انتقام به سبک ایرانی‌ها/ «خلیجِ فارس» گلوگاهِ «ایرانی اِسْمَعْ» را بست

به گزارش خبرنگار مهر، امشب دوباره خیابان‌ها رنگ فوتبال می‌گیرد. نگاه همه به مستطیل سبز رنگ وسط میدان است که قرار است در نود دقیقه بازی اتفاقات غیرمنتظره‌ای را رقم بزند. از ساعت‌ها قبل از شروع مسابقه، بحث ترکیب تیم ملی، پیش‌بینی نتیجه و خاطره بازی‌های قدیمی میان مردم جریان پیدا می‌کند. بعضی‌ها هنوز از شب ملبورن حرف می‌زنند، بعضی‌ها گل حمید استیلی به آمریکا را به یاد می‌آورند و نسل جدید، با هیجان جام جهانی ۲۰۲۶ به استقبال مسابقه نخست ایران برابر نیوزیلند می‌رود. فوتبال در ایران فقط یک بازی نیست؛ اتفاقی است که می‌تواند برای ساعتی همه چیز را متوقف کند. مغازه‌دار، راننده تاکسی، دانشجو، کارمند و کودک مدرسه‌ای، همگی درباره یک موضوع مشترک حرف می‌زنند؛ تیم ملی.

در جهان امروز، ورزش دیگر محدود به زمین مسابقه نیست. ورزش تبدیل به رسانه شده؛ رسانه‌ای که احساسات جمعی را شکل می‌دهد، هویت ملی می‌سازد و حتی بر سیاست و اقتصاد اثر می‌گذارد. فوتبال در میان همه رشته‌ها، بیش از هر ورزش دیگری چنین قدرتی پیدا کرده است. جام جهانی، جام ملت‌های آسیا یا حتی یک مسابقه حساس مقدماتی، فقط رقابت ورزشی نیست؛ بخشی از حافظه جمعی مردم است.

با این حال، سهم ادبیات و هنر ایران از ثبت این لحظه‌ها چندان پررنگ نبوده است. با وجود ده‌ها قهرمانی و صدها سوژه ورزشی، هنوز تعداد کتاب‌هایی که بتوانند حال‌وهوای واقعی فوتبال و ورزش ایران را روایت کنند، اندک است. بسیاری از شب‌های مهم فوتبال ایران فقط در حافظه مردم باقی مانده‌اند و کمتر به متن و روایت تبدیل شده‌اند.

در چنین شرایطی، کتاب «تانگوی یوز و شاهین» نوشته مهدی مافی تلاش می‌کند فوتبال را نه فقط از زاویه نتایج و آمار، بلکه از دل خیابان‌ها، سکوها، سفرها و تحولات منطقه روایت کند؛ کتابی که جام ملت‌های آسیا ۲۰۲۳ را بهانه‌ای برای خواندن دوباره خاورمیانه، سیاست، هویت و فوتبال قرار داده است.

فوتبال؛ زبانی که همه آن را می‌فهمند

امروز ورزش به یکی از مهم‌ترین حوزه‌های اثرگذاری اجتماعی تبدیل شده است. نفوذ ورزش تا جایی گسترش یافته که دولت‌ها، رسانه‌ها، جریان‌های اقتصادی و حتی بازیگران سیاسی نیز برای حضور در این فضا تلاش می‌کنند. دلیل این مسئله روشن است؛ ورزش توانایی ایجاد احساس مشترک دارد.

کمتر پدیده‌ای را می‌توان پیدا کرد که بتواند میلیون‌ها نفر را همزمان پای یک صفحه نمایش بنشاند و احساسات آن‌ها را در یک مسیر مشترک قرار دهد. فوتبال دقیقاً همین ویژگی را دارد. در زمان مسابقات مهم، مردم از تفاوت‌های روزمره فاصله می‌گیرند و برای دقایقی در قالب یک جمع واحد ظاهر می‌شوند.

در ایران نیز بارها چنین تجربه‌ای تکرار شده است. پیروزی مقابل استرالیا در مقدماتی جام جهانی ۱۹۹۸ هنوز یکی از مهم‌ترین خاطرات جمعی چند نسل محسوب می‌شود. مسابقه‌ای که خیابان‌ها را تا صبح بیدار نگه داشت و بسیاری آن را نقطه‌ای مهم در تاریخ فوتبال ایران می‌دانند. چند ماه بعد، پیروزی برابر آمریکا در جام جهانی فرانسه، دوباره فوتبال را به مسئله‌ای فراتر از ورزش تبدیل کرد.

اما فوتبال ایران فقط به این دو مسابقه محدود نمی‌شود. قهرمانی‌های کشتی، افتخارآفرینی والیبال، موفقیت‌های فوتسال و مدال‌های المپیک و پارالمپیک، همگی بخشی از حافظه ورزشی جامعه هستند؛ حافظه‌ای که کمتر به ادبیات تبدیل شده است.

جای خالی ادبیات ورزشی در ایران

در بسیاری از کشورها، ورزش بخشی مهم از روایت فرهنگی محسوب می‌شود. روزنامه‌نگاران، نویسندگان و مستندسازان درباره مسابقات، بازیکنان و حتی سکوهای تماشاگران کتاب می‌نویسند. فوتبال در آمریکای جنوبی، اروپا و حتی شرق آسیا فقط در زمین مسابقه تعریف نمی‌شود؛ بلکه وارد رمان، سینما و ادبیات شده است.

اما در ایران، ادبیات ورزشی هنوز جایگاه گسترده‌ای پیدا نکرده است. با وجود اینکه ورزش ایران پر از شخصیت‌ها و روایت‌های قابل توجه است، تعداد کتاب‌هایی که بتوانند تجربه زیسته ورزش را ثبت کنند، محدود باقی مانده‌اند.

این خلأ زمانی بیشتر به چشم می‌آید که بازار کتاب‌های ترجمه ورزشی را نگاه کنیم. زندگی‌نامه فوتبالیست‌های خارجی، روایت جام‌های جهانی و داستان باشگاه‌های اروپایی، مخاطبان فراوانی دارند، اما روایت‌های ایرانی کمتر تولید شده‌اند. در حالی که هر استان ایران می‌تواند ده‌ها سوژه مهم ورزشی داشته باشد، هنوز بسیاری از این داستان‌ها ثبت نشده‌اند.

«تانگوی یوز و شاهین» را می‌توان تلاشی در جهت پر کردن بخشی از همین خلأ دانست؛ کتابی که به جای روایت صرف مسابقات، فضای اجتماعی و فرهنگی پیرامون فوتبال را ثبت می‌کند.

سفر به دوحه؛ جایی که فوتبال فقط فوتبال نبود

کتاب از سفر نویسنده و گروه مستندسازی به قطر آغاز می‌شود؛ جایی که جام ملت‌های آسیا ۲۰۲۳ برگزار می‌شد. اما خیلی زود مشخص می‌شود که قرار نیست فقط با یک گزارش فوتبالی روبه‌رو باشیم.

مهدی مافی از همان صفحات ابتدایی، جزئیات سفر را وارد روایت می‌کند؛ از هتل‌ها و خیابان‌های دوحه گرفته تا گفتگو با هواداران کشورهای مختلف. او سعی می‌کند فضای واقعی جام ملت‌ها را به تصویر بکشد؛ فضایی که در آن فوتبال با فرهنگ، سیاست و زندگی روزمره گره خورده است.

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، همین نگاه میدانی است. نویسنده فقط درباره مسابقه‌ها حرف نمی‌زند، بلکه درباره آدم‌هایی می‌نویسد که برای فوتبال به قطر آمده‌اند؛ هوادارانی که کیلومترها سفر کرده‌اند تا تیم کشورشان را تشویق کنند، خبرنگارانی که میان استادیوم‌ها در رفت‌وآمدند و مردمی که هرکدام روایت متفاوتی از مسابقات دارند.

در «تانگوی یوز و شاهین»، دوحه فقط میزبان یک تورنمنت فوتبالی نیست؛ شهری است که تضادها و پیچیدگی‌های خاورمیانه را در خود جمع کرده است.

جنگ، سیاست و فوتبال؛ سه ضلع یک روایت

جام ملت‌های آسیا ۲۰۲۳ در شرایطی برگزار شد که منطقه خاورمیانه تحت تأثیر جنگ غزه قرار داشت. همین مسئله باعث شد فضای مسابقات، فراتر از یک رویداد صرفاً ورزشی باشد.

نویسنده در بخش‌های مختلف کتاب به تأثیر تحولات سیاسی بر فضای مسابقات اشاره می‌کند. از واکنش مردم کشورهای عربی به جنگ گرفته تا بحث حمایت از فلسطین و بازتاب اخبار غزه در میان هواداران فوتبال.

در بخشی از کتاب آمده است: «حماس تک‌تکمان را از خواب خوش بیدار کرد. آن‌ها دوباره به همه نشان دادند مشکل اصلی دست‌نخورده و حل‌نشده باقی مانده: اسرائیل.» این جملات نشان می‌دهد که نویسنده قصد ندارد فوتبال را از واقعیت منطقه جدا کند. در «تانگوی یوز و شاهین»، مسابقات جام ملت‌ها در خلأ اتفاق نمی‌افتد؛ بلکه بخشی از فضای سیاسی و اجتماعی خاورمیانه است.

اشاره به اختصاص درآمد بلیت‌فروشی مسابقات به مردم فلسطین، واکنش تماشاگران به تحولات منطقه و حضور کشورهای درگیر بحران در جام ملت‌ها، بخشی از همین نگاه است.

سکوها؛ جایی که احساس واقعی فوتبال شکل می‌گیرد

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، روایت فضای سکوهاست. جایی که فوتبال از آمار و تحلیل فاصله می‌گیرد و به احساس تبدیل می‌شود. مهدی مافی تلاش می‌کند تجربه حضور در استادیوم را با تمام جزئیات ثبت کند؛ از صدای تشویق‌ها تا شعارهایی که میان تماشاگران ردوبدل می‌شود. او سکوها را فقط محل تماشای مسابقه نمی‌بیند، بلکه آن را بخشی از روایت اجتماعی فوتبال می‌داند.

در بخشی از کتاب درباره یکی از مسابقات تیم ملی آمده است: «از همان ابتدا مشخص بود که بچه‌ها فیلم کری‌خوانی‌های شب قبل را دیده‌اند. می‌شد از ساق‌های پای‌شان فهمید؛ از عطشی که برای گلزنی داشتند.»

این جنس روایت باعث می‌شود مخاطب فقط نتیجه مسابقه را نخواند، بلکه حس حضور در استادیوم را تجربه کند. نویسنده تلاش می‌کند هیجان جمعی را به متن منتقل کند؛ همان چیزی که فوتبال را از سایر سرگرمی‌ها جدا می‌کند.

«خلیج فارس ایران»؛ وقتی فوتبال به هویت گره می‌خورد

در بخشی از کتاب، نویسنده به شعارهای هواداران ایرانی در استادیوم اشاره می‌کند؛ شعارهایی که فقط برای تشویق تیم ملی نیستند، بلکه بخشی از بیان هویت جمعی به شمار می‌روند.

هواداران ایرانی در واکنش به برخی کری‌خوانی‌ها، شعار «خلیج فارس ایران» سر می‌دهند و فضای استادیوم را تحت تأثیر قرار می‌دهند. این صحنه‌ها نشان می‌دهد که فوتبال در بسیاری از مواقع، بستری برای بیان احساسات ملی نیز هست. در چنین لحظاتی، مرز میان ورزش و سیاست کمرنگ می‌شود. سکوها تبدیل به جایی می‌شوند که مردم نه فقط از تیم فوتبال، بلکه از هویت و تعلق خود دفاع می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «تانگوی یوز و شاهین»، توجه به جزئیات است. کتاب فقط روی مسابقات تمرکز نمی‌کند، بلکه همه چیز را وارد روایت می‌کند؛ از خستگی‌های سفر گرفته تا گفت‌وگوهای کوتاه میان هواداران. همین نگاه جزئی‌نگر باعث شده کتاب حالتی مستندگونه پیدا کند. مخاطب احساس می‌کند همراه نویسنده در خیابان‌های دوحه قدم می‌زند، در صف ورود به ورزشگاه می‌ایستد و صدای تشویق‌ها را می‌شنود.

نویسنده حتی از فضای فرهنگی قطر نیز غافل نمی‌شود. او تلاش می‌کند تصویری از جامعه میزبان ارائه دهد؛ کشوری که در سال‌های اخیر تلاش کرده با میزبانی رویدادهای بزرگ ورزشی، جایگاه تازه‌ای در جهان پیدا کند.

فوتبال؛ نقطه مشترک آدم‌های متفاوت

یکی از نکاتی که کتاب بارها به آن اشاره می‌کند، توانایی فوتبال در کنار هم قرار دادن آدم‌های متفاوت است. در جام ملت‌های آسیا، هوادارانی از کشورهای مختلف کنار یکدیگر مسابقه می‌بینند، گفت‌وگو می‌کنند و درباره تیم‌هایشان بحث می‌کنند.

در چنین فضایی، فوتبال تبدیل به زبانی مشترک می‌شود؛ زبانی که حتی بدون دانستن زبان رسمی یکدیگر هم قابل فهم است. شادی بعد از گل، اضطراب پنالتی یا ناراحتی از شکست، احساساتی هستند که مرز جغرافیایی نمی‌شناسند.

همین ویژگی است که فوتبال را به پدیده‌ای اجتماعی تبدیل کرده؛ پدیده‌ای که می‌تواند میان آدم‌های متفاوت، ارتباط ایجاد کند. این کتاب فقط برای علاقه‌مندان فوتبال جذاب نیست. کسانی که به سفرنامه، روایت‌های میدانی یا مسائل اجتماعی و فرهنگی علاقه دارند نیز می‌توانند با آن ارتباط برقرار کنند.

مهدی مافی در این کتاب تلاش کرده از زاویه‌ای متفاوت به فوتبال نگاه کند. او فوتبال را صرفاً مسابقه‌ای ۹۰ دقیقه‌ای نمی‌بیند، بلکه آن را بخشی از زندگی مردم منطقه می‌داند.

کتاب همچنین به مخاطب یادآوری می‌کند که رویدادهای ورزشی، جدا از فضای سیاسی و اجتماعی رخ نمی‌دهند. جنگ، رسانه، هویت و فرهنگ، همگی بر فوتبال اثر می‌گذارند و فوتبال نیز به نوبه خود بر جامعه تأثیر می‌گذارد.

امشب که ایران نخستین بازی خود در جام جهانی ۲۰۲۶ را مقابل نیوزیلند برگزار می‌کند، دوباره همان حس قدیمی در میان مردم جریان پیدا کرده است؛ حسی که سال‌هاست فوتبال در ایران ایجاد می‌کند.

شاید نتیجه مسابقه هرچه باشد، مهم‌ترین اتفاق همان لحظه‌هایی باشد که مردم را کنار هم می‌نشاند. همان دقایقی که خیابان‌ها خلوت می‌شوند، بحث‌ها فوتبالی می‌شود و میلیون‌ها نفر یک تصویر مشترک را دنبال می‌کنند.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم:

از همان ابتدا مشخص بود که بچه‌‏ها فیلم‏ کری‏‌خوانی‏‌های شب قبل را دیده‏‌اند. می‏‌شد از ساق‏‌های پای‌شان فهمید؛ از عطشی که برای گلزنی داشتند، از حمله‏‌های پشت‏‌همی که طراحی می‏‌کردند... این شادابی به سکوها هم منتقل می‏‌شد. به جز شعارهای همیشگی، مردم که می‏‌خواستند انتقام «ایرانی اِسْمَعْ» را بگیرند فریاد می‏‌زدند: «خلیج‏‌ فارس ایران!» و پنج‏‌دست کف می‏‌زدند. دقیقه ۲۶ سردار آزمون با پاسی شیک مهدی طارمی و خالد عیسی را تک‏‌به‏‌تک کرد و گل اول به ثمر رسید.

کتاب«تانگوی یوز و شاهین» نوشته مهدی مافی در 288صفحه و از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شده است.