مقاصد صادراتی ایران به آفریقا افزایش یافت/ نوسانات نرخ ارز و اثر آن بر مراودات تجاری ۲ طرف

تجارت ایران و کشورهای آفریقایی در سال‌های اخیر به‌تدریج از یک مسیر محدود و موردی فاصله گرفته و نشانه‌هایی از حرکت به سمت همکاری‌های گسترده‌تر را نشان می‌دهد. افزایش تنوع مقاصد صادراتی، گسترش سبد کالاها و توجه بیشتر به ظرفیت‌های کمتر استفاده‌شده این قاره، بیانگر آن است که آفریقا به‌عنوان یکی از بازارهای نوظهور، بیش از گذشته در معادلات تجاری ایران مورد توجه قرار گرفته است.

با وجود این روند روبه رشد، مناسبات اقتصادی ایران و آفریقا همچنان با چالش‌هایی در حوزه لجستیک، تأمین مالی، ریسک‌های ارزی و محدودیت‌های بانکی مواجه است.

بهبود محسوس مراودات تجاری ایران و کشور‌های آفریقایی

مسعود برهمن، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا، در گفت‌و‌گو با میزان در توضیح آخرین وضعیت مراودات تجاری ایران و کشور‌های آفریقایی، از بهبود محسوس شاخص‌های تجاری در سال جاری خبر داد و گفت: سال ۱۴۰۴ نسبت به چند سال گذشته از نظر حجم صادرات و تنوع مقاصد روندی روبه‌رشد و امیدوارکننده‌تر را نشان می‌دهد.

وی افزود: در ۴ ماه نخست سال ۱۴۰۴ صادرات ایران به آفریقا حدود ۲.۲ برابر افزایش داشته و تعداد کشور‌های مقصد صادراتی نیز از ۲۹ کشور به ۳۴ کشور رسیده است. 

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا تاکید کرد: تجارت ایران با آفریقا از حالت محدود و موردی خارج شده و به سمت ساختاری شبکه‌ای و گسترده‌تر در حال حرکت است، هرچند همچنان با ظرفیت واقعی این قاره فاصله داریم.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا در رابطه با ترکیب جغرافیایی تجارت ۲ طرف اظهار کرد: بر اساس گزارش‌های آماری و تحلیلی، در بخش صادرات، کشور‌هایی مانند آفریقای جنوبی، موزامبیک، غنا، سودان و نیجریه از مقاصد مهم کالا‌های ایرانی بوده‌اند و در بخش واردات نیز تانزانیا، کنیا، آفریقای جنوبی، غنا و سیشل سهم بیشتری داشته‌اند.

برهمن ادامه داد: با این حال، ظرفیت‌های در حال گسترش بیشتر در کشور‌هایی شکل می‌گیرد که سه ویژگی اصلی دارند؛ نخست نیاز جدی به کالا و خدمات فنی، دوم امکان استفاده از مدل‌های مالی جایگزین مانند تهاتر یا پروژه‌محور، و سوم دسترسی به مسیر‌های لجستیکی قابل اتکا.وی ادامه داد: رشد ظرفیت همکاری را به‌ویژه در شرق آفریقا و همچنین در اقتصاد‌های بزرگ‌تری مانند آفریقای جنوبی و برخی کشور‌های غرب آفریقا جدی‌تر می‌بینیم.

اقلام اصلی صادراتی به آفریقا و مزیت رقابتی ایران

وی با اشاره به ساختار کالا‌های صادراتی ایران به آفریقا اظهار کرد: ستون اصلی صادرات ایران به این قاره معمولاً بر چند گروه کالایی استوار است؛ محصولات پتروشیمی و شیمیایی مانند کود اوره، قیر، روغن‌ها و فرآورده‌های مرتبط، مصالح و محصولات صنعتی از جمله فولاد و همچنین برخی اقلام مصرفی رقابت‌پذیر در حوزه‌های غذایی و بهداشتی است.

برهمن گفت: در گزارش‌های منتشرشده، صادرات محموله‌های سنگین اوره به‌عنوان یکی از اقلام شاخص ذکر شده که از جمله آن می‌توان به صادرات حدود ۳۵۰ هزار تن اوره به آفریقای جنوبی و ارسال‌های عمده به موزامبیک اشاره کرد. به گفته رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا، مزیت رقابتی ایران در این حوزه‌ها ناشی از برخورداری از زنجیره کامل تولید، قیمت تمام‌شده رقابتی، توان تأمین مستمر و تجربه صادرات منطقه‌ای، به‌ویژه در صنایع شیمیایی، پتروشیمی و بخشی از کالا‌های صنعتی است.

واردات ۱۰۵ میلیون دلاری ایران از آفریقا در سال ۱۴۰۳ 

وی در توضیح واردات از قاره آفریقا اظهار کرد: واردات ایران از این قاره در مقایسه با ظرفیت‌های موجود هنوز فاصله قابل‌توجهی دارد، اما از نظر کیفی برای صنایع داخلی اهمیت بالایی دارد. برهمن تاکید کرد: طبق گزارش‌های رسمی، واردات ایران از آفریقا در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۰۵ میلیون دلار رسیده که عمده آن مربوط به مواد معدنی بوده است.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا گفت: این نوع واردات در تأمین مواد اولیه صنایع، کاهش فشار تأمین از بازار‌های محدود و متنوع‌سازی مبادی وارداتی نقش مهمی دارد، به‌ویژه در شرایطی که زنجیره تأمین جهانی با ریسک‌های ناشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های لجستیکی مواجه است.

برهمن درباره اثر نوسانات نرخ ارز بر صادرات به آفریقا اظهار کرد: نرخ ارز به‌صورت هم‌زمان ۲ اثر دارد؛ از یک سو افزایش نرخ ارز می‌تواند صادرات را رقابت‌پذیرتر کند، مشروط بر اینکه هزینه تأمین مواد اولیه و حمل‌ونقل دچار جهش نشود و از سوی دیگر بی‌ثباتی نرخ ارز باعث می‌شود صادرکننده نتواند با اطمینان، قیمت‌گذاری بلندمدت، فروش اعتباری یا قرارداد‌های پروژه‌ای منعقد کند.

وی تصریح کرد: فرصت افزایش صادرات وجود دارد، اما این فرصت زمانی پایدار می‌شود که ابزار‌های پوشش ریسک و تأمین مالی به‌درستی در کنار آن قرار گیرد.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا همچنین درباره تأثیر نرخ ارز بر واردات از آفریقا گفت: از نگاه فعالان اقتصادی، مشکل اصلی گرانی نیست بلکه غیرقابل پیش‌بینی بودن است. برهمن تاکید کرد: نوسانات ارزی موجب افزایش ریسک در ثبت سفارش و تعهد پرداخت، دشوارترشدن برآورد بهای تمام‌شده برای تولیدکننده داخلی و فشار بر سرمایه در گردش، بیمه و حمل‌ونقل می‌شود. به همین دلیل، واردات پایدار از آفریقا نیازمند قرارداد‌های شفاف، زمان‌بندی مشخص پرداخت و استفاده از ابزار‌های مالی جایگزین است.

برنامه‌های اتاق بازگانی ایران و آفریقا برای کاهش ریسک و توسعه تجارت

وی در تشریح برنامه‌ها و پیشنهاد‌های اتاق برای کاهش ریسک‌های ارزی و تسهیل تجارت دوجانبه اظهار کرد: یکی از مسیر‌های عملیاتی مهم، تقویت پوشش ریسک و ضمانت است. اخیراً نیز به‌صورت رسمی اعلام شد که با صندوق ضمانت صادرات برای حمایت تا سقف ۳ میلیارد دلار از فعالیت‌های اقتصادی تجار در آفریقا توافق شده که هدف اصلی آن کاهش ریسک‌ها، از جمله ریسک‌های مالی و ارزی است.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا با اشاره به بسته پیشنهادی اتاق برای کاهش ریسک‌هایارزی گفت: این بسته شامل توسعه مدل‌های تهاتری و پروژه‌محور، توصیه به انعقاد قرارداد‌های صادراتی با بند تعدیل نرخ ارز و دوره اعتبار کوتاه‌تر است

چشم‌انداز تجارت ایران و آفریقا

برهمن آینده تجارت ایران با آفریقا را مثبت ارزیابی کرد و گفت: بازار آفریقا بزرگ و تشنه زیرساخت و کالا است و ایران نیز در برخی حوزه‌ها مزیت واقعی دارد، اما تحقق جهش صادراتی صرفاً با وجود بازار امکان‌پذیر نیست و باید به ۳ گره اساسی از جمله لجستیک پایدار، تأمین مالی، ضمانت و حضور میدانی از طریق شبکه فروش، نمایندگی و خدمات پس از فروش پرداخته شود.

وی با اشاره به آمار‌های متفاوت از حجم تجارت ایران و آفریقا اظهار کرد: در مقاطع مختلف، ارزش تجارت ۲ طرف حدود ۱.۳ میلیارد دلار و در برخی گزارش‌ها تا ۱۸ میلیارد دلار نیز عنوان شده است.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و آفریقا تاکید کرد: این اختلاف نشان می‌دهد که ظرفیت رشد وجود دارد و هدف‌گذاری منطقی آن است که با اصلاح زیرساخت‌ها، طی چند سال آینده بتوانیم چند برابر سهم فعلی را به دست آوریم که این اقدام نه با شعار، بلکه با ابزار‌های واقعی تجارت امکان‌پذیر است.