سریال‌های ماندگار رمضان و شبکه آی فیلم/ از نوستالژی پرمخاطب تا بحران تولید در رسانه ملی

ماه رمضان همواره فصل رقابت سنگین سریال‌سازی در تلویزیون ایران بوده است. شبکه آی فیلم این ماه، با پخش مجموعه‌ای از سریال‌های پرمخاطب و ماندگار، فرصتی برای مرور آثاری فراهم کرده است که هرکدام به نحوی در حافظه جمعی مخاطبان ثبت شده‌اند. این یادداشت مروری دارد بر این سریال‌ها و دلایل ماندگاری آن‌ها و در بخش دوم به پرسشی اساسی می‌پردازد؛ چرا صدا و سیما امروز از تولید چنین آثاری بازمانده و این ناتوانی چه پیامدهایی برای مرجعیت رسانه ملی داشته است؟ 

سریال‌های ماه رمضان شبکه آی فیلم؛ داستان‌ها و دلایل محبوبیت

«پایتخت ۷» که در نوروز ۱۴۰۴ از شبکه یک پخش شد، تازه‌ترین فصل از مجموعه محبوب «پایتخت» به کارگردانی سیروس مقدم است. داستان این فصل حول ماجرای سقوط یک شهاب‌سنگ در خانه خانواده معمولی و تلاش ارسطو و رحمت برای فروش آن می‌چرخد، درحالی‌که نقی برای ازدواج دخترانش شرایط سختی تعیین کرده است.

محبوبیت این سریال در ترکیب هوشمندانه طنز موقعیت با شخصیت‌های ملموس و باورپذیر نهفته است. خانواده معمولی به نمادی از خانواده ایرانی تبدیل شده‌اند؛ با همه نقاط قوت و ضعفشان. فصل هفتم با وجود حواشی و انتقادهایی که به همراه داشت، توانست مخاطب قابل توجهی جذب کند و به پربیننده‌ترین سریال نوروز ۱۴۰۴ تبدیل شود. این سریال هر شب ساعت ۲۰ روی آنتن می‌رود. 

«متهم گریخت» به کارگردانی رضا عطاران و نویسندگی سعید آقاخانی، یکی از خاطره‌انگیزترین سریال‌های طنز تلویزیون است که ماه رمضان ۱۳۸۴ از شبکه سه پخش شد. 

داستان درباره خانواده‌ای شهرستانی است که به تهران مهاجرت می‌کنند و با مشکلات متعددی روبه‌رو می‌شوند. هاشم آقا با بازی زنده‌یاد سیروس گرجستانی، سرور با بازی مریم امیرجلالی و رامین با بازی رضا عطاران، از ماندگارترین شخصیت‌های این کمدی تلویزیون هستند. 

دلیل ماندگاری این سریال را باید در طنز موقعیت شیرین، شخصیت‌پردازی دقیق، بازی‌های به یادماندنی و نگاه بامزه‌اش به معضلات اجتماعی جست‌وجو کرد. این سریال سال‌هاست که تکرار می‌شود و همچنان مخاطب دارد، چراکه توانسته است با زبانی طنز، دغدغه‌های همیشگی انسان‌ها را روایت کند.

«رستگاری» به کارگردانی مسعود ده نمکی، سریالی است با ژانر ماورایی و معمایی که در ماه رمضان ۱۴۰۳ از شبکه دو پخش شد. 

داستان درباره دو برادر کارخانه‌دار است که با چالش‌های ماورایی روبه‌رو می‌شوند. محمود پاک‌نیت، بازیگر نقش حافظ در این سریال، ویژگی اصلی آن را قصه‌گویی می‌داند و معتقد است مخاطب با هر دین و آیینی می‌تواند با این اثر ارتباط برقرار کند. محبوبیت این سریال در پرداختن جسورانه به مسائل ماورایی و رستاخیز و به تصویر کشیدن عینی مفاهیمی است که در متون دینی خوانده‌ایم. 

«چرخ و فلک» مجموعه‌ای اپیزودیک به کارگردانی عزیزالله حمیدنژاد، بهرام عظیم‌پور و احسان عبدی‌پور است که در سال ۱۳۹۵ از شبکه یک پخش شد. ساختار اپیزودیک و پرداختن به معضلات اجتماعی در قالب داستان‌های کوتاه اما تأثیرگذار، ویژگی متمایز این سریال است. علیرضا طالب‌زاده نویسندگی این سریال را بر عهده داشته و با قلم سهل و ممتنع خود توانسته است در عین جسارت مضمونی، حریم تلویزیون و مخاطب را حفظ کند.

«اغما» به کارگردانی سیروس مقدم و نویسندگی علیرضا افخمی، یکی از مطرح‌ترین سریال‌های ماه رمضان سال ۱۳۸۶ است. داستان درباره دکتر پژوهان با بازی امین تارخ، جراح مغز و اعصابی است که در جبهه به «پنجه طلایی» شهرت داشته و حالا به دلیل بیماری همسرش در دوراهی سختی قرار گرفته است. این سریال در نظرسنجی‌ها به عنوان یکی از محبوب‌ترین سریال‌های ماه رمضان شناخته شد. دلیل ماندگاری «اغما» را باید در فیلم‌نامه قوی، کارگردانی دقیق سیروس مقدم، بازی‌های ماندگار امین تارخ و شیرین بینا و پرداختن به چالش‌های اخلاقی و انسانی جست‌وجو کرد.

«محرمانه» سریالی است در ژانر پلیسی - معمایی که با داستانی پر تعلیق و معمایی، مخاطب را تا پایان همراه خود نگه می‌دارد. این ژانر همواره طرفداران خاص خود را دارد و ترکیب آن با فضای رمضان می‌تواند جذابیت‌های ویژه‌ای ایجاد کند.

«مهیار عیار» به کارگردانی سید جمال سید حاتمی، سریالی تاریخی در دوران صفویه است که پاییز ۱۴۰۳ از شبکه سه پخش شد. داستان درباره راهزنی است که با وساطت جوانمردی از چوبه دار نجات می‌یابد و به سمت عیاری و جوانمردی گرایش پیدا می‌کند. محبوبیت این سریال در پرداختن به فرهنگ عیاری و جوانمردی در زمینه تاریخی دوران صفویه و استفاده از فناوری تولید مجازی است. این سریال هر شب ساعت ۲۱ روی آنتن می‌رود. 

«امام علی (ع)» شاهکار داوود میرباقری، بی‌تردید یکی از ماندگارترین آثار تاریخ تلویزیون ایران است. این سریال که در سال ۱۳۷۵ از شبکه یک پخش شد به پنج سال پایانی زندگی امام علی (ع) می‌پردازد. دلایل ماندگاری این اثر را باید در فیلم‌نامه عمیق و چندلایه، کارگردانی خوب میرباقری، بازی‌های به یادماندنی بازیگرانی چون داریوش ارجمند، مهدی فتحی، محمدرضا شریفی‌نیا و پرویز پرستویی، موسیقی فرهاد فخرالدینی و دکور و طراحی لباس خوب آن جست‌وجو کرد. این سریال ویژه شب‌های قدر پخش می‌شود و همچنان پس از نزدیک به سه دهه، مخاطبان پروپاقرص خود را دارد. 

از نوستالژی پرمخاطب تا بحران تولید؛ چرا تلویزیون از مرجعیت افتاده است؟ 

فهرست سریال‌های شبکه آی فیلم، ترکیبی است از آثار شاخص دهه هفتاد («امام علی»)، دهه هشتاد («متهم گریخت» و «اغما») و دهه نود و چهارصد («پایتخت»، «رستگاری» و «مهیار عیار»). 

نکته تأمل‌برانگیز اینجاست که بخش عمده‌ای از این آثار متعلق به گذشته‌ای دور هستند و حتی تولیدات جدیدتر مانند «پایتخت ۷» نیز اگرچه مخاطب قابل توجهی جذب کرده‌اند، اما با افت مخاطب نسبت به فصل‌های قبلی مواجه بوده‌اند. این واقعیت ما را به پرسشی اساسی رهنمون می‌کند، چرا صداوسیما امروز از تولید آثاری در تراز و کیفیت سریال‌های شاخص گذشته بازمانده است؟ 

ریسک‌ناپذیری و فاصله گرفتن از افراد خلاق همچون سریال‌های ماندگار گذشته، حاصل اعتماد به کارگردانان و نویسندگانی همانند میرباقری، عطاران، سیروس مقدم و… بوده است اما امروز تلویزیون به دلیل فشارهای مدیریتی و خط قرمزهای فزاینده، عملاً میدان را برای خالقان خلاق تنگ کرده و نتیجه این شده است که بسیاری از این افراد یا به شبکه‌های نمایش خانگی مهاجرت کرده‌اند یا اساساً از چرخه تولید کنار گذاشته شده‌اند. 

فیلم‌نامه‌های «امام علی»، «اغما» و حتی «متهم گریخت» حاصل تحقیق، تعمق و نویسندگی قدرتمند بودند. امروز اما به نظر می‌رسد عجله در تولید و نگاه کمی به سریال‌سازی، کیفیت متون را قربانی کرده است. نبود طالب‌زاده‌ها، افخمی‌ها و آقاخانی‌های دهه هشتاد در عرصه سریال‌سازی تلویزیون، خود گویای این بحران است. 

تلویزیون امروز یا به دنبال تولید آثاری صرفاً مناسبتی و شعاری رفته یا در دام تولید انبوه آثاری با کیفیت متوسط افتاده است. مخاطب اما به دنبال داستان‌های جذاب و شخصیت‌های باورپذیر است. او در «متهم گریخت» و «پایتخت» خانواده ایرانی را می‌دید با همه سختی‌ها و شیرینی‌هایش، در «اغما» با چالش‌های اخلاقی همراه می‌شد و در «امام علی (ع)» به عمق تاریخ و معنویت سفر می‌کرد، امروز اما مخاطب چنین آثاری را کمتر روی آنتن می‌بیند. 

در غیاب تولیدات باکیفیت تلویزیون، پلتفرم‌های داخلی با سرمایه‌گذاری کلان و جذب چهره‌های محبوب، میدان‌دار شده‌اند. شبکه‌های ماهواره‌ای نیز با تولیدات متنوع و بعضاً جذاب، سبد انتخاب مخاطب را گسترده‌تر کرده‌اند. نتیجه این شده است که مخاطب برای دیدن سریال مورد علاقه‌اش، ناچار نیست حتماً پای تلویزیون بنشیند؛ او از پلتفرم‌ها و شبکه‌های دیگر انتخاب‌های بیشتری دارد. 

همه این عوامل دست به دست هم داده است تا تلویزیون از مرجعیت بیفتد. مرجعیت یعنی مردم خبرهای خود را از رسانه ملی پیگیری کنند، تحلیل‌های خود را بر اساس گزارش‌های آن بنا کنند و برای سرگرمی به آن رجوع کنند. وقتی مخاطب حتی برای دیدن سریال، به پلتفرم‌ها و ماهواره روی می‌آورد، طبیعی است که برای دریافت خبر و تحلیل نیز به همان منابع اعتماد کند و تلویزیون در این میان به دستگاه پخش‌کننده‌ای تبدیل می‌شود که شاید گاهی مخاطب برای دیدن یک برنامه خاص به سراغش برود، اما دیگر «رسانه اول» مردم نیست. این تناقض آشکاری است با هدف ذاتی رسانه ملی که باید مرجع و معیار باشد. 

مرور سریال‌های شبکه آی فیلم در ماه رمضان، هم فرصتی برای لذت بردن از آثار ماندگار است، هم یادآور روزهای اوج تلویزیون؛ روزهایی که رسانه ملی حرف اول را می‌زد و تولیداتش برای هفته‌ها سوژه گفت‌وگوی مردم بود. 

بازگشت به آن روزگار، نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌های تولید، اعتماد به نویسندگان و کارگردان‌های خلاق، ارتقای کیفیت فیلم‌نامه‌ها و مهم‌تر از همه توجه واقعی به ذائقه و نیاز مخاطب امروزی است. تا آن زمان، شبکه آی فیلم و امثال آن، پناهگاه امن مخاطبانی خواهند بود که به جای سریال‌های کم کیفیت، ترجیح می‌دهند خاطرات خوش خود با سریال‌های قدیمی را مرور کنند.