نقش بریکس در توسعه پایدار؛ از تامین ۳۹ میلیارد دلار تا شهرهای هوشمند

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از تی‌وی بریکس، شمار زیادی از رهبران کشورها و کارشناسان بر این باورند که اهداف توسعه پایدار سازمان ملل بعید است تا سال ۲۰۳۰ و طبق برنامه ریزی اولیه محقق شوند. در این میان، بریکس در حال شکل‌دهی سازوکارهای جایگزینی برای توسعه کشورهای جنوب جهانی است.

پایداری اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی برای کشورهای سراسر جهان، معیارهایی هستند که در ۱۷ هدف توسعه پایدار مصوب مجمع عمومی سازمان ملل متحد تجلی یافته‌اند. کشورهای بریکس این اهداف را فعالانه در راهبردهای ملی خود ادغام می‌کنند.

نقد مدل پایداری

مجموعه ۱۷ هدف مرتبط به هم به عنوان طرحی برای دستیابی به آینده‌ای بهتر و پایدارتر برای همه در سال ۲۰۱۵ معرفی شد و پیش‌بینی می‌شد که اهداف توسعه پایدار سازمان ملل تا سال ۲۰۳۰ محقق شوند. با این حال، در سال‌های اخیر، اظهارنظرها درباره خطر محقق نشدن این ضرب‌الاجل ها بیش از پیش افزایش یافته است.

در سپتامبر ۲۰۲۵، نشست وزرای امور خارجه گروه ۲۰ در حاشیه هشتادمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد برگزار شد. در آن زمان، آفریقای جنوبی ریاست گروه بیست را بر عهده داشت. نمایندگان گروه ۲۰ عمدتاً بر تعهدات تأمین مالی ذیل اهداف توسعه پایدار تمرکز کردند. سوگیونو، وزیر امور خارجه اندونزی به همتایان خود نسبت به خطر کسری سالانه تأمین مالی به ارزش ۴ تریلیون دلار هشدار داد. چنین کمبود منابع مالی مانع از ایفای تعهدات کشورها تا سال ۲۰۳۰ می‌شود. به گفته کارشناسان، این نگرانی‌ها بی‌اساس نیست. بسیاری از نهادهای مالی بین‌المللی علاقه کافی برای ایفای این تعهدات از خود نشان نمی‌دهند.

سیریل رامافوسا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی نیز نگرانی‌های مشابهی را درباره اجرای اهداف توسعه پایدار ابراز کرد. وی خاطرنشان کرد که تا ۸۵ درصد از اهداف توسعه پایدار در معرض خطر عدم تحقق قرار دارند. به باور وی، چالش‌هایی مانند نرخ رشد پایین، سطح بالای بدهی عمومی، تشدید شرایط مالی و محدودیت منابع بودجه‌ای، موقعیت کشورها را تضعیف کرده است. برزیل نیز به نوبه خود نسبت به عقب‌نشینی وام‌دهندگان بین‌المللی از تعهدات خود برای حمایت از کشورهای در حال توسعه در مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی ابراز نگرانی کرد.

در سال ۲۰۲۴، ایده یک مفهوم توسعه جدید در مجمع دانشگاهی بریکس مطرح شد که عمدتاً بر گذار انرژی متمرکز بود. این ایده بر پایه حداکثر استفاده ممکن از منابع تجدیدپذیر، ناملموس و مهم‌تر از همه، منابع فکری مانند هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات، سیستم‌های انرژی چرخشی و کشاورزی سبز استوار است. این موضوع در چارچوب مفهوم یک پارادایم توسعه پایدار جدید قرار می‌گیرد که در آن اهداف توسعه پایدار صرفاً جنبه بیانیه‌ای ندارند بلکه از طریق سرمایه‌گذاری و برنامه‌های مؤثر در چارچوب همکاری جنوب-جنوب اجرا می‌شوند. ایده اصلی این است که کشورهای در حال توسعه به جای اتکا به کمک‌های رسمی توسعه، خود تأمین‌کننده منابع مالی خویش شوند.

آنتونینا گومولینا، مدرس ارشد گروه اقتصاد جهانی و آمار دانشگاه دولتی یاروسلاول در مصاحبه اختصاصی با تی‌وی بریکس گفت: بریکس در حال شکل‌دهی یک سازوکار جایگزین برای تأمین مالی توسعه پایدار در اقتصادهای در حال توسعه است که بانک توسعه نوین به عنوان نهاد کلیدی آن عمل می‌کند. همانطور که داده‌های پژوهشی نشان می‌دهد، بانک توسعه نوین عمداً سرمایه بلندمدت را به بخش‌هایی با ضریب سرریز بالا اختصاص می‌دهد؛ از جمله انرژی پاک، تأمین آب، و زیرساخت‌های اجتماعی و زیست‌محیطی. از سال ۲۰۱۵، این حوزه‌ها هسته اصلی مجموعه پروژه‌های بانک را تشکیل داده‌اند که مستقیماً با اهداف شماره ۶، ۷، ۹ و ۱۳ توسعه پایدار مطابقت دارد.

ستون فقرات اقتصادی

والری آبراموف، دکترای اقتصاد، استاد و عضو آکادمی علوم طبیعی روسیه نیز معتقد است بریکس به عنوان الگویی جدید برای توسعه و تحقق اهداف توسعه پایدار در نظر گرفته می‌شود. فعالیت مشترک کشورهای بریکس برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار سازمان ملل بر پایه راهبرد مشارکت اقتصادی بریکس تا سال ۲۰۲۵ استوار است. در این سند، کشورهای بریکس فعالیت خود را بستری برای گفت‌وگو و همکاری میان اعضا توصیف می‌کنند. این کشورها مجموعاً ۳۰ درصد از خشکی‌های جهان، ۴۳ درصد از جمعیت جهانی، ۲۱ درصد از تولید ناخالص داخلی، ۱۷.۳ درصد از تجارت جهانی کالا، ۱۲.۷ درصد از تجارت جهانی خدمات و ۴۵ درصد از تولیدات کشاورزی جهان را در اختیار دارند.

بنابراین، بریکس از نظر تولید کل، سرمایه‌گذاری و گسترش بازارهای مصرفی بالقوه، نقشی حیاتی در اقتصاد جهانی ایفا می‌کند. این بدان معناست که در مسائل توسعه، می‌تواند به طور منطقی بر منابع خود متکی باشد، به ویژه آنکه اهداف این گروه تا حد زیادی با اهداف توسعه پایدار سازمان ملل همپوشانی دارد.

آبراموف خاطرنشان کرد در حوزه توسعه پایدار، اقداماتی برای توسعه و معرفی فناوری‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، مدیریت پسماند و کاهش تأثیرات انسانی بر اقلیم پیش‌بینی شده است. کشورهای بریکس برای ارتقای کیفیت زندگی مردم، آموزش، بهداشت و کشاورزی را توسعه خواهند داد، رژیم‌های ویزا را بازنگری و از همکاری‌های فرهنگی و جوانان حمایت خواهند کرد.

آنتونینا گومولینا نیز افزود تا سال ۲۰۲۲، کشورهای بریکس حدود ۴۲ درصد از تولید برق تجدیدپذیر جهان را به خود اختصاص می‌دادند که نشان‌دهنده سهم ملموس این گروه در گذار انرژی جهانی و حرکت به سوی اصول زیست‌محیطی، اجتماعی و مدیریتی است. بنابراین، بریکس مدلی فراملی برای مدیریت اهداف توسعه پایدار نمی‌سازد، بلکه از طریق بانک توسعه نوین، چارچوب مالی پایداری ایجاد می‌کند که اهداف سازمان ملل را در سطح ملی به پروژه‌های مشخص سرمایه‌گذاری و اقتصادی تبدیل می‌کند.

اهداف توسعه پایدار از طریق توسعه زیرساخت‌ها

مجموع پروژه‌های تأیید شده توسط بانک توسعه نوین با هدف توسعه جنوب جهانی به ۳۹ میلیارد دلار رسیده است. تمام این منابع صرف افزایش ظرفیت تولید انرژی پاک، کاهش انتشار دی‌اکسید کربن و ساخت ۳۵ هزار واحد مسکونی، ۴۳ مدرسه، هزار و ۴۰۰ کیلومتر تونل و کانال و ۴۰ هزار و ۴۰۰ کیلومتر جاده شده است.

کارشناسان همچنین به پروژه‌های زیرساختی بزرگی در کشورهای بریکس اشاره می‌کنند که ارتباطی با بانک توسعه نوین نداشته و به صورت مرحله‌ای اجرا و به نتایج اقتصادی ملموسی دست یافته‌اند؛ از جمله پارک خورشیدی بنبان در مصر. این مجموعه نیروگاه خورشیدی در بیابان‌های نزدیک اسوان به عنصری کلیدی در راهبرد مصر برای دستیابی به سهم ۴۲ درصدی انرژی‌های تجدیدپذیر در ترکیب انرژی خود تا سال ۲۰۳۰ تبدیل شد.

آنتونینا گومولینا دراین‌باره گفت: این مجموعه خورشیدی از سال ۲۰۱۸ به تدریج راه‌اندازی شد و نهایتاً به یکی از بزرگترین پارک‌های خورشیدی جهان با ظرفیت نصب شده حدود ۱.۶ گیگاوات تبدیل گردید. این پروژه به تنوع‌بخشی تراز انرژی کشور و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی کمک کرد و از اهداف شماره ۷ و ۱۳ توسعه پایدار حمایت نمود.

در هند، یکی از بزرگترین پروژه‌های زیرساختی برنامه دولتی «سوچ بهارات میشن-گرامین» بود. این ابتکار هندی در مقیاس وسیع با هدف بهبود بهداشت و مدیریت پسماند اجرا شد. بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۹، دولت ساخت حدود ۹۰ میلیون سرویس بهداشتی را یارانه داد. این برنامه دسترسی فیزیکی به امکانات بهداشتی را به طور قابل توجهی افزایش و خطرات بهداشت عمومی را کاهش داد که با اهداف شماره ۶، ۳، ۵ و ۱۱ توسعه پایدار همسو است.

در چین، نمونه‌ای از رویکرد سیستماتیک برای اجرای اهداف توسعه پایدار، برنامه «شهر اسفنجی» است. این ابتکار دولتی گسترده با هدف مقابله با سیلاب‌های شهری، کمبود آب و آلودگی زیست‌محیطی ناشی از شهرنشینی سریع و تغییرات اقلیمی طراحی شد. حدود ۳۰ شهر پایلوت در سال‌های ۲۰۱۵-۲۰۱۶ انتخاب شدند. این برنامه حتی در مرحله پایلوت به کاهش خسارات بالقوه مرتبط با اقلیم و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های شهری کمک کرد که با اهداف شماره ۱۱ و ۱۳ مطابقت دارد.

آنتونینا گومولینا به پروژه «شهر پایدار شارجه» در امارات متحده عربی به عنوان نمونه‌ای دیگر اشاره کرد و گفت این یک اجتماع شهری فعال و مسکونی است که در آن از ساختمان‌های کم‌مصرف، انرژی خورشیدی و سیستم‌های بازچرخانی آب استفاده می‌شود. اثر اقتصادی آن در کاهش هزینه‌های مصرفی و ایجاد مدلی مقیاس‌پذیر از توسعه شهری پایدار مطابق با اهداف شماره ۱۱ و ۱۲ تجلی یافته است.

اهداف توسعه پایدار و بُعد اجتماعی

با این حال، کشورهای بریکس در اجرای برخی اهداف توسعه پایدار با چالش‌های قابل توجهی نیز مواجه هستند. به عنوان مثال، بیماری‌های عفونی نظیر سل، تب‌های خونریزی‌دهنده ویروسی، وبا و عفونت‌های خطرناک مشترک بین انسان و حیوان همچنان فشار قابل توجهی بر کشورهای بریکس وارد می‌کنند. یکی دیگر از تهدیدهای عفونی که اخیراً توجه ویژه این گروه را به خود جلب کرده، مقاومت ضد میکروبی است.

با این وجود، همکاری کشورهای بریکس در حوزه بهداشت و درمان پتانسیل دستیابی به نتایج مثبت را دارد. این امر عمدتاً به آموزش متخصصان پزشکی از طریق توسعه آموزش از راه دور و هوش مصنوعی، گسترش و اجرای فراگیر فناوری‌های پزشکی از راه دور برای تشخیص زودهنگام و تلاش مشترک برای مقابله با شیوع ویروس‌ها مربوط می‌شود.

توسعه فناوری در کشورهای بریکس باید به تحقق هدف شماره ۴ توسعه پایدار نیز کمک کند، به ویژه از طریق ایجاد پلتفرم‌ها و پروژه‌های آموزشی مشترک. امروزه کشورهای عضو در سطح وزارتخانه‌های مربوطه، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی همکاری می‌کنند، تبادلات دانشجویی و اساتید را توسعه می‌دهند، برنامه‌های آموزشی شبکه‌ای را اجرا و پروژه‌های تحقیقاتی مشترک ایجاد می‌کنند.

والری آبراموف خاطرنشان کرد از سال ۲۰۲۴، کشورهای بریکس پویایی مثبتی در زمینه نوآوری و دیجیتالی‌سازی نشان داده‌اند. رشد تعداد کاربران اینترنت و شبکه تلفن همراه ثبت شده و دسترسی به ابزارهای مالی دیجیتال مدرن گسترش یافته است.

کارشناسان همچنین پدیده شهرهای هوشمند را جداگانه مورد بررسی قرار می‌دهند که دیجیتالی‌سازی بهداشت و آموزش را از طریق مدیریت کارآمدتر زیرساخت‌های شهری و خدمات اجتماعی تکمیل می‌کنند. اثر اقتصادی در اینجا در افزایش بازده سرمایه‌گذاری‌های موجود منعکس می‌شود؛ شهرها با هزینه یکسان یا حتی کمتر، به نتایج اجتماعی بیشتری دست می‌یابند.

آنتونینا گومولینا معتقد است در نهایت برای بریکس، دیجیتالی‌سازی یک ابزار اقتصادی عمل‌گرایانه است که همزمان کیفیت سرمایه انسانی را ارتقا و پایداری مالی عمومی را تضمین می‌کند و نه یک دستورکار فناورانه یا تصویری مجزا.

توسعه فناوری‌هایی که دسترسی عادلانه به بهداشت و آموزش باکیفیت را تضمین می‌کنند، هم‌زمان به تحقق هدف شماره ۱۰ توسعه پایدار کمک می‌کند. برای نمونه در هند، برنامه شمول مالی «پرادان مانتری جان دهان یوجانا» دسترسی میلیون‌ها هندی به حساب‌های بانکی، اعتبارات و خدمات بیمه‌ای را فراهم کرده است. در برزیل، گزارش ملی پیشرفت در برابری و ابتکاراتی مانند شبکه پیمان جهانی برزیل که کسب‌وکارها را برای حل مسائل اجتماعی گرد هم می‌آورد، فعال هستند. در چین، هدف شماره ۱۰ از طریق برنامه‌های گسترده دولتی با هدف کاهش شکاف شهری-روستایی اجرا می‌شود. در روسیه، ابتکارات کاهش نابرابری شامل افزایش حداقل دستمزد، حمایت از خانواده‌های دارای فرزند، برنامه‌های اشتغال برای افراد دارای معلولیت و توسعه زیرساخت‌ها است. در اندونزی، پلتفرم «اس‌دیجی اندونزی وان» برای تأمین مالی توسعه پایدار و راهبردهای ملی برای گسترش دسترسی به آموزش و فرصت‌های اقتصادی فعالیت می‌کند.

گفت‌وگوی بینافرهنگی بریکس و هدف شماره ۱۶

هدف شماره ۱۶ توسعه پایدار بنیان توسعه پایدار را تشکیل می‌دهد، چرا که جامعه صلح‌آمیز و نهادهای عادلانه برای دستیابی به تمام اهداف سازمان ملل ضروری هستند. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد در سخنرانی خود در اجلاس بریکس در ژوهانسبورگ در سال ۲۰۲۳، حرکت بشریت به سوی جهان چندقطبی را مثبت توصیف کرد اما هشدار داد که برای تضمین ترویج رفاه همگانی توسط این چندقطبی، به نهادهای بین‌المللی قدرتمندی نیاز است. کشورهای بریکس در حال کار بر روی ایجاد چنین نهادهایی و همچنین پلتفرم‌ها، مجامع و رویدادهایی برای تقویت گفت‌وگوی بینافرهنگی هستند؛ به طور خلاصه، آنچه که از آن به عنوان قدرت نرم یاد می‌شود.

کارشناسان، انعطاف‌پذیری دستورکار بریکس را در حوزه‌های مرتبط با اجرای هدف شماره ۱۶ یک مزیت می‌دانند. عدم وجود تعهدات الزام‌آور رسمی در تصمیمات اتخاذ شده، فرصت‌های گسترده‌ای را برای توسعه راه‌حل‌های جمعی برای طیف وسیعی از وظایف به منظور تحقق تمامی اهداف توسعه پایدار سازمان ملل فراهم می‌کند. در این چارچوب، گفت‌وگو به ابزاری برای توسعه ارزش‌های مشترک و هموارسازی اختلافات سیاسی تبدیل شده و بدین ترتیب ابزارهای تکمیلی برای اجرای اهداف توسعه پایدار و سازوکارهای جایگزینی برای توسعه کشورهای جنوب جهانی شکل می‌گیرد.