شبکه ملی اطلاعات به کجا رسید؟

شورای راهبری شبکه ملی اطلاعات به‌عنوان نهاد متولی سیاست‌گذاری و نظارت بر توسعه زیرساخت‌های فضای مجازی کشور، در جلسات اخیر خود بر لزوم تداوم توسعه و ارتقای این شبکه تأکید کرده است. با این حال، بررسی‌های میدانی و نظرات کارشناسان نشان می‌دهد که با وجود پیشرفت‌های زیرساختی، شبکه ملی اطلاعات هنوز با چالش‌های جدی در حوزه محتوا و خدمات کاربردی مواجه است.

شورای عالی فضای مجازی در سال ۱۳۹۱ با تصویب «سند الزامات و معماری شبکه ملی اطلاعات»، چشم‌اندازی را برای شبکه ملی اطلاعات ترسیم کرد.

بر اساس این سند، شبکه ملی اطلاعات به‌عنوان شبکه‌ای امن، پایدار و بومی تعریف شد که هدف اصلی آن تأمین نیاز‌های اطلاعاتی، ارتباطی و خدماتی کاربران داخل کشور با حداکثر سرعت و کیفیت و در عین حال کاهش وابستگی به شبکه‌های خارجی است. 

این شبکه قرار بود بستری را فراهم کند تا در شرایط بحرانی یا قطع اینترنت بین‌المللی، خدمات حیاتی کشور با اختلال مواجه نشوند.

بر اساس آخرین جلسات برگزار شده در شورای راهبری، مسئولان بر آمادگی زیرساخت‌های ارتباطی برای هدایت ترافیک داخلی تأکید کردند که دسترسی به شبکه‌ها و سرویس‌های داخلی در سطح کشور برقرار است. 

با این حال، اغتشاشات اخیر باعث شد تا مسئولان برای حفظ امنیت و جان مردم اینترنت بین‌المللی را قطع کنند، اما باتوجه به نیازهای ضروری افراد به اینترنت گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که دسترسی‌های فعلی پاسخگوی نیاز‌های واقعی مردم نیست.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو، فقدان موتور‌های جست‌وجوی داخلی کارآمد است، در حالی که انتظار می‌رفت با توسعه شبکه ملی اطلاعات، موتور‌های جست‌وجوی بومی جایگزین مناسبی برای نمونه‌های خارجی باشند، اما نمونه‌های موجود یا محدودیت‌های فراوان دارند و یا از نظر فنی و دقت پاسخ‌گویی، ایرادات متعددی را نشان می‌دهند. این مسئله باعث شد تا در شرایطی که دسترسی به شبکه‌های جهانی محدود می‌شود، کاربران نتوانند نیاز‌های اطلاعاتی خود را به‌طور کامل از طریق منابع داخلی برطرف کنند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که عملکرد کلی خدمات داخلی در شرایط کنونی، نتوانسته رضایت عمومی را جلب کند؛ اختلالات فراوان، سرعت پایین و کیفیت ضعیف خدمات‌دهی شبکه‌های داخلی، باعث شده تا بسیاری از کاربران با ناامیدی از این فضا مواجه شوند.

کارشناسان معتقدند که تمرکز صرف بر روی مسائل زیرساختی و ارتباطی، بدون توجه جدی به تولید محتوای غنی و توسعه پلتفرم‌های کاربردی و موتور‌های جست‌وجوی قدرتمند، نمی‌تواند منجر به تحقق اهداف شبکه ملی اطلاعات شود.

تکمیل شبکه ملی اطلاعات نیازمند بازنگری اساسی است

در مجموع، اگرچه شبکه ملی اطلاعات از نظر زیرساختی طی سال‌های اخیر مسیری را طی کرده، اما به نظر می‌رسد برای رسیدن به استاندارد‌های مورد انتظار و جلب اعتماد عمومی، نیازمند بازنگری اساسی در رویکرد توسعه خدمات و محتوای داخلی است.

در همین زمینه مرادخان مرادپور، کارشناس اقتصادی در گفت‌و‌گو با میزان اظهار کرد: حضور ناخواسته، اما ضروری کشور‌ها در دنیای دیجیتال، فضای مجازی را جریانی سرازیر تشبیه کرده که همه کشور‌ها را با خود به همراه برده است. وی ادامه داد: ارتباطات امروز ایجاب می‌کند که ما به‌عنوان عضوی از جامعه جهانی برای حضور در میدان بازی، وارد این فضا شویم، اما واقعیت این است که همه کشور‌های دنیا در حال مدیریت سرمایه‌های خود از طریق فضای مجازی هستند، در حالی که پایگاه اصلی و سرور‌های اینترنت در اختیار دیگران است.

این کارشناس اقتصادی تاکید کرد: وقتی سرور‌های اصلی دست ما نیست ضروری است که برای خودمان یک ضریب اطمینان ایجاد کنیم؛ شبیه به چرخ زاپاسی که در ماشین می‌گذاریم تا اگر پنچر شد، بتوانیم با تعویض آن به مسیر خود ادامه دهیم.

مرادپور با بیان اینکه شبکه ملی اطلاعات با هدف کاهش حاشیه ریسک حضور در فضای مجازی مورد توجه مسئولین قرار گرفته است، تصریح کرد: این موضوع منحصر به ایران نیست و بسیاری از کشور‌ها برای کاهش خطرات ناشی از قطع اینترنت یا خارج‌شدن از این فضا، اقداماتی را آغاز کرده‌اند.

خسارات قطع اینترنت و ضرورت عزم ملی

وی با اشاره به سوق پیدا‌کردن بخش قابل‌توجهی از کسب‌وکار‌ها به سمت فضای مجازی، گفت: هر روز که می‌گذرد، تعداد بیشتری از مردم برای کسب‌وکار خود به این فضا می‌آیند. 

این کارشناس اقتصادی تاکید کرد: اگر در آینده به هر دلیلی و خارج از اراده ما، یک کشور ثالث اینترنت را از دسترس ما خارج کند، خسارت عظیمی به مردم و دولت وارد می‌شود.

مرادپور ادامه داد: مسئولین باید از امروز برای آن روزگار تمهیداتی بیندیشند؛ اگر قطعی اینترنت توسط خودمان باشد، می‌توانیم آن را برگردانیم، اما اگر توسط یک کشور دیگر باشد و کنترل آن دست ما نباشد، خسارت جبران‌ناپذیری خواهیم داشت.

وی تاکید کرد: باید هرچه سریع‌تر با بهره‌گیری از نخبگان، جوانان و شرکت‌های دانش‌بنیان، شبکه ملی اطلاعات را تکمیل کرد تا در روز مبادا بتوانیم از آن بهره ببریم.

لزوم تکمیل زیرساخت‌ها و موتور‌های جست‌و‌جو

این کارشناس اقتصادی با اشاره به تلاش‌های برخی شرکت‌ها در تکمیل موتور‌های جست‌و‌جو، عنوان کرد: آنچه مورد نظر مقام معظم رهبری بوده، ایجاد شبکه‌ای جامع، فراگیر و با کیفیت است که در کنار اینترنت جهانی فعال باشد تا برای یک اتفاق کوچک، خسارت بزرگ به کشور وارد نشود.

مرادپور با انتقاد از وضعیت فعلی موتور‌های جست‌و‌جو و سکو‌های داخلی، گفت: موتور‌های جست‌وجویی که معرفی شده‌اند یا سکو‌هایی که وجود دارند، نمی‌توانند نیاز‌های ۸۰ تا ۹۰ میلیون نفر را پوشش دهند و روزانه با قطعی مواجه می‌شوند. این موضوع باید در اولویت قرار گیرد و زیرساخت‌ها تکمیل شود.