رئیس دانشگاه آزاد: فناوری وام‌گرفته شده، استقلال را می‌شکند

به گزارش خبرگزاری مهر، بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در سی‌وسومین شورای دانشگاه آزاد اسلامی گفت: با این جمله نورانی حضرت آقا شروع می‌کنم که کشور به خیزش و نهضت جدید علمی نیاز دارد که این، وظیفه نخبگان است. البته مراکز علمی و پژوهشی هم در این زمینه مسئول هستند، اما عامل اصلی فرد نخبه است.

وی بیان کرد: دانشگاه ما صرفاً نباید تولید مقاله و پژوهش کند. من این را بارها در جاهای مختلف گفته‌ام. بعضی از عزیزان می‌گویند شما مخالف مقاله هستید. گفتم خیر، من مخالف نیستم؛ صرفاً اگر تولید مقاله باشد، این درست نیست، بلکه دانشگاه باید مرکز همگرایی اندیشه، پژوهش و عمل برای تمدن‌سازی باشد.

رنجبر با مخاطب قرار دادن اساتید گفت: اساتید گرانقدر، امروز زمان آن است که انقلاب علمی خود را ارتقا بخشیم. انقلاب علمی‌ای که در آن حکمت و پژوهش، فناوری و فرهنگ، فرد و جامعه، در هم تنیده شوند (انسجام علمی) و نسل جدید نخبگان، شجاع، متفکر وخلاق را بسازند.

دانشگاه را باید به پایگاه تمدن انقلابی و حکیمانه تبدیل کنیم

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی بیان کرد: پیش از انقلاب به ما گفته بودند دین امر شخصی است؛ سیاست عرصه قدرت است، علم بی‌طرف است و تمدن محصول زور و ثروت. اما انقلاب اسلامی روی کار آمد و گفت دین منطق اداره انسان است. سیاست میدان اخلاق است. علم اگر بی‌جهت باشد خطرناک است و تمدن بدون معنا فرو می‌پاشد. این انقلاب در نرم‌افزار تاریخ بود نه صرفا سخت‌افزار قدرت.

رنجبر با تاکید بر اینکه آموزش اگر جهت الهی نداشته باشد افزایش بی‌پایان آنتروپی است، گفت: آموزش اگر جهت الهی نداشته باشد افزایش بی‌پایان آنتروپی است که حرکت به سوی زوال اخلاقی است؛ اما اگر با ایمان و فرهنگ آمیخته شود تعادل زیبای خلقت در کلاس درس تجلی می‌یابد.

رنجبر اشاره کرد: امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)، نه فقط رهبر یک انقلاب، بلکه احیاگر انسان فراموش‌شده قرن بیستم بود. او نشان داد: می‌توان عارف بود و انقلابی، می‌توان فقیه بود و جهانی اندیشید، و می‌توان سیاست‌ورز بود و از قدرت نترسید. امام خمینی، ترس را از دل یک ملت خارج کرد، و ملتی که نترسد، دیگر مستعمره نمی‌ماند.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به سخن امام خمینی گفت: امام خمینی (ره) فرمودند ما مأمور به تکلیفیم، نه مأمور به نتیجه. این جمله قانون دوم انقلاب اسلامی شد؛ پایداری بر حق حتی اگر هزینه داشته باشد. انقلاب اسلامی بر محور حق و تکلیف الهی تعریف می‌شود نه بر محور قدرت و نتیجه و این می‌تواند قانون اول انقلاب اسلامی باشد.

وی اضافه کرد: اگر امام خمینی (ره)، مبتکر انفجار نور بود امام خامنه‌ای (مدظله العالی) مهندس پایداری این نور در تاریخ است. رهبر معظم انقلاب، رهبری در عصر ساده‌انگاری نیست: بلکه رهبری در عصر جنگ روایت‌ها و ترکیبی، فروپاشی معنا و آشوب شناختی است. او انقلاب را از سیاست به تمدن، مقاومت به پیشرفت، و بقا به الگوسازی جهانی ارتقا داد، مفاهیمی چون تمدن نوین اسلامی، جهاد تبیین، جنبش نرم‌افزاری، اقتصاد مقاومتی، علم نافع، خیزش جدید علمی، مرجعیت علمی و خودباوری معرفتی و... همه نشانه یک چیز هستند که انقلاب زنده است، چون در حال تولید معناست.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی اظهار کرد: در منطق امامین انقلاب علم بدون فرهنگ ابزار سلطه است. فرهنگ بدون علم آرمان بی‌قدرت است و علم با فرهنگ اقتدار پایدار است. به عبارت دیگر علم ما همان قدرت ما و فرهنگ ما همان بقای ما خواهد بود. این همان منطق عمیق تمدنی است؛ جایی که دانشگاه صرفا کارخانه تولید مدرک نیست بلکه کارخانه انسان‌سازی است؛ انسان مسئول و آگاه.
نظام علم و فناوری باید در خدمت انقلاب اسلامی و بر مسائل کشور تمرکز داشته باشد

رنجبر با اشاره به مولفه‌های اصلی نظام علم، فناوری و نوآوری مطلوب بیان کرد: مولفه‌های اصلی نظام علم و فناوری باید در خدمت انقلاب اسلامی باشد و بر مسائل کشور تمرکز داشته باشد. هدفمند و شبکه‌ای، تحول‌گرا و ارزش‌آفرین، محرک و مولد ارزش اقتصادی، مبتنی بر تقاضا و نیاز ملی و محصول محور باشد.

وی خاطرنشان کرد: الگوهای پیشران علم و فناوری براساس مسائل اصلی موجود در زیست‌بوم علم و فناوری کشور و متناسب با شرایط زمینه‌ای کشور طراحی می‌شوند و به صورت رقابتی و عدالت محور و با بهره‌مندی از ظرفیت‌های بالقوه و بالفعل کشور در بخش‌های مختلف رفع نیاز کشور را مورد نظر دارند.

رنجبر گفت: دانشگاه آزاد اسلامی باید نیازها و مسائل جامعه، بازار و صنعت را مد نظر قرار دهد. از ظرفیت‌ها و توانمندی‌ها و قابلیت‌های ملی، منطقه‌ای و دانشگاهی خود استفاده کند و یک سیاست‌گذاری هدفمند در حوزه اولویت‌ها داشته باشد که همه اینها منجر به نوآوری‌های ارزش‌آفرین می‌شود.

وی با اشاره به آیات قرآن کریم گفت: تحول در دانشگاه، نه از بیرون، نه با فشار نه با واردات، بلکه از تغییر درونی نظام اندیشه، اراده و معرفت یک ملت آغاز می‌شود. اینکه چرا برخی ملت‌ها قرن‌ها درجا می‌زنند و برخی دیگر جهش می‌کنند به ساختارهای دانش، پژوهش، تفکر و اراده جمعی آن‌ها بازمی‌گردد. پس نکته کلیدی تحول در دانشگاه است.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به اینکه دانشگاه، نهاد تولید اراده تاریخی است، اظهار کرد: هرگاه دانشگاه تغییر کرد، کشورها رشد کردند و هرگاه کشورها ترقی کردند تاریخ تغییر کرد. در تمام تجربه‌های توسعه از ژاپن، کره، چین تا اروپا تحول وقتی شروع شد که دانشگاه از نقش آموزشی منفعل به نقش تمدن‌ساز مسئله‌حل‌کن و آینده‌پرداز تبدیل شد.

وی خاطرنشان کرد: پژوهش فعالیتی نظام‌مند برای تولید فهم عمیق قابل تبدیل به فناوری و سیاست است نه صرفا مقاله-گزارش یا پروژه مقطعی. پژوهش عبادت اندیشه و جهاد معرفتی است.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به موضوع پژوهش بیان کرد: پژوهش کار حاشیه‌ای، تزئینی و کالای لوکس دانشگاه نیست؛ پژوهش جوهره انسانیت است؛ انسان در آن از جهل به نور می‌رود؛ حرکتی است که قرآن آن را خروج از ظلمات به نور می‌نامد.
دانشگاه محراب است؛ جایی که انسان روبه حقیقت می‌ایستد و می‌کوشد

رنجبر با اشاره به اینکه دانشگاه، محراب حقیقت است، گفت: دانشگاه؛ محراب حقیقت، سجده‌گاه اندیشه، و قبله پژوهش است. دانشگاه فقط مکان یادگیری نیست؛ محل تمرکز اراده ملی، مرکز ساخت مفاهیم جدید، کانون تولید آینده و نهاد جهت‌دهنده تمدن است.

وی ادامه داد: دانشگاه نه مجموعه ساختمان‌هاست، نه فقط کلاس درس و آزمایشگاه و نه فقط جای تولید مقاله است. دانشگاه محراب است؛ جایی که انسان روبه حقیقت می‌ایستد و می‌کوشد.

رنجبر با اشاره به آیات قرآن گفت: قرآن کریم می‌فرماید: «یَرْفَعِ اللَّه الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَالَّذِینَ أوْتوا الْعِلَّمَ دَرَجَاتٍ». این آیه مبنای کرامت دانشگاه است. جامعه ممکن است به ثروت، قدرت و شهرت احترام بگذارد؛ اما خداوند به علم درجات می‌دهد. دانشگاه محل ارتقای انسان است نه صرفا محل ارتقای رزومه علمی شخصی.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تاکید کرد: ما وارث تمدنی هستیم که از قرن‌ها پیش پژوهش را وظیفه می‌دانست نه تهیه رزومه. پیش از ظهور حوزه‌های یونانی، مغان ایرانی مراکز تفکر علمی داشتند و در دوره تمدن اسلامی، پیشرفت های علمی ایران چشمگیرتر شد.

وی افزود: این میراث بر دوش ما است و اگر دانشگاه ما پژوهش را جدی نگیرد با میراث نیکان خود بیگانه شده‌ایم. اگر ایران در تراز تمدنی بالاتری بایستد، نقطه آغاز، تحول در نهاد تولید فکر، معرفت و اراده است و این نهاد، دانشگاه است. از همین منظر سخن گفتن از تحول و پژوهش در دانشگاه آزاد اسلامی سخن گفتن از شرط قرآنی پیشرفت ملی است.

رنجبر عنوان کرد: در تاریخ ملت ها همه زمان‌ها شبیه هم نیستند، برخی مقاطع، نقاط چرخش هستند، زمان‌هایی که تاخیر در تصمیم، هزینه‌ای چند برابر تصمیم نادرست دارد. ایران امروز در چنین نقطه‌ای ایستاده است. نشانه‌های این نقطه عبارتند از: هم‌زمانی فشارهای بیرونی (به‌ویژه تحریم و فشار دشمنان استکباری) وفرسایش درونی، تشدید شکاف بهره‌وری با جهان، افرایش هزینه‌های اداره کشور با منابع محدود وتغییر شتابان فناوری در جهان. در چنین شرایطی کشوری که دانش و پژوهش را در حاشیه نگاه دارد، عملا آینده خود را پیش‌خور می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: یکی از خطاهای راهبردی شایع در کشورهای در حال توسعه این بوده که آموزش را جایگزین پژوهش کرده‌اند، اما مسئله حل نشده است؛ صرفاً آموزش خوب ارائه شده است. در ایران نیز همین‌گونه بود؛ دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاهی آموزشی بوده و مسئله‌ای را حل نمی‌کرد. دانشگاهی که فقط به انتقال علم بپردازد و در تولید علم و ارائه راه‌حل نقشی نداشته باشد، در بهترین حالت به یک مصرف‌کننده خوش‌سابقه در برابر کشورهای توسعه‌یافته تبدیل می‌شود، نه یک تولیدکننده. در بسیاری از کشورها آموزش جای پژوهش را گرفته است. نتیجه آن چه بوده است؟ انباشت نیروی انسانی تحصیل‌کرده‌ای که مهارت حل مسئله ندارد، اعتمادبه‌نفس علمی ندارد و در نهایت یا مهاجرت می‌کند، یا بیکار می‌ماند، یا دچار فرسودگی می‌شود.

وی توضیح داد: البته این را هم عرض کنم؛ من مخالف این دیدگاه هستم که گفته می‌شود تعداد تحصیل‌کرده‌ها زیاد است و باید کاهش یابد. برخی سیاست‌گذاران ما می‌گویند تعداد تحصیل‌کرده‌ها زیاد است و باید کم شود؛ من این را قبول ندارم. در همین توطئه اخیر و اقدام کثیف آمریکایی و آن شبه‌کودتایی که در هجدهم دی‌ماه انجام شد، ۸۵ درصد اغتشاشگران ما دیپلم یا زیر دیپلم بودند؛ تنها حدود یک درصد در مقطع ارشد یا ا بودند. پس اگر فرزندان ما تحصیل کنند، بهتر است، زیرا فهم و درک بیشتری پیدا می‌کنند و در مواجهه با مسائل و ناهنجاری‌هایی که ممکن است در جامعه ایجاد شود یا فتنه‌ای رخ دهد، قدرت تحلیل و برخورد صحیح با مسئله را دارند.

رنجبر تشریح کرد: بنابراین، انباشت نیروی انسانیِ فاقد مهارت حل مسئله مشکل‌زاست، نه اصل انباشت نیروی انسانی. ما باید به این افراد مهارت حل مسئله بیاموزیم؛ وگرنه خود انباشت ایرادی ندارد. وظیفه ما این است که این نیروها را پرورش دهیم، به آن‌ها اعتمادبه‌نفس علمی بدهیم تا مهاجرت نکنند و یا بیکار نمانند.

رنجبر بیان کرد: اگر ما دانشجو را نیازمحور و تقاضامحور تربیت کنیم و همین طرح پویش زمان شهید طهرانچی را جدی‌تر بگیریم، می‌توانیم درواقع دانشجویانی را تربیت کنیم که بیکار نمانند. وقتی بحث انباشت نیروی انسانی تحصیل‌کرده مطرح می‌شود، باید توجه داشت که به شرط ماهر بودن و حلال مشکلات مردم بودن در جامعه، این امر بسیار مطلوب است.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی گفت: برای اینکه چرایی امروز را بفهمیم، باید واقع‌بین باشیم. مسئله ایران دیگر یک مسئله مقطعی یا مدیریتی نیست؛ بلکه مسئله‌ای ساختاری است.

وی ادامه داد: با فرسودگی سرمایه صنعتی روبه‌رو هستیم؛ بخش قابل‌توجهی از صنعت ایران با فناوری قدیمی کار می‌کند، بهره‌وری انرژی پایینی دارد، توان رقابت جهانی ندارد و با کاهش بهره‌وری تولید مواجه است. اقتصادی که رشد آن متکی به بهره‌وری نباشد، محکوم به فرسایش است. این مسائل با دستور، بخشنامه و آیین‌نامه حل نمی‌شود. اینها مشکلات ساختاری‌اند و راه‌حل‌های ساختاری می‌خواهند. برای حل آن‌ها داده لازم است، مدل لازم است و راهکار بومی مناسب لازم است.

وی افزود: جرأت خطا و اصلاح لازم است. اگر من رئیس یک واحد، رئیس یک استان یا مسئول ماموریتی باشم و به کسی بگویم «برو این کار را انجام بده» و او اشتباه کند یا خطایی رخ دهد، نباید توبیخ شود. جرأت یعنی اگر قدرت ریسک از بین برود، دیگر کسی جرات نمی‌کند دوباره مسیر را طی کند و کار را انجام دهد. باید این فضا فراهم شود تا افراد بتوانند مسیر خود را ادامه دهند و اصلاح کنند؛ این دقیقاً کارکرد پژوهش است. به همین دلیل است که در ادبیات جدید توسعه می‌گویند دانشگاه ناظر صرف اقتصاد نیست؛ دانشگاه بازیگر طراحی آینده اقتصاد است.

استقلال علمی، مرز واقعی و نمایشی توسعه است

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به سخنان امام خمینی، عنوان کرد: امام خمینی (رحمت‌الله علیه) با صراحت فرمودند: «دانشگاه مبدا همه تحولات است.» اگر دانشگاه ما به‌درستی اداره نشود، کار ما زار است. تمام مسائل به دست دانشگاه است. فرمایش امام (رحمت‌الله علیه) یک توصیه آموزشی صرف نیست؛ بلکه یک تحلیل حکمرانی و یک فرمول راهبردی است. اگر دانشگاه به‌درستی طراحی نشود، اقتصاد اسلامی، صنعت، تولید، نوسازی کشاورزی، بهره‌وری، اقتدار علمی و رفاه جامعه به دست نخواهد آمد.

رنجبر با عنوان اینکه استقلال علمی، مرز واقعی و نمایشی توسعه است، بیان کرد: حضرت آقا فرمودند: «اگر علم نباشد، هیچ چیز نیست؛ اگر فناوری هم باشد، فناوری عاریه‌ای، دروغی و وام‌گرفته از دیگران است.» این جمله، خط تمایز بین فناوری نمایشی و توسعه پایدار را مشخص می‌کند. کشوری که علم بومی تولید نکند، حتی اگر واردکننده فناوری هم باشد، وابسته می‌ماند؛ حتی با ظاهر پیشرفته، شکننده و وابسته است. فناوری یعنی نهادینه‌شدن دانش در ساختارهایی که قابل انتقال، آموزش‌پذیر و توسعه‌پذیر باشند.

وی گفت: نقش ویژه دانشگاه آزاد اسلامی از همین‌جا مشخص می‌شود. دانشگاه آزاد اسلامی در متن جغرافیای ایران مسائل واقعی را لمس می‌کند، به جامعه محلی نزدیک است. دانشگاه آزاد اسلامی یک شبکه زنده فیزیکی و اجتماعی است که با خانواده‌ها پیوند مستقیم دارد؛ مسائل صنعت و شهر را درک می‌کند. دانشگاه آزاد اسلامی فقط محل آموزش نیست، بلکه جزئی از بافت اجتماعی ایران است و می‌تواند الگویی قابل صدور به کشورهای همسایه باشد. اگر چنین دانشگاهی پژوهش‌محور نشود، هیچ نهاد دیگری این خلأ را پر نمی‌کند؛ بنابراین نقش ما ویژه است.

رنجبر اظهار کرد: دانشگاه زمانی موفق است که نیروی انسانی توانمند تربیت کند؛ انباشت منابع انسانی، دانشجو، اما توانمند باشد و دانش را به مسائل واقعی جامعه متصل کند. قابلیت‌های فناوران صنعتی باید با دانش و مسائل واقعی جامعه پیوند بخورد. مسئله توسعه پیش از آنکه تکنیکی باشد مسئله باور به انسان است.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی افزود: جامعه‌ای که دانشگاه آن، دانشمند راهبر تربیت نکند ناگریز به سمت جمعیتی می‌رود که قدرت تشخیص، انتخاب و حل مسئله را از دست می‌دهد. این نگاه به دانشگاه در تمدن کهن ایران ریشه دارد. نخستین دانشکده‌های ایرانی به دست مغان در این سرزمین برپا شد و علوم پزشکی، نجوم و فلسفه را به جهان انتقال داد. پس از اسلام، نظامیه های اصفهان، نیشابور و بغداد نه تنها سنت دانشگاهی ایران را احیا کردند که الگوی برخی از دانشگاه های اروپایی هم شدند.

وی بیان کرد: نقش دانشگاه در توسعه تنها تولید ایده نیست، احیای همان سنت تمدنی است. مولانا می‌گوید: «هر که بیدارتر، پردردتر؛ هر که آگاه‌تر، رنج‌دیده‌تر.» این حکایت اساتید ما نیز هست؛ اساتیدی که مادیات برایشان اولویت ندارد و دائم در حال تلاش هستند.

رنجبر تشریح کرد: رشد پایدار از دانش و نوآوری درون‌اقتصاد حاصل می‌شود نه از منابع خام. با این نگاه، دانشگاه کارخانه تولید ایده است و پارک علم و فناوری، همان خط انتقال ایده و صنعت محل تجسم دانش در ثروت ملی است. بنابراین نوآوری، حل پایدار یک مسئله واقعی اجتماعی، صنعتی یا فرهنگی بر پایه دانش است.

وی ادامه داد: اگر این زنجیره قطع شود، رشد متوقف می‌شود. از نگاه قرآن کریم، مسئله فقط دانستن نیست؛ مسئله آباد کردن زمین با علم است. خداوند در قرآن کریم می فرمایند: «اوست که شما را از زمین آفرید و آبادانی آن را به شما واگذار کرد.» آبادانی و توسعه، ماموریت الهی و انسانی است.

رنجبر خاطرنشان کرد: آمارهای اقتصادی نشان می‌دهد که وضعیت بهبود نیافته است؛ نرخ رشد اقتصادی در یک دهه گذشته به طور متوسط زیر ۳ درصد بوده و بهره‌وری کل عوامل تولید از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ روند نزولی داشته است.. این‌ها تنها ارقام نیستند؛ نشان‌دهنده بیماری‌های ساختاری اقتصاد هستند و باید دانشگاه‌ها وارد عمل شوند.

وی تصریح کرد: وقتی این واقعیت‌ها را کنار هم می‌گذاریم پنج واقعیت همزمان و درهم تنیده را می‌بینیم. واقعیت اول: ناترازی انرژی و آب، ایران یکی از پرمصرف‌ترین کشورها در حوزه انرژی است و بیش از ۹۰ درصد کشور در شرایط تنش آبی قرار دارد، این ناترازی فقط یک مشکل فنی نیست؛ مشکل مدیریت دانش است. واقعیت دوم: فرسودگی سرمایه صنعتی، این نتیجه فقدان نوسازی مبتنی بر فناوری روز است. ما باید خودمان فناوری تولید کنیم، نه صرفاً خریداری کنیم. واقعیت سوم: کاهش بهره‌وری کل عوامل تولید، اقتصاد از منابع موجود، حداکثر خروجی را نمی‌گیرد؛ این کاهش مستقیماً به ضعف نوآوری، مدیریت و دانش فنی بازمی‌گردد. واقعیت چهارم: وابستگی صادراتی به چند بازار محدود. واقعیت پنجم: غالب بودن ساختارهای شبه‌دولتی، این ساختارها انگیزه برای نوآوری و افزایش بهره‌وری را تضعیف می‌کنند.

رنجبر خاطرنشان کرد: این مسائل ساختاری را نمی‌توان با بخشنامه، دستورالعمل یا صرف تزریق منابع حل کرد؛ تنها با تولید علم بومی، طراحی فناوری داخلی و بازتعریف نقش نهادهای دانش‌محور قابل حل است. همان فرمایش حضرت امام (رحمت‌الله علیه) که اگر دانشگاه درست اداره نشود، اقتصاد اصلاح نمی‌شود؛ اما اگر دانش و دانشگاه درست اداره شود، می‌تواند حل‌کننده تمام مسائل باشد.
دانشگاه باید تولیدکننده علم بومی باشد

وی گفت: این به معنای یک نهاد راهبردی فعال در حل مسائل ملی است. همان‌طور که حضرت آقا فرمودند، مرز بین توسعه واقعی و نمایشی در علم بومی و فناوری خودساخته است. توسعه نمایشی ظاهری است و درونش وابسته و تقلیدی؛ بنابراین دانشگاه باید تولیدکننده علم بومی باشد، علم متعلق به خود ملت تولید کند.

رنجبر با تاکید بر اینکه دانشگاه دیگر نمی‌تواند ناظر بیرونی اقتصاد باشد؛ باید بازیگر فعال و طراح راه‌حل باشد؛ توضیح داد: دانشگاه آزاد، دانشگاهی با فرماندهی واحد و شبکه گسترده است که می‌تواند مسائل واقعی کشور را لمس کند و به جامعه نزدیک باشد. این ظرفیت را می‌توان با تطبیق الگوی اکوسیستم نوآوری دانشگاه هایی مثل استنفورد فعال کرد؛ دانشگاه، صنعت، سرمایه و سیاست باید با هم عمل کنند.

وی افزود: در دانشگاه آزاد، برخی از واحدهای کوچک می‌توانند به پردیس‌های فناوری تبدیل شوند، با حضور اساتید و دانشجویان در شرکت‌های دانش‌بنیان. همه زیرساخت‌ها، مجوزها و منابع در دانشگاه فراهم می‌شود تا اساتید و دانشجویان پروژه‌ها را اجرا کرده و سهم خود را دریافت کنند. این الگو، توسعه واقعی بر پایه علم بومی و نوآوری درون‌اقتصادی را ممکن می‌سازد. در الگوی اکوسیستم نوآوری استنفورد، استاد در شرکت حضور دارد، مدیر شرکت در دانشگاه تدریس می‌کند، فارغ‌التحصیلان در استارتاپ‌ها فعالیت دارند و سرمایه‌گذار در کلاس های دانشگاه شریک است.

رنجبر ادامه داد: فارغ‌التحصیلان در استارتاپ‌ها می‌توانند سرمایه‌گذار شوند و سرمایه‌گذاران نیز در کلاس‌های دانشگاه شریک باشند. ما هم باید چنین اکوسیستمی بسازیم. سیاست‌گذار از خروجی این اکوسیستم استفاده می‌کند. درس ما برای دانشگاه این است که شبکه‌ای گسترده ایجاد کنیم و سیلیکون‌ولی‌های کوچک منطقه‌ای شکل دهیم.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی عنوان کرد: استنفورد در همه حوزه‌ها ورود نکرده است. تمرکز خود را بر حوزه‌هایی گذاشته که جهان را تغییر داده‌اند: کامپیوتر، نیمه‌هادی، اینترنت، بیوتکنولوژی و علوم شناختی. دانشگاه آزاد هم می‌تواند بر چهار یا پنج حوزه ملی تمرکز کند. حتی پنج حوزه زیاد است؛ سه حوزه کافی است. مثلاً انرژی خورشیدی و دو حوزه دیگر که باید آن‌ها را کامل کنیم و پروژه‌های موفق موجود، مانند مخازن کامپوزیتی، ادامه یابد.، ما هم می‌توانیم برای هر واحد دانشگاهی ماموریت مشخص تعریف کنیم، نه صرفاً وظیفه اداری.

دانشگاه آزاد اسلامی با حضور در بیش از ۳۰۰ شهر می‌تواند معمار سیاست‌های توسعه محلی باشد

وی افزود: در چین، دانشگاه‌های حاکمیتی نقش مستقیم در تدوین سیاست‌های صنعتی و طراحی نظام هوش مصنوعی دارند. دانشگاه آزاد با حضور در بیش از ۳۰۰ شهر می‌تواند معمار سیاست‌های توسعه محلی باشد. شبکه واحد و ماموریت‌محور بودن، رمز تحول است. چین پروژه‌های بزرگ مثل G۵ و انرژی خورشیدی نسل جدید دارد؛ ما هم می‌توانیم پروژه‌های ملی در حوزه‌هایی مثل کوانتوم، هوش مصنوعی و رباتیک تعریف کنیم؛ با بودجه مشخص، زمان مشخص و خروجی مشخص، با تیم مشترک دانشگاه، صنعت و دولت.

رنجبر ادامه داد: دانشگاه باید ماموریت‌محور و پروژه‌محور باشد. نه صرفاً مقاله‌محور یا آموزش‌محور. آموزش و مقاله لازم است، اما ستون اصلی، پروژه‌محوری و ماموریت‌محوری است. اگر پروژه نباشد، پژوهش به فعالیت اداری و عادت تبدیل می‌شود و اثرگذاری واقعی نخواهد داشت.

رنجبر اشاره کرد: پژوهش نباید به عادت اداری تبدیل شود. اینکه من هر روز در آزمایشگاه کاری انجام دهم و مقاله‌ای منتشر کنم، ایرادی ندارد؛ اما اگر هدف و ماموریت مشخصی نداشته باشد، اثرگذاری راهبردی ایجاد نمی‌کند.

رنجبر با اشاره به تمرکز بر حوزه‌های اولویت‌دار عنوان کرد: هیچ دانشگاه بزرگی در ۳۰۰ حوزه موفق نیست.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی بیان کرد: یکپارچگی از علم تا صنعت در یک زنجیره واحد؛ مزیتی که در دانشگاه آزاد وجود دارد. از ایده تا محصول، و از محصول تا فروش در داخل شبکه. بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان در سطح آمادگی فناوری شکست می‌خورند، چون محصولشان خریدار ندارد. اما دانشگاه آزاد می‌تواند خریدار محصول خودش باشد؛ بازار داخلی گسترده‌ای دارد، هزاران خانواده و واحد دانشگاهی دارد. حتی می‌توان در حوزه انرژی، برق مصرفی دانشگاه را مستقل کرد و مازاد آن را به شبکه فروخت؛ این خود خدمتی بزرگ به کشور است.

رنجبر اظهار کرد: ارتباط واقعی با جامعه و اثر اقتصادی ملموس اصل اساسی است. دانشگاه آزاد اسلامی ظرفیت بالفعل بسیار بالایی دارد؛ حتی از بسیاری از دانشگاه‌های مطرح دنیا نیز گسترده‌تر است. اگر این ظرفیت بالفعل نشده، به دلیل ضعف در بهره‌برداری بوده است، نه کمبود ظرفیت.

وی خاطرنشان کرد: دانشگاه آزاد شبکه انسانی گسترده، پراکندگی جغرافیایی ملی و زیرساخت‌های آزمایشگاهی دارد. اگر این شبکه در قالب ماموریت‌محور و پروژه‌محور سازماندهی شود، می‌تواند به یک بازیگر اصلی توسعه کشور تبدیل شود.

رنجبر گفت: مسئله اصلی، نبودِ مدل مأموریت‌محور است. وظایف ما زیاد است، همه مشغولیم، اما مأموریت مشخصی برای حل یک مسئله معین نداریم.

وی ادامه داد: راه تحول، پروژه‌های ملی و منطقه‌ای است، نه افزایش تعداد آیین‌نامه‌ها. دانشگاه‌های بزرگ جهان با افزایش ساختمان و مقاله موتور توسعه نشدند؛ بلکه با طراحی نهادی، مأموریت‌محوری و پروژه محوری موتور توسعه شدند.

رنجبر بیان کرد: پژوهشی که جهت، مسئله و مأموریت دارد، دانشگاه را به موتور توسعه تبدیل می‌کند؛ پژوهشِ رها، دانشگاه را به تولیدکننده پرونده‌های اداری و بایگانی پایان‌نامه‌ها بدل می‌سازد.

وی اضافه کرد: مقاله مهم است، اما مقاله‌ای که به مسئله گره خورده باشد. تجربه شخصی نیز همین را نشان می‌دهد: می‌توان ده‌ها مقاله نوشت، اما آنچه ماندگار است چند نظریه یا چند محصول است که هم به جامعه کمک کند و هم ارزش اقتصادی ایجاد کند. مسیر درست همین است: تمرکز، مأموریت، پروژه و پیوند واقعی با نیاز کشور.

دانشگاه بدون مأموریت، مرجعیت علمی نمی‌آفریند

وی تاکید کرد: تا زمانی که پژوهش‌ها ذیل پروژه‌های کلان و مأموریت‌دار تعریف نشوند، انبوه فعالیت علمی الزاماً به پیشرفت منجر نخواهد شد. دانشگاه بدون مأموریت، مرجعیت علمی نمی‌آفریند. استقلال بدون پاسخگویی خطرناک است و پاسخگویی بدون اختیار، فلج‌کننده. دانشگاه‌های موفق مأموریت داشتند، اختیار داشتند و بابت نتیجه نیز پاسخگو بودند.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی گفت: مسئله امروز دانشگاه، کمبود استاد یا دانشجو یا زیرساخت نیست؛ مسئله، طراحی نهادی پژوهش است. باید چند مأموریت کلان تعریف شود و هر واحد دانشگاهی مأموریت مشخصی بگیرد؛ برای مثال، یک واحد در حوزه آب و خشکسالی، واحدی دیگر در اقتصاد دریا، و واحدی در زنجیره سلامت. آن‌گاه اختیار، مسئولیت و معیار ارزیابی نیز متناسب با همان مأموریت تنظیم شود.

وی بیان کرد: یکی از خطاهای مزمن در نظام پژوهشی، سنجش فعالیت به‌جای سنجش اثر است. اینکه چند قرارداد بسته شده یا چند مقاله منتشر شده، کافی نیست؛ باید پرسید چه مسئله‌ای حل شده است. معیار ارتقا باید به «اثر» تغییر کند. میزان حل مسئله محلی، منطقه‌ای یا ملی؛ ایجاد زنجیره ارزش؛ درآمد پایدار فناورانه؛ و اثر اجتماعی واقعی. پژوهشی که مسئله حل نکند حتی اگر مقاله تولید کند موفق محسوب نمی‌شود.

وی عنوان کرد: دانشگاه باید با صنایع پیشران ملی در حوزه انرژی، محیط‌زیست، کشاورزی و غذا، صنایع پیشرفته و اقتصاد دیجیتال پیوند واقعی برقرار کند. در الگوهای موفق، دانشگاه طراح فناوری است، صنعت میدان آزمون بوده و دولت تنظیم‌گر و تضمین‌کننده تقاضا است. دانشگاه شریک توسعه صنعتی است، نه صرفاً پیمانکار دانشی.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی توضیح داد: تحول پژوهش بدون تحول دیجیتال نیز ممکن نیست. تصمیم‌گیری باید داده‌محور شود، پژوهش پلتفرمی و حل مسئله را به صورت شبکه‌ای سازمان دهی یابد. تحول دیجیتال شتاب‌دهنده مأموریت‌محوری است، نه جایگزین آن.

رنجبر گفت: در نهایت، همه ساختارها بدون انسان پژوهشگر متعهد بی‌اثرند. تحول نه با آیین‌نامه آغاز می‌شود و نه با سازمان؛ با انسان آغاز می‌شود. یکی از خطرناک‌ترین بحران‌های امروز، تهی‌شدن پژوهش از معناست. مقاله‌نویسی بی‌مسئله، تبدیل پژوهش به وظیفه اداری و گسست میان علم و درد جامعه از نشانه های این بحران است.

وی خاطرنشان کرد: در منطق اسلامی، عالم صرفاً تولیدکننده دانش نیست؛ امانتدار حقیقت و مسئول جامعه است. در نگاه حضرت محمد(ص)، طلب علم فریضه است. وقتی علم فریضه می شود؛ بی‌تفاوتی علمی گناه اجتماعی است و بی مسئولیتی پژوهشی قابل توجیه نیست.

رنجبر با اشاره به کلام امام علی(ع)، گفت: امیرالمومنین علی(ع) در تحلیلی بنیادین از سرنوشت جوامع، مردم را به سه دسته تقسیم می کنند. جامعه‌ای که در آن عالم ربانی راهبر و متعلم رو به نجات تضعیف شوند، ناگریز به سوی توده‌ای حرکت می‌کند که نه از نور علم بهره دارد و نه به تکیه‌گاهی پایدار متصل است.

وی ادامه داد: در چنین جامعه‌ای، اگر پژوهش معنا، اخلاق و مسئولیت تاریخی نداشته باشد، خود به بخشی از بحران تبدیل می‌شود نه راه‌حل آن. پژوهش فقط کار حرفه‌ای نیست، کنش تاریخی است.

وی افزود: در لحظات تاریخ‌ساز، دانشگاه‌ها یا تماشاگر بوده‌اند یا کنشگر. تفاوت این دو فقط شجاعت اخلاقی پژوهشگر است.

رنجبر گفت: در دانشگاه‌های بزرگی چون MIT و Stanford یک ویژگی مشترک دیده می‌شود: مسئله‌مندی پژوهشگر. پژوهشگر، مسئله جامعه را مسئله خود می‌داند. هیچ نظام حکمرانی‌ای جای این انگیزه درونی را نمی‌گیرد.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تشریح کرد: اگر از پژوهشگر انتظار مسئولیت تمدنی داریم، باید مسیر ارتقا شفاف، عادلانه و مبتنی بر اثر باشد. نظام ارزیابی‌ای که تنها به شمار مقالات توجه کند، ممکن است پژوهشگرانی بسازد که در شاخص‌ها برترند اما در حل مسئله کم‌اثرند. این نه به عدالت نزدیک است و نه به پیشرفت. ممکن است پژوهشگری در رشته‌ای باشد که امکان تولید انبوه مقاله ندارد، اما اثر اجتماعی عمیقی دارد. این باید دیده شود.

رنجبر عنوان کرد: اخلاق پژوهشی یعنی صداقت علمی، شجاعت در بیان حقیقت، پرهیز از پروژه‌های نمایشی و تقدم حقیقت بر منفعت کوتاه‌مدت. دانشگاه بدون اخلاق ممکن است تولید قدرت کند، اما تولید تمدن نمی‌کند.

دانشگاه آزاد در افق ۱۴۱۰، باید مرجع حل مسائل ملی، منطقه‌ای و قطب علمی جهان اسلام باشد

وی افزود: دانشگاه آزاد اسلامی، به‌عنوان بزرگ‌ترین شبکه دانشگاهی کشور، در متن جامعه حضور دارد و با زیست‌بوم‌های واقعی در تماس است. این یک فرصت تاریخی است که اگر از دست برود، تکرار نمی‌شود. دانشگاه باید مسئله‌های کشور را مسئله خود بداند و علم را در خدمت آبادانی قرار دهد.

رنجبر گفت: در افق ۱۴۱۰، دانشگاه آزاد اسلامی باید مرجع حل مسائل ملی و منطقه‌ای، قطب علمی جهان اسلام در حوزه‌های منتخب و رهبر شبکه‌ای از دانشگاه‌های مسئله‌محور منطقه باشد. در این افق، پژوهش ابزار اقتدار ملی است و دانشگاه بازیگر تاریخ، نه تابع آن.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در پایان سخنان خود تاکید کرد: تفاهم‌نامه‌های همکاری با نهادهای دولتی، بنیادهای علمی و وزارت نیرو منعقد شده و پروژه سه‌هزار مگاواتی انرژی خورشیدی و هیبریدی مصوب شده است. این پروژه نیازمند پیگیری منظم است؛ جلسات هفتگی مستمر، حتی در صورت غیبت مسئولان، باید برگزار شود و تعطیل نشود. امید است با توکل بر خدا، این مسیر را با جدیت و انسجام پیش ببریم.