی با متولی برگزار شده و اگرچه این نهاد از کمبود اعتبار سخن گفته، اما دست‌کم در یکی از خانه‌ها عملیات مرمت آغاز شده است.

معاون میراث فرهنگی استان اصفهان تصریح می‌کند: برآورد اولیه برای مرمت کامل مجموعه حدود ۷۰ میلیارد تومان است؛ رقمی که در مقایسه با کل اعتبارات استانی میراث فرهنگی بسیار سنگین به شمار می‌رود.

وی می‌افزاید: اعتبارات استانی پاسخگوی چنین پروژه‌ای نیست و باید از ظرفیت‌های ملی و حمایت نمایندگان مجلس بهره گرفت.

سیدالعسگری به تجربه احیای برخی خانه‌های اطراف اشاره می‌کند که در صورت واگذاری به مردم و بخش خصوصی، به اقامتگاه‌های سنتی و کاربری‌های گردشگری تبدیل شده‌اند.

با این حال، او اذعان می‌کند که مسئله مالکیت و کاربری آموزشی تعریف‌شده برای این محدوده، پیچیدگی‌هایی ایجاد کرده است. در برخی پلاک‌هایی که هنوز تملک نشده بودند، کاربری آموزشی برداشته شده و کاربری مسکونی بازگردانده شده است.

معاون میراث فرهنگی استان اصفهان تاکید می‌کند: متولی بر اساس قانون موظف به حفظ بناهاست و میراث فرهنگی نیز مکاتبات و تذکرات لازم را انجام داده است.

وی می‌گوید: اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان تا حد توان خود پیگیری می‌کند، اما واقعیت این است که بدون تامین اعتبار کافی و همکاری همه دستگاه‌ها، احیای کامل این مجموعه دشوار خواهد بود.

سیدالعسگری تاکید می‌کند: نگاه احیایی به این محور باید تقویت شود و همان‌گونه که برخی محلات تاریخی دیگر احیا شده‌اند، این محدوده نیز می‌تواند به یک لاین گردشگری پویا تبدیل شود، مشروط بر آنکه اراده‌ای مشترک برای نجات آن شکل گیرد.

میان ثبت و تخریب؛ آزمون بزرگ برای میراث اصفهان

خانه‌های ابواسحاقیه امروز در نقطه‌ای ایستاده‌اند که می‌تواند به یک الگوی موفق احیا یا به نمونه‌ای دیگر از تخریب پس از ثبت ملی تبدیل شود. فعالان میراث فرهنگی از رهاشدگی و خطر آتش‌سوزی و فروپاشی سخن می‌گویند، مسئولان از کمبود اعتبار و پیچیدگی مالکیت.

اما آنچه مسلم است، زمان به سود این خانه‌ها حرکت نمی‌کند. هر بارش باران، هر زمستان سرد و هر روز بی‌اقدامی، بخشی از این دانه‌های تاریخی را به مرز نابودی نزدیک‌تر می‌کند. اکنون نگاه افکار عمومی و جامعه میراثی نه‌تنها به سرنوشت چند خانه در یک محله، بلکه به اعتبار نظام حفاظت از میراث فرهنگی در اصفهان دوخته شده است.

اگر ثبت ملی نتواند امنیت کالبدی ایجاد کند، اعتماد عمومی نیز فرسوده خواهد شد. و اگر این خانه‌ها، در سایه دیوارهای مسجد جامع اصفهان فرو بریزند، پرسش‌ها دیگر فقط درباره یک محله نخواهد بود، بلکه درباره سرنوشت همه بناهای ثبت ملی کشور مطرح خواهد شد.