«مِده‌آ» نمایشنامه پیشرویی بوده است؛ تعریف خشونت در اجرا

به گزارش خبرگزاری مهر، پنجاه و چهارمین برنامه از سلسله جلسات نمایش فیلم‌تئاترهای شاخص، با نمایش فیلم‌تئاتر «مِده‌آ» محصول سال ۲۰۱۴ و به کارگردانی تونی کری کراکنل و رأس مک‌گیبن در قالب سومین برنامه از بسته «گفتمان اقتدار؛ بازخوانی قدرت» با همکاری مشترک انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر و سینماتک خانه هنرمندان ایران، چهارشنبه ۱۷ دی برگزار شد. پس از نمایش این فیلم‌تئاتر نشست نقد و تحلیل آن با حضور زهرا مشتاق روزنامه‌نگار و منتقد تئاتر برگزار شد.

اوریپید پیشروتر از زمانه خود بوده است

مشتاق به موضوع اعتراض و بازخوانی داستان‌های کلاسیک در بستر امروز اشاره کرد و درباره شخصیت مِده‌آ و پیچیدگی‌های روانی و اجتماعی او گفت: مِده‌آ، در کنار تمام پیچیدگی‌هایش یک شخصیت معترض است. این اعتراض تنها در بستر داستان‌های کلاسیک باقی نمی‌ماند، بلکه به شرایطی که امروز تجربه می‌کنیم نیز، تسری می‌یابد. اگر به داستان مِده‌آ نگاه کنیم، می‌بینیم که این متن در سال ۴۳۱ پیش از میلاد مسیح و توسط اوریپید نوشته شده و چقدر پیشروتر از زمانه خود بوده است. جالب است بدانیم که این نمایشنامه در جشنواره دیونیزوس، که یکی از مهم‌ترین جشنواره‌های تئاتری در آن زمان بوده است مقام سوم را به دست آورد. اوریپید نمایشنامه نویسی پیشرو بود و در آن زمان خیلی فراتر از حد تصور جامعه خود می‌اندیشید. اگر امروز هم به این اثر نگاه کنیم، می‌بینیم که چطور با کمک المان‌های مدرن، هنوز هم برای ما قابل فهم و قابل اجرا است.

وی ادامه داد: در یک دنیای مردسالار، جیسون زمانی که می‌آید و دلایلی برای ترک همسرش می‌آورد، حتی به مِده‌آ اعلام می‌کند که او باید از او سپاسگزار باشد، زیرا زندگی جدیدی، همراه با امنیت و رفاه برای او و بچه‌هایش خواهد ساخت. اما جیسون آشکارا دروغ می‌گوید و بی‌وفایی و عدم تعهد خود را با حرف‌هایی واهی، توجیه می‌کند. او به راحتی همسر و فرزندان خود را بی هیچ پشتوانه‌ای رها کرده و آنان و به خصوص مده‌آ را با تحقیری عمیق روبرو کرده است. خشم مده‌آ و در نهایت انتقام خونین و دهشتبار او، معلول همین علت است. مردی بی وفا که تمام فداکاری‌های گذشته همسرش را فراموش و خود را تسلیم هوس میانسالی و به چنگ آوردن قدرت و موقعیت ممتاز جدید کرده است.

وقتی فرد نتواند از جایی دادخواهی کند از درون فاعلیت می‌کند

این منتقد افزود: مِده‌آ در واقع یک مهاجر است، یک پناهنده که در این دنیای جدید، به‌دنبال امنیت و جایگاه باثبات است. اما در شرایطی قرار می‌گیرد که به طور کامل دیده و شنیده نمی‌شود. از همسر تا عالی‌ترین ارکان حکومت که کرئون و دخترش هستند؛ وجود او را نادیده می‌گیرند و هیچ کجا برای دادخواهی از این ظلم آشکار وجود ندارد، همین است که مده‌آ را وادار به چنین عملی می‌کند. عمل او، البته که خشونت بار است، اما وقتی فرد، در بیرون از خود و ساختارهای اجتماعی، نتواند شکایت برد، فاعلیت از درون خود او بر می‌خیزد.

مشتاق بیان کرد: در یک جامعه مردسالار، زن به‌طور کلی از نظر تاریخی و فرهنگی، تنها با بدن و زنانگی‌اش معنا می‌شود. در چنین جامعه‌ای، وقتی زن از مرد طلاق می‌گیرد، گرچه آزاد می‌شود اما در عین حال، تنها می‌ماند. چون از سوی جامعه به گونه‌ای طرد و با انگ طلاق روبرو می‌شود. در این فیلم‌تئاتر، شخصیت مِده‌آ نیز، با یک خلأ مواجه شده و ساختار ذهنی، روحی و حتی زندگی‌اش نیز دچار پریشانی شده است و همگی اینها، در دکور نمایش که بسیار مینیمالیستی است، به دقت بازتاب داده شده است. خانه‌ای بی رنگ و لعاب، با نور کم و کاغذ دیواری‌های پاره و حیاط وسیعی، آغشته به مه و درختان بی‌ثمر که بیش از هر چیز به مخاطب، احساس سرما منتقل می‌کند؛ به‌طور نمادین در دکور و فضای فیلم هم منعکس شده است.

در این اجرا خشونت تعریف می‌شود

دکور با اجزایی ساده و کاربردی، در خدمت نمایش قرار دارد. تغییرات صحنه‌، بدون جابجایی‌های پیچیده و بیشتر با حرکت شخصیت‌های نمایش و نیز تنها با استفاده از نور و چند المان ساده به مخاطب منتقل می‌شود. بخش بالایی، به نوعی قصر کرئون و خانه جدید جیسون و عروس تازه‌اش را نشان می‌دهد و قسمت پایین خانه مده‌آ است. هیچ چیز پر طمطراقی که نشان دهنده قصر باشد، وجود ندارد. همه چیز کاملاً مینیمالیستی است. حتی طراحی رقص‌های انجام شده برای این فیلم نمایش نیز، چنان در تار و پود آن آمیخته شده که هر یک، جزئی از اجزای دیگر است. از موسیقی، افکت، رقص، دکور، پوشش بازیگران و همسرایان، همه در هم به شکلی جدایی ناپذیر تنیده شده است.

این منتقد درباره خشونت و انتقام مده‌آ گفت: در این اجرا خشونت دیده نمی‌شود بلکه تعریف می‌شود. تماشاگر، پیچ و تاب بدن عروس جوان، بعد از به تن کردن آن لباس را می‌بیند که در حقیقت طراحی رقص مرگ است، نه نشان دادن زجر و مرگ تدریجی. هم چنانکه صحنه مرگ کرئون و حتی دخترش، از طریق ملازم جیسون، برای مده‌آ تعریف می‌شود. کشته شدن پسرهای خردسال، جز جیغ و چند فریاد کوتاه، هرگز در مقابل چشمان تماشاگر اتفاق نمی‌افتد که به نظر می‌رسد، معنایش، ایجاد کنترل در نشان دادن خشونت است.