آیین‌های منحصربه‌فرد عزاداری در اردبیل؛ از شاخسی‌واخسی تا شمع‌گردانی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - اسلام آذرمی: اردبیل، این استان تاریخی و مذهبی در شمال غرب ایران، سال‌هاست که با فرا رسیدن ماه محرم، به نگارخانه‌ای از آئین‌های عاشورایی بدل می‌شود. قدمت برخی از این آئین‌ها به دوران صفویه می‌رسد و میراثی غنی از عشق و ارادت مردم این خطه به خاندان عصمت و طهارت (ع) را به نمایش می‌گذارد . از طشت‌گذاری که نماد جوانمردی امام حسین (ع) است تا شمع‌گردانی در شب تاسوعا، هر گوشه از این استان در ماه محرم، روایتی دیرینه از سوگ و وفاداری را زمزمه می‌کند.

قدیمی‌ترین هیئت و میعادگاه عزاداری

سابقه عزاداری در اردبیل به عهد صفویه بازمی‌گردد و بازار تاریخی اردبیل یکی از کانون‌های اصلی این آیین‌های چندصدساله است. اما در میان مکان‌های عزاداری، حسینیه مجتهد که یادگاری از عهد ناصری است، به عنوان قدیمی‌ترین تجمعگاه برای برگزاری آئین‌های عزاداری شناخته می‌شود که هنوز هم نفس می‌کشد.

آیین‌های خاص عزاداری؛ از طشت‌گذاری تا شمع‌گردانی

مردم اردبیل عزاداری خود را پیش از آغاز ماه محرم، با مراسم «طشت‌گذاری» کلید می‌زنند. این مراسم که یادآور بخشش آب از سوی امام حسین (ع) به لشگر تشنه حر است، از ۲۷ ذی‌الحجه در مساجد و محلات مختلف برگزار می‌شود . در این آئین، دسته‌های عزاداری با حمل طشت‌های مسی و برنزی، با نوای «الدخیل یا ابوالفضل» به مسجد رفته و پس از پر کردن طشت از آب، حاضرین آن را متبرک می‌شمارند . قدمت قدیمی‌ترین طشت موجود در اردبیل که در مسجد «بازار چاقوسازان» نگهداری می‌شود، به دوران شاه عباس صفوی بازمی‌گردد .

در روز تاسوعا، شهر اردبیل شاهد آئین «شمع‌گردانی» یا «شمع پایلاما» است. عزاداران با پای برهنه و به نیت برآورده شدن حاجات، در ۴۱ مسجد شهر شمع روشن می‌کنند و بر گرد طشت‌ها حلقه می‌زنند .

نظم خاص عزاداری در اردبیل، ریشه در تقسیمات قدیمی شهری دارد. شهر اردبیل به شش محله اصلی تقسیم می‌شود که در ایام محرم، هر یک به نوبت به عزاداری می‌پردازند . در روستاها نیز این آیین‌ها با نظم خاص خود برگزار می‌شود؛ به عنوان مثال در روستای شایق از توابع سرعین، مراسم طشت‌گذاری در اولین پنجشنبه محرم با حرکت دسته‌های دو ستونی که یکی «حسین» و دیگری «مظلوم» می‌گویند، برگزار می‌شود .

علاوه بر شهر، آئین‌های عشایر نیز بخش مهمی از هویت استان را شکل می‌دهد. عزاداری خاص بانوان ایلات و عشایر مغان در چادرها و آلاچیق‌های دشت مغان، جلوه‌ای دیگر از ارادت به سیدالشهدا (ع) است

ثبت ملی آیین‌ها؛ گامی برای ماندگاری

آئین‌های عاشورایی اردبیل ظرفیت بالایی برای ثبت در فهرست میراث معنوی کشور دارند.حجت‌الاسلام قاسم جعفرزاده، در گفتگو با خبرنگار مهر، تأکید کرد که این اداره کل برای ثبت ملی آئین‌هایی نظیر «طشت‌گذاری»، «شمع‌گردانی»، «بئشیک گردانی» (گرداندن گهواره) و «شاخسی واخسی» (شاه حسین گویان) در مشگین‌شهر تلاش می‌کند . این اقدامات نشان از عزم جدی برای حفظ این سرمایه‌های معنوی و انتقال آن به نسل‌های آینده دارد.

وی افزود: آیین‌های عاشورایی استان اردبیل، گنجینه‌ای غنی از فرهنگ و ارادت مردم این دیار به خاندان عصمت و طهارت است که هر یک با قدمتی دیرین، جلوهای بدیع از سوگواری را به تصویر می کشند. این آیین ها که در شهرها و میان ایلات و عشایر با اشکال متنوعی برگزار می شوند، نه تنها نماد عشق به سیدالشهدا (ع) هستند، بلکه ظرفیت بالایی برای ثبت در فهرست میراث معنوی کشور دارند و حفظ آنها، حراست از هویت فرهنگی این خطه محسوب می شود.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان اردبیل گفت: عزاداری عشایر مغان شاهسون، جلوهای خاص از سادگی و صفای کوچ نشینی است. این عشایر که در دشت مغان زندگی می کنند، در ایام محرم در چادرها و آلاچیق‌های خود گرد هم می آیند و با برپایی آیین‌هایی هم چون «طشت‌گذاری»، یادآور تشنگی و مظلومیت اهل بیت (ع) در صحرای کربلا میشوند. این مراسم که نماد آب آوردن حضرت عباس (ع) است، با نوحه‌خوانی و سینه‌زنی در فضایی صمیمی، جلوهای از همدلی و ایمان راسخ کوچنشینان این منطقه را به نمایش میگذارد .

حجت الاسلام جعفرزاده ادامه داد: در خلخال نیز آیین «قاراقارا» به عنوان یکی از سنتهای مذهبی و منحصربه فرد این شهرستان، نشان از شروع ماه محرم دارد. در این رسم که ریشه در باورهای دیرینه دارد، مردم با قطع درختی که نذر کردهاند و پوشاندن آن با پارچه های سیاه، آن را به نشانه علم عزای امام حسین (ع) بر دوش گرفته و به میدان اصلی شهر حمل میکنند . این حرکت نمادین، که در گذشته با گردآوری هیزم برای مساجد همراه بود، امروزه به عنوان یکی از نشانه های آغاز عزاداری در خلخال شناخته میشود و هویت مذهبی این منطقه را متجلی میسازد .

وی افزود: علاوه بر این، آیین «شاخسی واخسی» در مشگین شهر، به عنوان یکی از معروفترین سنتهای عزاداری در استان، با نوای جانسوز «شاه حسین، وای حسین» و حرکت منظم دسته های عزاداری، شور و حالی وصفناپذیر به فضا میبخشد . همچنین «بئشیک گردانی» (گرداندن گهواره) که یادآور مصائب طفل شیرخوار امام حسین (ع) است و «شمع‌گردانی» در شب تاسوعا، از دیگر آیین هایی هستند که با تلاش اداره کل تبلیغات اسلامی استان، در مسیر ثبت ملی قرار گرفته اند تا این میراث گران بها برای نسل های آینده ماندگار شود .

روایت پیشکسوتان؛ میراثی که باید ماندگار شود

روایت پیشکسوتان اما زوایای پنهان این میراث را روشن‌تر می‌سازد. حاج غلامرضا محمدزاده، که بیش از نیم‌قرن علم‌داری دسته‌های عزاداری اردبیل را بر عهده داشته، از روزگاری می‌گوید که هر محله یک تکیه و هر تکیه یک سبک خاص داشت. او با اشتیاق از نوحه‌هایی یاد می‌کند که سینه‌به‌سینه از پدرانشان رسیده و واژگانی که در هیچ کتابی ثبت نشده، اما بر تارک ذهنِ پیر و جوان این دیار نقش بسته است. به باور او، رمز ماندگاری این آیین نه در شور موقتی، که در سر انتقال نسل‌به‌نسل آن نهفته است؛ همان چیزی که امروز در هیاهوی زندگی مدرن، بیش از هر زمان دیگر نیازمند توجه و ثبت است.

آنچه این میراث را از سایر نقاط کشور متمایز می‌کند، پیوند عمیق آن با معماری و فضای شهری اردبیل است. پیشکسوتان همچون استاد ناصر پوررحیم، پیرغلام بازار تاریخی، روایت می‌کنند که مسیرهای عزاداری از دل گذرگاه‌های کهن و زیر طاق‌های آجری طراحی می‌شد تا طنین صدا، حال و هوایی آسمانی بیافریند. آنان معتقدند که هر کوچه و پس‌کوچه، گویی حافظه‌ای صوتی دارد و قدمت برخی از دسته‌روی‌ها به دوره صفویه می‌رسد که با حضور علما و تجار شکل گرفته است. این هم‌آوایی میان کالبد شهر و آیین مذهبی، گنجینه‌ای کم‌نظیر است که اگر مستند و مکتوب نشود، با از دست رفتن نسلِ خاطره‌گستر، برای همیشه محو خواهد شد.

امروز که بسیاری از رسوم اصیل در گرداب روزمرگی رو به فراموشی می‌روند، صدای پیشکسوتان همچون پلی میان گذشته و آینده است. آنان نه فقط عزاداری را به‌جا می‌آورند، که با هر روایت، جان تازه‌ای به تاریخ شفاهی این مرزوبوم می‌دهند. ثبت خاطرات، ضبط نوحه‌های نادر، و مستندسازی شیوه‌های خاص عزاداری اردبیل، وظیفه‌ای است که بر دوش نهادهای فرهنگی و نسل جوان سنگینی می‌کند. میراثی که امروز با نفس‌های گرم این پیرغلامان زنده است، فردا در کلامِ مکتوب و تصاویر ضبط‌شده، می‌تواند چراغ راهی باشد برای آنان که تشنه‌اند تا بدانند در این گوشه از ایران، عشق به حسین (ع) چگونه در قالبِ سنت و تاریخ، جاری و ساری شده است.