توکل؛ جلوه اعتماد مطلق به مبدأ هستی

خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: بر طبق نص صریح مصحف شریف، ایمان به خدا و پناهنده شدن به درگاه الهی، رعایت تقوا و توکل دائمی به ذات اقدس الهی، عامل نجات و رستگاری انسان است. فراز نورانی «حسبنا الله ونعم الوکیل» ذکری قرآنی است که در لحظه‌های فشار، تهدید و نگرانی بر دل و زبان و دل مؤمن جاری می‌شود. این ذکر صرفاً یک جمله کوتاه نیست که فقط تکرار شود بلکه خلاصه‌ای از یک جهان‌بینی است ناظر بر اینکه تکیه‌گاه نهایی خداست. پس انسان می‌تواند در اوج اضطراب هم به کفایت الهی اعتماد کند و تصمیم درست را بگیرد.

توکل، داروی الهی برای درد بی‌قراری بشر امروز، تعادل‌ میان عقل و ایمان، میان تلاش و تسلیم و میان تدبیر و توکل است. در حقیقت، انسانی که به مقام توکل دست یافته هیچ‌گاه اسیر اضطراب نخواهد شد چراکه نیرویی فراتر از خود را در پس حوادث می‌بیند. او می‌کوشد، می‌سازد و می‌جنگد اما درونش آرام است…‌ زیرا می‌داند: «حَسبُنَا اللَّهُ وَنِعمَ الوَکِیلُ» خدا ما را بس است و او نیکو وکیل است.

برای جویا شدن از معنا و مفهوم دقیق آیه منتخب روز چهارم از نهضت قرآنی «زندگی با آیه‌ها» ویژه ماه مبارک رمضان، گفتگویی با یک نویسنده و قرآن‌پژوه در چهارمحال و بختیاری داشتیم. اصغر طهماسبی بلداجی، عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد، نویسنده و پژوهشگر فعال حوزه قرآن و عترت کشورمان و دارنده چندین عنوان ملی و بین‌المللی و ده‌ها مقاله و کتاب در این حوزه است که در این گفتگو با ما همراه شد.

خدا در قرآن درباره «توکل» با ما گفتگو می‌کند

اصغر طهماسبی بلداجی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه قرآن کریم در آیات گوناگون انسان را به توکل بر خداوند فرا خوانده و آن را یکی از عالی‌ترین جلوه‌های ایمان راستین دانسته است، اظهار کرد: توکل در منطق قرآن نه یک حالت انفعالی و درون‌گرایانه، بلکه نوعی حرکت عاقلانه همراه با اعتماد قلبی کامل به پروردگار است.

عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد با استناد به آیه «الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِیمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَکِیلُ» (آل عمران/۱۷۳)، ادامه داد: خداوند متعال وعده داده است که هر کس با ایمان و یقین راستین به او توکّل کند، از کفایت الهی برخوردار خواهد شد.

طهماسبی بیان کرد: در ۲ آیه «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُه‌» (طلاق/۳) و «وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ کَفی‌ بِاللَّهِ وَکیلاً» (نساء/۸۱) نیز همین مضمون مورد تأکید واقع شده که هر کس در همه امور به خدا اعتماد کند، خداوند کفایت کار او را خواهد کرد و کسی که خدا را وکیل خویش گیرد، بی‌نیازی مطلق می‌یابد. در آیات دیگری از جمله آیه ۱۶۰ از سوره آل‌عمران، ۱۱ مائده، ۸۸ هود و آیه چهارم از سوره ممتحنه نیز این حقیقت با تأکیدهای متنوعی یادآوری شده است.

ماهیت و حقیقت توکّل در نگاه عترت (ع)

این قرآن‌پژوه در چهارمحال و بختیاری با بیان اینکه تعالیم اهل بیت (ع) تعبیر توکل را ترکیبی متعادل از دو عنصر می‌دانند، توضیح داد: توکل ترکیب کوشش بی‌وقفه و انجام وظیفه کامل انسانی در مسیر هدف و نیز اعتماد و آرامش قلبی نسبت به عنایت و تدبیر حکیمانه الهی است.

طهماسبی ادامه داد: در حقیقت، توکل به معنی واگذاری نتیجه امور به خدا و نه وانهادن وظیفه است همچنان که امیرالمومنین علی (ع) در بیانی لطیف، توکّل را سپری نفوذناپذیر در برابر خطرها و تباهی‌ها معرفی می‌فرمایند: «اَلتَّوَکُّلُ عَلَی اللَّهِ نَجاةٌ مِنْ کُلِّ سُوءٍ وَ حِرْزٌ مِنْ کُلِّ عَدُوٍّ» یعنی توکّل بر خداوند، نجات از هر بدی و دژ بازدارنده از هر دشمنی است.

طهماسبی در خصوص مراتب توکل به حدیثی از امام موسی کاظم (ع) استناد کرد و افزود: حضرت در تبیین عمق این فضیلت الهی، مراتب توکّل را این‌گونه برمی‌شمارند: «توکّل دارای درجاتی است: نخستین مرتبه آن، اعتماد بر خدا در همه کارها و رضایت از هر آن‌چه او تقدیر کند است؛ و بدانی که خداوند هیچ‌گاه از خیر و فضل در حق بنده‌اش کوتاهی نمی‌کند. در این‌جاست که انسان حکم را تماماً به او وا می‌گذارد و در تدبیر امور، به او اعتماد می‌نماید.»

وی ادامه داد: این بیان شریف امام (ع) روشن می‌کند که توکّل، تکیه‌ای آگاهانه و عارفانه است، نه یک تسلیم کورکورانه. انسان موحد با بینش و معرفت، زمام امور خود را به خدا می‌سپارد، چراکه باور دارد هیچ تدبیر و قدرتی جز در قلمرو مشیّت الهی معنا ندارد.

طهماسبی توکل و تلاش را دو روی یک حقیقت دانست و تأکید کرد: تصور نادرستی است اگر کسی گمان کند که توکّل به معنای ترک کوشش و انتظار منفعلانه امداد الهی است. در این خصوص پیامبر اکرم (ص) این برداشت را به صراحت نفی کرده‌اند و در روایتی تصریح شده است: حضرت روزی جمعی را دیدند که از کار و کوشش دست کشیده بودند و خود را «متوکل» می‌نامیدند؛ پیامبر (ص) فرمودند: «شما متوکل نیستید، بلکه سربار مردمانید.»

توکل حقیقی با تلاش مزوج است

این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه توکّل حقیقی با تلاش مزوج است، بیان کرد: همان‌گونه که بذر افشاندن و آبیاری بر عهده انسان اما رویش نهایی و برکت، تنها در ید قدرت خداوند است، توکّل نیز در حقیقت، هم‌سویی اراده انسان با اراده الهی و خیزش عقل و ایمان در مسیر رضای خدا به‌شمار می‌رود.

طهماسبی توکّل راستین در سخت‌ترین شرایط زندگی را همچون تابش نوری از اطمینان و آرامش در جان انسان تعبیر کرد و ادامه داد: این حالت باعث می‌شود انسان از اضطراب، وابستگی، یأس و بن‌بست رهایی یافته و نیرویی تازه برای ایستادگی و مقاومت کسب کند. درواقع هر جا انسان به مرز ناتوانی می‌رسد، توکّل باعث دمیدن قدرتی الهی در درون او می‌شود و راه‌های بسته را باز می‌کند.

وی ترس از آینده و امور نامعلوم را یکی از بزرگ‌ترین سرچشمه‌های اضطراب انسان امروز دانست و گفت: انسان مدرن هرچند از امکانات مادی بهره‌مند است اما در درون، همواره از ناپایداری‌ها و تغییرات می‌ترسد که توکل باعث درمان این ترس بنیادین می‌شود، زیرا مؤمن می‌داند که ورای همه نظام‌های ظاهری، اراده‌ای حکیم و مهربان حاکم است. هنگامی که چنین باور عمیقی در دل انسان شکل بگیرد، اضطراب از فرد رخت می‌بندد و جای خود را به احساس اطمینان و دلگرمی درونی می‌دهد.

وی با اشاره به وعده الهی در آیه شریفه «وَمَن یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»، تصریح کرد: در واقع، ذهنی که بر قدرتی بی‌انتها تکیه دارد، دیگر از فردا نمی‌هراسد. بسیاری از استرس‌های روزمره از اضطراب تصمیم‌گیری و وسواس در نتیجه ناشی می‌شود و افراد بی‌توکّل اغلب در دوراهی‌ها گرفتار می‌مانند که آیا تصمیمم درست است و یا نکند اگر اشتباه کرده باشم. توکّل به ذات اقدس الهی اما این چرخه ذهنی را در هم می‌شکند.
انسان متوکل از کنترل افراطی رهایی می‌یابد

پژوهشگر علوم قرآن و حدیث در چهارمحال و بختیاری با بیان اینکه شخص متوکّل می‌کوشد بهترین تصمیم ممکن را با عقل، تجربه و مشورت اتخاذ کند، افزود: انسان سپس نتیجه را با روحی آرام و مطمئن به خداوند واگذار می‌کند؛ در علم روانشناسی این روند درواقع ، نوعی «رهایی از کنترل افراطی» نامیده می‌شود. این رهایی از بار سنگین استرس کم کرده و ذهن را سبک و سالم نگه می‌دارد.

طهماسبی ادامه داد: نکته لطیف آن است که توکّل واقعی نباید منجر به بی‌عملی یا سستی بشود بلکه هم‌زمان با آرامش، احساس قدرت درونی می‌آفریند و انسان متوکّل همواره خودش را وسیله‌ای در دست حکمت خدا می‌داند لذا در انجام وظیفه شجاع‌تر، منظم‌تر و استوارتر عمل می‌کند.

وی یادآور شد: یکی از عوامل فشار روانی در دنیای امروز، مقایسه‌ دائمی خود با دیگران در امور مختلف همچون درآمد، موقعیت، ظاهر، موفقیت است. انسان متوکّل اما می‌داند که روزی، تقدیر و رزق بر اساس حکمت الهی تقسیم شده است. این باور باعث خاموش شدن حس رقابت مخرب و حسادت شده و رضایت و آرامش وجودی را ایجاد می‌کند.

طهماسبی بیان کرد: انسان متوکل همواره می‌کوشد تا بهترینِ خود باشد، بی‌آنکه دلش بی‌قرار دیگری شود. توکل، سرچشمه امید است، بنابراین شخصی که دل به خدا بسته، هرگز در بن‌بست نمی‌ماند. در دیدگاه شناختی و رفتاری روانشناسی نیز امید و باور به کنترل مثبت آینده، کلید مقابله با اضطراب‌های مزمن دانسته می‌شود.

عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد در پایان با یادآوری اینکه توکل ذهن را از افکار منفی می‌رهاند و طرز فکر مثبت الهی را جایگزین بدبینی و ناامیدی می‌سازد، گفت: انسان متوکل همواره آرامشی درونی و پایدار در وجودش شکل می‌گیرد که دارویی کارساز برای بسیاری از بیماری‌های روان‌تنی به‌شمار می‌رود.