پاسخ به خانواده شهدا درباره بازگشت پیکرها/ روایت خشونت عریان تکفیری‌ها

شهلا پناهی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با تشریح نکاتی تازه‌ترین اثر خود با عنوان «پنجه بر خاک» را معرفی کرد و گفت: این کتاب، روایتی مستند و مبتنی بر خاطرات شفاهی از فرآیند تفحص و شناسایی پیکر شهداست و تلاش دارد به پرسش‌های متعدد خانواده‌های شهدا درباره چگونگی روند بازگشت پیکرها، پاسخ دهد.

وی با تأکید بر اینکه «پنجه بر خاک» زندگی‌نامه یک شهید نیست، اما در متن آن به اسم شهدای زیادی برمی‌خوریم توضیح داد: این اثر مجموعه خاطرات شفاهی سیف‌الله حاجی‌حسینی است؛ فردی که از سال‌های دفاع مقدس در حوزه تفحص شهدا فعالیت داشته و در مقاطع مختلف، از جبهه‌های جنوب و غرب کشور تا مأموریت‌های برون‌مرزی در سوریه، این مسئولیت‌ را برعهده داشته است. کتاب، بر سیر کاری و تجربه‌های عملی او متمرکز است و تنها آن بخش از زندگی شخصی را روایت می‌کند که به چرایی حضور و استمرار فعالیت و خدمت آقای حاجی حسینی در این حوزه مرتبط می‌شود.

تمرکز کتاب بر فرایند تفحص و شناسایی پیکر شهدا است

پناهی با اشاره به محور اصلی کتاب افزود: تمرکز اثر بر چگونگی مراحل مختلف بازگرداندن تمام یا تنها قسمتی از پیکر شهید برای خانواده‌هاست. مخاطب ضمن مرور خاطرات راوی با روال کار از گزارش‌گیری، جستجو، تفحص، بررسی هویت، انجام آزمایش‌های تخصصی، مطابقت اطلاعات به‌دست آمده، نحوه آماده‌سازی و انتقال و سازوکار اداری و میدانی بازگرداندن شهدا، به‌صورت مستند آشنا می‌شود.

وی ادامه داد: یکی از بخش‌های مهم کتاب به تفحص شهدای مدافع حرم در سوریه اختصاص دارد. در این فصل، علاوه بر روایت شکل‌گیری مقرهایی به اسم معراج شهدا در مناطق مختلف سوریه به دشواری‌های میدانی، سختی های زمان کار، آموزش و بکارگیری نیروها به صورت تمام وقت و نحوه پیشبرد عملیات جست‌وجو پرداخته‌ایم. این تیم‌ها بصورت داوطلب و ادواری در منطقه حضور داشتند، برخی برای مرخصی بازمی‌گشتند و گروه‌های دیگر ادامه مأموریت را برعهده می‌گرفتند.

پناهی با بیان اینکه کتاب تلاش کرده به پرسش‌های رایج خانواده‌های شهدا پاسخ دهد، گفت: اولین موضوع شناخت نوع جنگ در سوریه است که با جنگ کلاسیک ایران و عراق متفاوت است، دومین موضوع نیز شناخت گروه‌های تکفیری و مواجهه آنها با پیکر شهدای جبهه مقاومت است. برای مثال خیلی از این گروه‌ها اعتقادی به دفن کردن حتی کشته شده‌های خودشان هم نداشتند و مشخصا در برخورد با پیکر شهدای جبهه مقاومت که اکثریت شیعه هستند نهایت عداوت را به خرج دادند. این مطالب نکاتی است که در قالب روایت تلخی‌هایش گرفته شده و پیش چشم مخاطب گذاشته شده است.

مواجهه با خشونت عریان

وی در ادامه گفت: بعضی از گروه‌های تکفیری بدلیل نوع اعتقادی که داشتند پیکرها را در همان مناطق دفن می‌کردند، اما ما در تحقیق، گزارشات و روایت راوی به گروه‌هایی رسیدیم که پیکر کشته‌های خودشان و شهدای ما را بر روی زمین رها کردند یا گروه‌هایی که برای گرفتن جایزه سر از بدن شهدا جدا، یا پیکرها را مثله و در مناطق مختلف پخش کرده‌اند و این رفتارها باعث شده مراحل جستجو، تفحص و شناسایی در فرایند پیچیده و سختی قرار بگیرد. به همین دلیل این اقدامات موجب آسیب به بافت‌ و نسوج اصلی می‌شود و امکان تشخیص هویت را پیچیده می‌کند که اینجا نقش نمونه برداری و آزمایشات DNA و همکاری مراکز تخصصی ژنتیک ایران و لبنان در تسریع امر شناسایی برجسته می‌شود.

نویسنده «پنجه بر خاک» با اشاره به این نکته که ضمن کار تحقیقات میدانی و کتابخانه‌ای جامعی پیرامون چگونگی روال آزمایشات ژنتیک در مراکز تخصصی این حوزه برای درک جوانب این پروژه داشته است گفت: با تمام تحقیقات و مصاحبه‌هایی که انجام شده است، راوی اصلی کتاب سیف‌الله حاجی‌حسینی هستند. در سیر کتاب شما همراه با راوی سری به دوران کودکی و جوانی او در شهر آران و بیدگل می‌زنید، با توجه به نوع ماموریت‌هایش در مناطق مختلف ایران سیری خواهید داشت. در این بین حوادث و سوانحی را که منجر به شهادت یک نفر یا گروهی از نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران شده مثل حوادث تروریستی جنوب‌شرق کشور، سقوط هواپیمای سپاه در کرمان و ماجرای قله جاسوسان در شمال‌غرب از زاویه نگاه و تخصص راوی، مرور خواهید کرد و در میانه کتاب به سوریه خواهید رفت. از نخستین اعزام حاجی‌حسینی تا زلزله حلب و پایان ماموریت برون مرزی او در سوریه و البته خاطره شفاهی از ماجرای تبادل پیکر شهدا و خاصه پیکر شهید محسن حججی که حاجی‌حسینی در آن حضور داشته است را می‌خوانید.

وی در ادامه اضافه کرد: ما در خیلی مناطق سوریه کارهای خدماتی و فرهنگی کرده‌ایم و در زلزله حلب به نقش نیروهای ایرانی در امدادرسانی و آواربرداری پرداخته‌ایم.

پناهی با اشاره به فصل آخر کتاب که به جنگ ۱۲ روزه پرداخته است گفت: قرار بود کتاب با رسیدن به گزارش شهادت دختر «کاپشن صورتی» که از شهدای حادثه تروریستی بمب‌گذاری در مراسم سالگرد سردار شهید حاج قاسم سلیمانی است به پایان برسد، اما با وقوع «جنگ ۱۲روزه» و حوادث ناشی از ناآرامی‌های اخیر گزارشات ویژه این حوادث فصل پایانی کتاب شد.

کالبد شکافی یک ماموریت انسانی

وی درباره عنوان اثر توضیح داد: «پنجه بر خاک» اشاره به لحظاتی دارد که نیروهای تفحص با ذکر سلام و صلوات روی زمین محل جستجوی شهید زانو می‌زنند و با دست پنجه بر خاک می‌کشند تا نشانه‌ای هرچند کوچک حتی به قدر بند انگشت یا قطعه‌ای از استخوان‌های مطهر شهدا را پیدا کنند. این تصویر، برای من نماد تلاشی مومنانه و انسانی برای پیدا کردن نشانی از گمشده مادران و پدران شهداست که به همین ذره‌ها دلخوش می‌شوند و قلب‌های عاشق و بیقرارشان آرامش پیدا می‌کنند.

نویسنده کتاب با اشاره به رویکرد کلی کتاب تصریح کرد: در حوزه ادبیات دفاع مقدس و جبهه مقاومت هر جا صحبت از جنگ بود بیشتر به جنبه‌های نظامی و عملیاتی یا خاطرات شهدا پرداخته شده است. خاطرات شفاهی یگان تعاون رزم و افراد تفحص بخشی است که کمتر بر روی آن کار شده و لایه‌ای است که با پرداختن به آن می‌توانیم قدردان مجاهدانی باشیم که بی‌چشم داشتی برای دیده شدن تمام و کمال در خدمت شهدا بودند و آسیب های روحی، جسمی دیده اند و اکثرا جراحت‌های شیمیایی بدلیل تماس مستقیم با پیکر شهدا و مناطق آلوده دارند. آنان تنها دلخوشی‌شان رضایت خدا و شادی دل خانواده‌های شهداست.

پناهی در پایان افزود: در «پنجه بر خاک» تلاش کردیم گوشه کوچکی از این مجاهدت و ایثار را به تصویر بکشیم. «پنجه بر خاک» توسط انتشارات ستارگان درخشان به چاپ خواهد رسید و امیدوارم قاب خوش‌نقشی پیش چشم مخاطب بنشیند.