شرف الدین: اصلاح فرهنگ و سبک زندگی بدون اقناع اجتماعی امکان‌پذیر نیست

به گزارش خبرنگار مهر، سید حسین شرف‌الدین عصر چهارشنبه در نشست‌ «عبور از بن‌بست» با محوریت بند هفتم بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی اظهار کرد: جامعه ایران پیش از انقلاب اسلامی، جامعه‌ای عمدتاً سنتی با اکثریت جمعیت روستایی و حضور گسترده عشایر بود که ساختارهای فرهنگی آن بر پایه زیست طبیعی و خودجوش شکل گرفته بود، اما این جامعه در مدت زمانی کوتاه با موجی از تحولات عمیق مواجه شد.

وی با اشاره به روند پرشتاب شهرنشینی پس از انقلاب افزود: در فاصله‌ای نه‌چندان طولانی، ترکیب جمعیتی کشور به‌گونه‌ای تغییر کرد که امروز حدود ۸۰ درصد جمعیت در شهرها سکونت دارند؛ تغییری که همزمان با گسترش ارتباطات جهانی، ورود فناوری‌های نوین، رسانه‌های ماهواره‌ای و سپس فضای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی رخ داد و جامعه را در معرض تحولات فشرده و بعضاً شوک‌آور قرار داد.

عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: تجربه همزمان شهرنشینی گسترده، مدرنیته متأخر و عصر رسانه‌ها، فشارهای متعددی را بر ساختار فرهنگی کشور وارد کرد و جامعه را با انواع تکانه‌های اقتصادی و فرهنگی مواجه ساخت؛ برخی از این تکانه‌ها آشکار و ملموس و برخی دیگر پنهان و تدریجی بوده‌اند که آثار خود را در بلندمدت نشان می‌دهند.

وی با بیان اینکه در چنین شرایطی سیاست‌گذاری فرهنگی با پیچیدگی‌های فراوانی همراه است، تصریح کرد: فرهنگ مدرن با رویکردی مسلط و رقابت‌ناپذیر وارد میدان شده و در بسیاری از عرصه‌ها تلاش کرده الگوهای بومی را به حاشیه براند؛ از این رو برنامه‌ریزی فرهنگی در این فضای درهم‌تنیده نیازمند دقت و انسجام مضاعف است.

شرف‌الدین یکی از چالش‌های اساسی حوزه فرهنگ را تعدد نهادهای مسئول بدون هماهنگی مؤثر دانست و گفت: بیش از ۳۰ مجموعه فرهنگی در کشور فعالیت می‌کنند، اما تقسیم کار مشخص، ارتباط ارگانیک و زنجیره‌ای میان آنها به‌طور کامل شکل نگرفته است. اسناد بالادستی تدوین می‌شود، اما حلقه‌های اجرایی و سازوکارهای پیگیری و ارزیابی عملکرد به‌صورت یکپارچه عمل نمی‌کنند.

وی افزود: زمانی که شاخص‌های دقیق، نظام بازخوردگیری و سازوکار پاسخ‌گویی وجود نداشته باشد، اقدامات فرهنگی به‌صورت جزیره‌ای انجام می‌شود و انباشت مؤثر و هدفمند شکل نمی‌گیرد. این مسئله موجب می‌شود تلاش‌ها به نتیجه مطلوب نرسد.

این استاد حوزه فرهنگ با اشاره به برداشت‌های متفاوت از مفهوم سبک زندگی اظهار کرد: هنوز در سطح نظری نیز درباره تعریف و دامنه سبک زندگی اتفاق نظر وجود ندارد. گاه این مفهوم صرفاً به الگوهای مصرف، مدگرایی یا برخی رفتارهای جوانان تقلیل داده می‌شود، در حالی که سبک زندگی شبکه‌ای گسترده از حوزه‌های گوناگون زیست فردی و اجتماعی را در بر می‌گیرد.

وی ادامه داد: موضوعاتی همچون نوع تعاملات خانوادگی، همسایگی، نحوه گذران اوقات فراغت، رابطه با طبیعت، الگوهای مصرف، آسیب‌های اجتماعی مانند مصرف دخانیات و مشروبات الکلی و حتی پدیده‌هایی نظیر نگهداری حیوانات خانگی، هر یک بخشی از منظومه سبک زندگی محسوب می‌شوند و نمی‌توان با نگاه جزئی و مقطعی به اصلاح آنها امید بست.

شرف‌الدین با تأکید بر اینکه اصلاح سبک زندگی یک پروژه کلان و میان‌بخشی است، گفت: این حوزه نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری به‌صورت زنجیره‌ای است و چنانچه تنها یک حلقه به‌درستی عمل کند، اما سایر اجزا هماهنگ نباشند، نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد.

وی با اشاره به اهمیت فرهنگ در تعیین هویت و سرنوشت جوامع افزود: فرهنگ نظام معنایی جامعه را شکل می‌دهد و جهت حرکت آن را تعیین می‌کند؛ از این رو نمی‌توان با مسائل فرهنگی برخورد سطحی یا مقطعی داشت. اگر فرهنگ در جایگاه واقعی خود دیده نشود، سایر حوزه‌ها نیز دچار آسیب خواهند شد.

عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با بیان اینکه انقلاب اسلامی ماهیتی فرهنگی دارد، تصریح کرد: نخستین نهاد تأسیس‌شده پس از پیروزی انقلاب، شورای عالی انقلاب فرهنگی بود که نشان‌دهنده اولویت فرهنگ در منظومه انقلاب است. اگر آرمان‌های انقلاب در زیست روزمره مردم و سبک زندگی آنان متجلی نشود، تحقق کامل رسالت آن با چالش مواجه خواهد شد.

وی افزود: مواجهه انتقادی با سبک زندگی مادی‌گرایانه و سکولار بخشی از صیانت فرهنگی جامعه است و باید مبانی ارزشی و هنجاری الگوهای وارداتی به‌صورت علمی و اقناعی نقد شود. در عین حال، ارائه الگوهای متناسب با زمان بر پایه نظام ارزشی اسلام نیازمند تقویت دستگاه اجتهادی و تولید محتوای کارآمد است.

شرف‌الدین با تأکید بر لزوم تعیین دقیق وظایف دستگاه‌های مختلف در حوزه فرهنگ گفت: خانواده‌ها، رسانه‌ها، نظام آموزشی و سایر نهادها هر یک باید شرح وظایف مشخص و قابل ارزیابی داشته باشند و یک ستاد بالادستی با اشراف کامل، روند اجرا را رصد و بازخورد لازم را ارائه دهد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: مقوله فرهنگ و سبک زندگی با رویکردهای صرفاً انتظامی و سلبی به نتیجه نمی‌رسد، بلکه نیازمند اقناع، آگاهی‌بخشی و ایجاد حساسیت هویتی در جامعه است. زمانی می‌توان به اصلاح پایدار امیدوار بود که مردم نسبت به الگوهای زیستی خود احساس تعلق و تعهد داشته باشند و این امر جز با تقویت نظام تبلیغی و رسانه‌ای کارآمد محقق نخواهد شد.