زیتون رودبار؛ میراث تاریخی و فرصت مغفول اقتصادی جنوب گیلان

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: در جنوب گیلان، جایی میان کوه و رود، نام یک درخت با نام یک شهر گره خورده است؛ آن‌قدر عمیق که نمی‌توان یکی را بدون دیگری تصور کرد.

رودبار را با زیتون می‌شناسند؛ پیوندی که نه حاصل تبلیغ است و نه یک برند تازه‌ بوده، بلکه ریشه در تاریخ دارد؛ تاریخی که رد آن را می‌توان در یافته‌های باستان‌شناسی تپه تاریخی کلورز در حوالی رستم‌آباد جست‌وجو کرد. شواهد نشان می‌دهد کشت زیتون در این منطقه پیشینه‌ای بیش از دو هزار سال دارد؛ پس وقتی از رودبار به عنوان «خاستگاه زیتون» یاد می‌شود، اغراق نیست، بلکه تکیه بر یک حقیقت تاریخی است.

میان سپیدی رود و سبزی زیتون

اگر از حاشیه سفیدرود بگذرید و جاده را به سمت باغ‌ها ادامه دهید، منظره‌ای پیش چشمتان باز می‌شود که تنها یک تصویر طبیعی نیست؛ روایتی است از صبوری و برکت. درختان زیتون، با شاخه‌هایی که زیر بار محصول خم شده‌اند، بی‌هیاهو و سر به زیر ایستاده‌اند؛ انگار تواضع را از دل خاک آموخته‌اند.

تابستان‌های داغ جنوب گیلان را با کم‌آبی و گرمای سوزان پشت سر می‌گذارند. لرزش‌شان از بیم آفت مگس زیتون را می‌توان در سال‌های سخت دید؛ آفتی که نزدیک به دو دهه، نفس باغداران را گرفته و بر کمیت محصول سایه انداخته است. اما این درختان، با همه تهدیدها، پابرجا مانده‌اند؛ هر سال سبد سبد محصولی می‌دهند که نام رودبار را دوباره بر سر زبان‌ها می‌اندازد.

زیتون؛ صدرنشین سفره ایرانی

کمتر سفره‌ای در ایران پیدا می‌شود که نام زیتون رودبار را نشنیده باشد. از زیتون پرورده گرفته تا روغن زیتون بکر، این محصول سال‌هاست جایگاه خود را در ذائقه ایرانیان تثبیت کرده است. کیفیت زیتون جنوب گیلان، حاصل هم‌نشینی اقلیم خاص، خاک حاصلخیز و تجربه نسل‌های پیاپی باغداران است؛ ترکیبی که به‌سادگی در دیگر مناطق تکرار نمی‌شود.

در سال‌هایی که کشور با چالش تأمین دانه‌های روغنی و وابستگی به واردات روغن مواجه بوده، توجه به روغن زیتون بیش از گذشته اهمیت یافته است. کارشناسان حوزه تغذیه بارها بر ارزش غذایی این روغن تأکید کرده‌اند؛ روغنی که می‌تواند جایگزین سالم‌تری برای بسیاری از روغن‌های مصرفی باشد و سهم مهمی در ارتقای سلامت جامعه ایفا کند.

اگر سیاستگذاری دقیق و حمایت هدفمند از باغداران و صنایع فرآوری زیتون در دستور کار قرار گیرد، این محصول می‌تواند نه‌تنها جایگاه خود را در بازار داخلی تثبیت کند، بلکه به یک ظرفیت جدی برای امنیت غذایی و حتی توسعه صادرات تبدیل شود.

کیفیتی که در قیاس نمی‌گنجد

باغداران رودبار معتقدند کیفیت زیتون این منطقه، بیش از آنکه یک ادعا باشد، نتیجه زیست‌بوم منحصر به‌فرد جنوب گیلان است. اختلاف دمای شب و روز، تابش مناسب خورشید، جریان بادهای محلی و خاک خاص منطقه، به میوه زیتون طعمی می‌دهد که به‌سختی می‌توان مشابه آن را یافت.

اگرچه هجوم مگس زیتون در سال‌های گذشته از میزان برداشت کاسته، اما آنچه از باغ‌ها به دست می‌آید، همچنان از نظر کیفیت در سطحی ممتاز قرار دارد. همین کیفیت است که باعث شده نام رودبار، نه فقط در بازارهای محلی، بلکه در حافظه جمعی ایرانیان، مترادف با زیتون مرغوب باشد.

درختی که روایتگر هویت یک منطقه است

زیتون در رودبار فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت منطقه است. درختانی که نسل به نسل کاشته شده‌اند، شاهد فراز و نشیب‌های تاریخی بوده‌اند و همچنان ایستاده‌اند. از گذشته‌های دور که نشانه‌های کشت آن در دل خاک کلورز به جا مانده، تا امروز که بطری‌های روغن زیتون رودبار بر قفسه فروشگاه‌ها می‌درخشد، این درخت همواره سهمی در زندگی مردم این خطه داشته است.

شاید راز ماندگاری زیتون رودبار، در همین پیوند عمیق با خاک و مردم نهفته باشد؛ پیوندی که نه با خشکسالی از میان می‌رود، نه با آفت و نه با تغییرات بازار. زیتون برای رودبار، تنها یک محصول نیست؛ روایتی زنده از تاریخ، صبوری و برکت است.

نام رودبار با زیتون گره خورده است؛ پیوندی تاریخی که ریشه‌هایش را می‌توان در لایه‌های باستانی تپه تاریخی تپه کلورز جست‌وجو کرد. اما امروز، در سایه محدودیت‌های آبی و ضعف زیرساخت‌ها، این خاستگاه قدیمی زیتون کشور با چالشی جدی روبه‌رو شده است؛ چالشی که برخی باغداران از آن با تعبیر «جهنم سرمایه‌گذاری» در توسعه باغات یاد می‌کنند.

عطش آب در سرزمین زیتون

جنوب گیلان در نگاه نخست، سرزمین سرسبزی است که رود و جنگل در آن کم نیست؛ اما واقعیت باغداران زیتون چیز دیگری است. بخش عمده باغ‌های زیتون رودبار به آب پایدار دسترسی ندارند و وابسته به بارندگی یا منابع محدود زیرزمینی‌اند. تغییر الگوی بارش، کاهش آورد آب و نبود شبکه‌های نوین آبیاری، توسعه باغات جدید را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.

سرمایه‌گذار وقتی چشم‌انداز مطمئنی از تأمین آب نبیند، طبیعی است که پا پس بکشد. نتیجه آن شده که با وجود شهرت ملی «زیتون رودبار»، سطح زیر کشت این محصول در شهرستان به ۱۰ هزار هکتار هم نمی‌رسد؛ رقمی که در مقایسه با ظرفیت‌های تاریخی و اقلیمی منطقه، ناچیز به نظر می‌رسد.

در حالی که رودبار به عنوان خاستگاه زیتون ایران شناخته می‌شود، آمارهای ملی حکایت از رشد سریع باغات زیتون در دیگر استان‌ها دارد؛ به‌گونه‌ای که مجموع سطح زیر کشت زیتون در کشور از ۱۲۰ هزار هکتار فراتر رفته است. نکته قابل تأمل آنکه برخی استان‌ها که کمتر از یک دهه وارد عرصه جدی تولید زیتون شده‌اند، امروز از نظر توسعه سطح باغات، از گیلان پیشی گرفته‌اند.

این پیشی گرفتن، نه به دلیل ضعف کیفیت محصول رودبار، بلکه بیشتر به خاطر فراهم بودن زیرساخت‌های آب، حمایت‌های هدفمند و برنامه‌ریزی توسعه‌ای در آن مناطق است. در مقابل، باغداران جنوب گیلان با دغدغه تأمین آب، فرسودگی بخشی از باغات و هزینه‌های بالای نگهداری دست و پنجه نرم می‌کنند.

ضرورت بازنگری در سیاست‌های توسعه‌ای

کارشناسان معتقدند احیای جایگاه رودبار در صنعت زیتون، بدون یک بسته جامع شامل تأمین پایدار آب، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، نوسازی باغات و حمایت از صنایع فرآوری ممکن نیست. اگر چنین رویکردی اتخاذ نشود، فاصله این خاستگاه تاریخی با استان‌های نوظهور بیشتر خواهد شد.

رودبار هنوز ظرفیت بازگشت به جایگاه شایسته خود را دارد؛ اما این بازگشت، نیازمند تصمیم‌های جدی و سرمایه‌گذاری هدفمند است. زیتون در این خطه، تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ ستون اقتصاد محلی و بخشی از هویت تاریخی منطقه است. حفظ این هویت، امروز بیش از هر زمان دیگری به تدبیر و اقدام عملی وابسته است.

سهم ۱۲ درصدی رودبار از تولید زیتون کشور

«وحید پورحضرت» فرماندار رودبار در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه راهبردی زیتون در اقتصاد شهرستان، اظهار کرد: حدود ۱۲ درصد از تولید زیتون کشور مربوط به رودبار است که این شهرستان را به یکی از قطب‌های اصلی تولید زیتون در سطح ملی تبدیل کرده است.

وی با بیان اینکه حدود ۲۲ هزار بهره‌بردار در حوزه تولید زیتون در رودبار فعالیت دارند، افزود: این تعداد زیتون‌کار نقش مهمی در اشتغال و تأمین معیشت خانوارهای منطقه ایفا می‌کنند.

فرماندار رودبار سطح زیر کشت زیتون در این شهرستان را ۹ هزار و ۶۳۴ هکتار اعلام کرد و گفت: این ظرفیت بستر مناسبی برای افزایش بهره‌وری، توسعه صنایع فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش زیتون فراهم کرده است.

پورحضرت با اشاره به وضعیت صنایع فرآوری تصریح کرد: در حال حاضر ۳۲ واحد فرآوری زیتون در شهرستان شناسایی شده که از این تعداد، ۲۰ واحد فعال هستند و در زمینه تولید زیتون کنسروی، روغن زیتون و سایر فرآورده‌های مرتبط فعالیت می‌کنند.

وی درباره وضعیت صادرات بیان کرد: تاکنون اقدام مؤثری در زمینه صادرات مستقیم زیتون و فرآورده‌های آن از شهرستان صورت نگرفته و تمرکز عمده بر تأمین نیاز بازار داخلی بوده است که این موضوع نشان‌دهنده ظرفیت بالقوه بالا و ضرورت برنامه‌ریزی منسجم برای ورود به بازارهای صادراتی است.

پرداخت تسهیلات در حوزه تولید و اشتغال

فرماندار رودبار با اشاره به حمایت‌های انجام‌شده در سال جاری گفت: در بخش تسهیلات سرمایه در گردش، ۱۱ نفر با اعتبار ۲۱۰ میلیارد و ۶۴۰ میلیون ریال به بانک‌ها معرفی شدند که از این میزان، ۱۷۸ میلیارد و ۲۴۰ میلیون ریال به ۹ نفر پرداخت شده است.

وی ادامه داد: در قالب صنایع تبدیلی غذایی (تبصره ۱۸ بند «الف») چند طرح با سرمایه‌گذاری‌های مختلف از جمله ۱۲ میلیارد تومان، ۸.۵ میلیارد تومان، ۱۵۰ میلیارد ریال، ۳۶ هزار و ۳۰۰ میلیون ریال و ۵ میلیارد تومان اجرا شده که منجر به ایجاد و تثبیت بیش از ۷۰ فرصت شغلی مستقیم شده است.

پورحضرت همچنین از معرفی ۱۷ نفر در قالب اعتبارات جزء (۳) تبصره (۲) امور عشایر با مجموع اعتبار یک هزار و ۹۴۰ میلیارد تومان خبر داد و افزود: در حوزه مکانیزاسیون کشاورزی سال ۱۴۰۴ نیز ۸۱ هزار و ۴۳۱ میلیون ریال سهم شهرستان بوده که از این میزان ۴۷ هزار و ۱۸۹ میلیون ریال پرداخت و بیش از ۶۲ میلیارد ریال نیز آماده پرداخت است.

وی با اشاره به اعتبارات مشاغل خانگی سال ۱۴۰۳ اظهار کرد: ۱۴ نفر با اعتبار یک هزار و ۵۳۵ میلیارد تومان معرفی شده‌اند که تاکنون ۳ میلیارد ریال توسط چهار نفر جذب شده است.

پایش و ردیابی مستمر کپسول تخم ملخ مراکشی در رودبار

پورحضرت از اجرای عملیات پایش و ردیابی کپسول تخم ملخ مراکشی در مناطق مستعد این شهرستان خبر داد و گفت: این اقدام در راستای مدیریت، پیشگیری و کنترل آفات مهم کشاورزی انجام شده است.

فرماندار رودبار با اشاره به برگزاری این عملیات اظهار کرد: این پایش با حضور کارشناسان حفظ نباتات و با پشتیبانی مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان رودبار در کانون‌های اصلی و مستعد بروز آفت ملخ مراکشی اجرا شد.

وی افزود: محور جاده خلخال، منطقه خلخال و سایر مناطق مستعد شهرستان از جمله نقاطی بودند که عملیات ردیابی و بررسی وضعیت کپسول‌های تخم در آن‌ها انجام شد.

پورحضرت هدف از اجرای این برنامه را بررسی وضعیت کپسول‌های تخم، برآورد و پیش‌بینی تراکم جمعیت آفت در سال زراعی آینده و اتخاذ تمهیدات فنی و کنترلی برای جلوگیری از طغیان احتمالی این آفت خسارت‌زا عنوان کرد.

نمونه‌برداری هدفمند و ارزیابی تراکم

فرماندار رودبار تصریح کرد: در جریان این پایش، کارشناسان حفظ نباتات با انجام نمونه‌برداری‌های هدفمند از خاک و بررسی زیستگاه‌های تخم‌گذاری، میزان پراکنش و تراکم تخم‌های ملخ مراکشی را ارزیابی کردند.

وی ادامه داد: نتایج حاصل از این بررسی‌ها مبنای برنامه‌ریزی برای اجرای به‌موقع عملیات کنترلی و مبارزه اصولی با آفت، در صورت نیاز، خواهد بود.

پورحضرت با تأکید بر خسارت‌زایی بالقوه ملخ مراکشی در بخش کشاورزی گفت: اجرای به‌موقع برنامه‌های پایش، ردیابی و اقدامات پیشگیرانه، نقش مهمی در مدیریت این آفت و صیانت از مزارع، مراتع و تولیدات کشاورزی شهرستان رودبار دارد.

وی خاطرنشان کرد: مدیریت شهرستان با همکاری جهاد کشاورزی، روند پایش مستمر را تا پایان فصل سرما ادامه خواهد داد تا در صورت مشاهده شرایط بحرانی، اقدامات کنترلی در سریع‌ترین زمان ممکن اجرایی شود.

تکمیل زنجیره ارزش زیتون در دستور کار

فرماندار رودبار با تأکید بر لزوم تکمیل زنجیره ارزش زیتون خاطرنشان کرد: رویکرد اصلی در شهرستان، ایجاد و تقویت زنجیره‌ای منسجم از تولید تا فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و فروش است تا ضمن کاهش خام‌فروشی، ارزش افزوده محصول افزایش یابد.

پورحضرت تصریح کرد: حمایت از پرداخت سرمایه در گردش، توسعه صنایع تبدیلی، تقویت مکانیزاسیون و پشتیبانی از مشاغل خانگی مرتبط با فرآوری زیتون، با هدف ایجاد اشتغال پایدار و تثبیت درآمد زیتون‌کاران دنبال می‌شود.

وی در پایان تأکید کرد: با وجود ظرفیت بالای تولید و فرآوری در رودبار، نبود زیرساخت‌های منسجم صادراتی همچنان از حلقه‌های مفقوده این زنجیره است که تکمیل آن می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه اقتصادی منطقه و افزایش سهم شهرستان در بازارهای فراملی داشته باشد.