تهران، ایران‌شناسی و میراث ایرج افشار در سه کتاب تازه

به گزارش خبرگزاری مهر، مؤسسه پژوهشی و دانشنامه‌نگاری دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، در هفته اخیر سه عنوان تازه منتشر کرد.

جلد چهارم دانشنامه «تهران بزرگ» مختص جلد دوم شهر تهران و در بر گیرنده سراسر مناطق ۱۱، ۱۲، ۱۳ و ۱۴ و بخش‌هایی از مناطق ۲، ۶، ۷، ۸ و ۱۰ شهرداری تهران که در واقع منطبق با زمین‌های حدفاصل حصار و خندق تهران عهد ناصری با روستاهای پیرامون آن است، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی و با ویراستاری علمی علی همدانی منتشر شد.

دانشنامه تهران بزرگ به‌منظور تدوین مرجعی موثق و ناظر بر همه جنبه‌های حیات مادی و معنوی تهران بزرگ طراحی شده است که شامل موضوعات گوناگون از جنبه‌های حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تهران بزرگ، به‌ویژه در ۲۰۰ سال گذشته ازجمله مواضع و عوارض جغرافیایی مانند کوه‌ها، دره‌ها، دشت‌ها، رودخانه‌ها، چشمه‌ها و آبگیرها؛ آثار و بناهای تاریخی؛ تاریخچه محله‌ها و خیابان‌های قدیمی و فضاهای شهری؛ باغ‌ها؛ قنات‌ها؛ آب‌انبارها؛ سقاخانه‌ها؛ رویدادهای تاریخی؛ شخصیت‌های علمی، فرهنگی، دینی، سیاسی و ورزشی؛ نهادها و سازمان‌ها؛ بیمارستان‌ها؛ مدرسه‌ها؛ دانشگاه‌ها؛ سینماها؛ موزه‌ها؛ نگارخانه‌ها؛ انجمن‌ها؛ کتابخانه‌ها؛ ورزشگاه‌ها؛ زورخانه‌ها؛ نشریات و چاپخانه‌های قدیمی؛ بزرگراه‌ها؛ بوستان‌ها و فضاهای سبز؛ مسجدها؛ تکیه‌ها؛ امامزاده‌ها؛ گورستان‌ها؛ کلیساها؛ کنیسه‌ها؛ آتشکده‌ها و دیگر پرستشگاه‌های غیرمسلمانان؛ و آداب و رسوم و فرهنگ عامه است.

این مجلّد حاوی ۳۰۴ مدخل است که با مدخل «امامزاده زیدی» آغاز می‌شود و با مدخل «بیرون دروازه شاهزاده عبدالعظیم» پایان می‌یابد که شامل عناوین زیر است: امامزاده زیدی؛ امامزاده عبدالله؛ امامزاده عبدالله، کتابخانه؛ امامزاده عبدالله و زید؛ امامزاده معصوم؛ امامزاده یحیی، آب‌انبار؛ امامزاده یحیی، چنار؛ امامزاده یحیی، گذر؛ امامزاده یحیی، گورستان؛ امامزاده یحیی [و محمد]، بقعه؛ امام زمان (ع)، مسجد؛ امامی، سید حسن؛ امامی، سید محمد؛ امجدیه؛ امجدیه، ورزشگاه؛ ام‌المدارس، مدرسه دخترانه ملی؛ امید؛ امیدوار تهرانی؛ امیدی تهرانی؛ امیر، سرا و بازار امیرآباد؛ امیراتابکی؛ امیراعلم، بیمارستان؛ امیراکرم، سه‌راه؛ امیربهادر؛ امیربهادر، پل؛ امیربهادر، عمارت؛ امیرجاهد؛ امیرخسرو افشار، خانه؛ امیرسلیمانی، امیرمصطفی؛ امیرسلیمانی، توران؛ امیرسلیمانی، حسینیه؛ امیرسلیمانی، کوشک؛ امیرصحّی؛ امیرقاسمی؛ امیرکبیر، دانشگاه صنعتی؛ امیرکبیر، گنجینه بنیاد؛ امیرکبیر، مؤسسه انتشارات؛ امیرهوشنگ ابتهاج، خانه؛ امیری فیروزکوهی؛ امیریه؛ امین‌احمد رازی؛ امین‌حضور؛ امین‌حضور، خیابان و سه‌راه؛ امین‌دربار، حمام؛ امین‌الدوله؛ امین‌الدوله، پارک؛ امین‌الدوله، عمارت؛ امین‌الدوله، کوچه؛ امین‌الدوله، کوچه؛ امین‌الدوله، مسجد؛ امین‌الدوله، مسجد؛ امین‌السرور، کوچه؛ امین‌السلطان؛ امین‌السلطان، پارک؛ امین‌السلطان، تیمچه؛ امین‌السلطان، خانه؛ امین‌السلطان، خیابان؛ امین‌السلطان، مسجد؛ امین‌السلطان، میدان؛ امین الضرب؛ امین‌الضرب اول، خانه؛ امین‌الضرب دوم، خانه ـ باغ؛ امین‌لشکر، کوچه؛ امین‌الملک؛ امین‌الملک، بازار/ دالان؛ امین‌الملک، تیمچه؛ امینه‌اقدس، تیمچه؛ امینی، علی؛ امینی، فخرالدوله؛ امینی، نصرت‌الله؛ انبار؛ انبار نفت؛ انتشار، شرکت سهامی؛ انتصاریه، دبستان؛ انتظامی؛ انتقال خون ایران، سازمان؛ انتقال خون وصال، ساختمان؛ انجمن بلدیه؛ انجمن حجتیه سادات اخوی؛ انجمن قدس، تذکره؛ انجیلی، کلیسا؛ اندیشه؛ اندیشه، فرهنگ‌سرا؛ اندیشه دن بسکو، آموزشگاه؛ اندیشه‌سرای کوثر، کتابخانه؛ انرژی اتمی تهران، گسل؛ انستیتو پاستور ایران؛ انصاری؛ انصاری، حمام؛ انقلاب، فرهنگ‌سرا؛ انگل‌شناسی ایران، موزه؛ انگلیس، باغ و سفارت؛ انوار؛ انوشیروان دادگر، دبیرستان؛ انیس‌الدوله، خانه تاریخی؛ اورژانس تهران؛ اورنگ، عبدالحسین؛ اوشانا؛ اهل بن علی (ع)، امامزاده؛ ایپکیان (ایپگیان)؛ ایران، خیابان؛ ایران، سینما؛ ایران آزاد، روزنامه؛ ایران باستان، موزه؛ ایران بت‌ئیل، مدرسه؛ ایران‌خودرو، کارخانه؛ ایران‌الدوله؛ ایران‌شناسی فرانسه ایران، انجمن؛ ایرانشهر؛ ایرانشهر، تماشاخانه؛ ایرانشهر، هتل؛ ایران نو؛ ایران و آمریکا، انجمن روابط؛ ایرج، دبستان؛ ایرج ‌میرزا؛ ایروانی، مصطفی؛ ایروانی، محمدرحیم؛ ایروانی] آیت‌الله [خانه فرهنگ؛ ایلچی، باغ؛ ایلچی، مدرسه؛ ایلچی، مسجد؛ ایلخانی، باغ؛ ایوانف؛ بابا شمل؛ بابا شیخ؛ بابا صفرعلی، چهارراه؛ بابا صفرعلی، کوچه؛ بابا طاهر، هتل؛ بابایف، مسجد؛ باب‌الحق، مسجد؛ بابلا، آشوربانیپال؛ باب همایون، حمام؛ باب همایون، خیابان؛ باب همایون، دروازه؛ باجمانلوها؛ بادبادک‌بازی؛ بادگیر، عمارت؛ بازار؛ بازارچه؛ بازارچه صندوقدار، گذر؛ بازارهای ادواری؛ بازرگانان، بیمارستان؛ بازرگانی، مدرسه عالی؛ بازیرگیان؛ باشگاه افسران؛ باشگاه نفت؛ باغ آذری؛ باغ امین؛ باغ امین‌حضور؛ باغ ایلچی، چهارراه و گذر؛ باغ ایلخانی، خیابان؛ باغ پسته بیک؛ باغ پسته ‌بیک، کوچه؛ باغ پشته؛ باغ جناب ظهیرالدوله، محله؛ باغ جنت، خیابان؛ باغچالی، گود؛ باغ خسرو خان؛ باغ‌دره؛ باغ سپهسالار؛ باغ سردار؛ باغ سردار، خیابان و کوچه؛ باغِ شاه؛ باغ صبا؛ باغ صبا، کنیسه؛ باغ ظهیرالدوله، خیابان؛ باغ فیض؛ باغ گیاه‌شناسی ملی ایران؛ باغ مروی؛ باغ معیرالممالک، خیابان؛ باغ ملی؛ باغ ملی، دروازه و سردر؛ باغ نظام‌الدوله، گذار؛ باغ نظامیه، خیابان؛ باغ نگارستان؛ باغ نگارستان، جلوخان؛ باغ والی، کوچه‌ها؛ باغ وحش؛ باغ وحش تهران؛ باقرزاده، چاپخانه؛ باقری، بزرگراه؛ باکری، بزرگراه؛ بالان؛ بالان، حسینیه؛ بامداد، بدرالملوک؛ بامداد، پروین؛ بامداد روشن؛ بامیه‌فروش؛ بانک سپه، ساختمان شعبه مرکزی؛ بانک سپه، موزه سکه؛ بانک کار، ساختمان؛ بانک مسکن، ساختمان شعبه مرکزی؛ بانک ملّی ایران، باشگاه ورزشی؛ بانک ملی ایران، برج آب؛ بانک ملّی ایران، بهداری و بیمارستان؛ بانک ملّی ایران، زورخانه؛ بانک ملّی ایران، ساختمان شعبه بازار؛ بانک ملّی ایران، ساختمان شعبه دانشگاه؛ بانک ملّی ایران، ساختمان صندوق پس‌انداز؛ بانک ملّی ایران، شرکت چاپ و نشر؛ بانک ملی ایران، موزه؛ بانوان ارمنی، انجمن؛ بانوان ارمنی تهران، انجمن خیریه؛ بانوان دوستدار کلیسا، انجمن؛ باهر، بیمارستان؛ باهنر، مسجد؛ بخارست، برج؛ بدریه، دبیرستان؛ برادران خادم، مجموعه ورزشی؛ برادوی، سینما؛ بربری‌ها؛ بربری‌ها، تکیه؛ برج نوش؛ برزگر؛ برزین؛ برزین، نقشه؛ برسابه، کودکستان؛ برغانی؛ برق؛ برق، روزنامه؛ برق آلستوم؛ برق امین‌الضرب، کارخانه؛ برق ژاله، کارخانه؛ برلن، کوچه؛ برلیان، سینما؛ برلیان، ‌ عمارت؛ بروجردی، سید ریحان‌الله؛ بروجردی، شیخ عبدالرحیم؛ بروجردی، شیخ علی‌اصغر؛ بروجردی، ملا علی‌اکبر؛ بروخیم، چاپخانه و کتابخانه؛ برومند؛ برهان؛ برهانیه، مسجد، مدرسه و آب‌ انبار؛ بریانک؛ بزازها، بازار؛ بزازها، مسجد و مدرسه؛ بزرگراه محمدعلی جناح، گسل؛ بزرگِ علوی؛ بزرگِ لشگری؛ بزرگ نوری (میرزا)، خانه؛ بزم‌آور؛ بستنی‌فروش، شغل؛ بست و بست‌نشینی؛ بسیج، بزرگراه؛ بسیج، بوستان؛ بعثت، بوستان؛ بعثت (نیروی هوایی)، بیمارستان؛ بعثت، شهرک؛ بغایری؛ بقچه‌گردانک؛ بلّا، کارخانه؛ بلاغی؛ بلدیه؛ بلورسازی؛ بلورسازی، کارخانه؛ بلورفروش؛ بلوکی‌فر؛ بنات ایتام، مدرسه؛ بنات زهراویه؛ بنان؛ بند عیش، قله؛ بنک، قله؛ بنگاه ترجمه و نشر کتاب؛ بنی‌اعتماد؛ بوتان، باشگاه ورزشی؛ بوتان، گروه صنعتی (سهامی عام)؛ بوذرجمهری، خیابان؛ بوذرجمهری؛ بوسفور، چاپخانه؛ بوعلی، بیمارستان؛ بویس، آرثر کلیفتن؛ بویس، آنی وودمن استاکینگ؛ بهار؛ بهاران؛ بهاران، بوستان؛ بهاران (اقوام)، فرهنگ‌سرا؛ بهارستان، باغ و عمارت؛ بهارستان، میدان؛ بهارلو، بیمارستان؛ بهاری، شیخ اسماعیل؛ بهاری، علی‌اصغر؛ بهبهانی، سید اسماعیل؛ بهبهانی، سید محمد؛ بهبهانی، سیمین؛ بهبهانی، مسجد؛ بهجت‌آباد؛ بهجت‌آباد، قریه؛ بهجت‌آباد، قنات؛ بهرام یگانگی، درمانگاه؛ بهرامی؛ بهرامی، بیمارستان؛ بهزاد؛ بهشت زهرا؛ بهمن، بوستان؛ بهمن، سینما؛ بهمن، فرهنگ‌سرا؛ بهمنی؛ بهنوش ایران، شرکت؛ بی‌بی خانم استرابادی؛ بی‌بی زرین‌قمر، امامزاده؛ بیرون دروازه دولاب؛ بیرون دروازه شاهزاده عبدالعظیم.

جلد چهارم دانشنامه «تهران بزرگ» زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی و با ویراستاری علمی علی همدانی در ۵۷۶ صفحه، در قطع رحلی، با شمارگان ۱۵۰۰ نسخه و به‌بهای یک ‌میلیون و ۵۰۰ هزار تومان انتشار یافته است.

گام جدید «فهرست مقالات فارسی»

جلد چهاردهم «فهرست مقالات فارسی در زمینه تحقیقات ایرانی (مجله‌ها و نشریه‌ها: ۱۳۹۹-۱۴۰۰)» به کوشش ایران‌ناز کاشیان و جلد دوم «فهرست مقالات فارسی در زمینه تحقیقات ایرانی (مجموعه‌ها: یادنامه‌ها؛ ارج‌نامه‌ها؛ جشن‌نامه‌ها؛ کنگره‌ها؛) ۱۳۹۱-۱۳۹۷» به کوشش عباس مافی و با همکاری پارکوهی هارطونیان، هردو با بنیادگذاری ایرج افشار منتشر ‌شد.

کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در یادداشت خود بر آغاز دو این کتاب نوشته است: «علاقه‌مندان شاید آگاهی داشته باشند که مجلد یکم تا ششم فهرست مقالات فارسی شامل مقالات نشریات ادواری و نیز مجموعه‌ها و یادنامه‌ها از سال ۱۲۸۸-۱۳۷۶ هجری شمسی به همّت شادروان استاد ایرج افشار تدوین و منتشر شد. نظر آن شادروان این بود که تدوین و انتشار این فهرست از سوی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی تداوم بیابد و در عین حال مشخصات مقالات مجموعه را، افزون بر همه نشریه‌های مرتبط، در بر بگیرد. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی هم کوشید این نظر استاد افشار را عملی کند. براین اساس از سال ۱۳۷۷ش تا هنگام درگذشت استاد افشار و تحت نظارت ایشان یکی دو جلد از فهرست مقالات به کوشش خانم ایران‌ناز کاشیان از همکاران مرکز آماده و انتشار یافت. با نظارت گروه راهبردی برای تدوین و انتشار مشخصات کتاب‌شناختی مجموعه‌ها، یادنامه‌ها، سالنامه‌ها، گاهنامه‌ها و ارج‌نامه‌ها هم کوشش تازه‌ای به عمل آمد.

مجموعه این مشخصات بسیار گسترده است و از این‌رو، گروه راهبردی با توجه به امکانات موجود تصمیم گرفت که فهرست‌نویسی مقالاتِ نشریه‌های ادواری از فهرست‌نویسی مقالات مجموعه‌ها جدا شود و فهرست هر کدام جداگانه انتشار یابد. پس از این تصمیم، استاد افشار طی نامه‌ای (به تاریخ ۱۸ دی‌ماه ۱۳۸۹ )، مسئولیت تدوین فهرست مقاله‌های فارسی در نشریات ادواری را به خانم ایران‌ناز کاشیان سپرد که مجموعاً ۸ جلد (۱۳۸۸-۱۴۰۴ش) انتشار یافته و اینک مجلد چهاردهم فهرست مقالات فارسی همراه با جلد دوم مقالات مجموعه‌ها منتشر می‌گردد. استاد افشار در همان هنگام تدوین فهرست مقالات مجموعه‌ها را به ‌آقای عباس مافی، از همکاران دیرین خود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و از همکاران کنونی کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی سپرد. با تصویب گروه راهبردی و مدیر مرکز، خانم پارکوهی هارطونیان، از کتاب‌داران و فهرست‌نگارانِ با سابقه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و این مرکز، هم به همکاری با این طرح دعوت شدند.

اینک پس از چند سال همکاری این دو کتابدار برجسته، مجلد نخست از ۱۳۷۷-۱۳۹۰ش دربرگیرنده مشخصات ۲۵۱۸۸ مقاله منتشر شد؛ اکنون مجلد دوم فهرست مقالات فارسی در مجموعه‌ها و یادنامه‌ها از ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۷ش در برگیرنده مشخصات ۱۰۴۸۸ مقاله در عرصه ایران‌شناسی و پژوهشهای ایرانی تقدیم علاقمندان می‌شود.

نیز یادآوری این نکته ضروری است که مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، بنابر روش معمول و مطلوب خود، همه نکته‌هایی را که کتاب‌شناسان و فهرست‌نگاران در نقد و نظرهایشان درباره مجلدات قبلی فهرست مقالات فارسی در مطبوعات طرح کرده‌اند، بررسی کرده، مدّنظر قرار داده و در موارد لازم، تذکرات و اصلاحات آنان را اعمال کرده‌ است. کسانی که دست در کار تدوین و انتشار فهرست‌ها هستند، خوب می‌دانند که احتمال بروز خطا در ضبط ارقام و اعداد و نام‌ها بسیار است و هر تذکری در این باره، بر دقت در کار می‌افزاید. امیدوارم کتاب‌شناسان و فهرست‌نگاران گرامی همچنان به نقادی و نکته‌سنجی ادامه داده و به انتشار مصون از کژی و کاستی این اثر برجای مانده از روانشاد استاد ایرج افشار، یادگار ماندگاری که به فرهنگ ایرانی و عرصه کتاب‌شناسی و فهرست‌نگاری ملی تعلق دارد، یاری برسانند. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی هم در راه تدوین و انتشار این اثر ارجمند و تکامل بخشیدن به آن در حد مقدورات خود، از هیچ کوششی دریغ نخواهد ورزید.

به منظور دستیابی به همه نشریه‌های ادواری و نیز مجموعه‌ها، ارج‌نامه‌ها، از دانشگاهها، مؤسسه‌های پژوهشی و مطبوعاتی، ناشران مطبوعات، اداره ‌های فرهنگ شهرستان‌ها و بنیادهای همتراز آنها کتباً و رسماً درخواست شد یک شماره از هر نشریه ادواری و مجموعه‌ای که انتشار می‌دهند، به این مرکز ارسال دارند تا مشخصات مقاله‌های آنها در فهرست مقالات فارسی درج شود. متأسفانه مرکز تاکنون پاسخ قابل توجهی دریافت نکرده است. دسترسی به همه نشریه ‌های فارسی از راه کتابفروشی‌ها و دکه‌های مطبوعاتی گاه بسیار دشوار و گاه تقریباً ناممکن است.

در اینجا مجدداً از مسئولان همه نشریه‌های ادواری و مجموعه‌ها که علاقه‌مند به درج مشخصات مقاله‌ها در فهرست مقالات فارسی هستند، درخواست می‌شود از فرستادن نسخه‌ای از نشریات خود مضایقه نفرمایند. چنانچه مجلدی از فهرست مقالات فارسی فاقد مشخصات کتاب‌شناختی مقاله‌های نشریه‌ای باشد، بدان معناست که کتابخانه دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و گروه تدوین فهرست مقالات فارسی به آن نشریه یا مجموعه دست نیافته است. مدیران و مسؤولان نشریات به خوبی واقف اند که هر فهرستی تا جای ممکن باید جامع باشد، و رسیدن به جامعیّت و کمال هر فهرستی بدون همکاری گسترده در سطح ملی امکان‌پذیر نخواهد بود.

سخن آخر اینکه، با توجه به گسترش دامنه فعالیت‌هایی‌ که محور اصلی آنها کتاب‌شناسی، فهرست‌ها و نمایه‌های اطلاع‌رسان و به‌طور کلی منابع شناخت کتاب است، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی از هرگونه پیشنهاد و طرح در این زمینه، که بتوان با کمترین هزینه مالی به کارآمدترین نتیجه دست یافت، استقبال می‌کند. امیدوارم یاری‌های گسترده‌تر همه دوستداران استاد ایرج افشار و رهروان راه او، این اثر ملی و متعلق به همه فارسی‌زبانان، ایران‌پژوهان و پژوهشگران حوزه مطالعات فرهنگ و تمدن ایرانی را درصورتی پر بارتر، کامل‌تر و ارزشمندتر از پیش عرضه کند.»

جلد چهاردهم «فهرست مقالات فارسی در زمینه تحقیقات ایرانی (مجله‌ها و نشریه‌ها: ۱۳۹۹-۱۴۰۰)» در ۱۱۰۶ صفحه و به‌بهای یک میلیون و ۸۵۰ هزار تومان و جلد دوم «فهرست مقالات فارسی (مجموعه‌ها: یادنامه‌ها؛ ارج‌نامه‌ها؛ جشن‌نامه‌ها؛ کنگره‌ها؛) ۱۳۹۱-۱۳۹۷» در ۱۰۲۴ صفحه و به‌بهای یک میلیون و ۷۵۰ هزار تومان، هردو با شمارگان ۲۰۰ نسخه منتشر شدند.