ثبت ۳۳ هزار جلسه خانگی قرآن در کشور/ تمرکز بر جذب نسل نوجوان و شبکه‌سازی مردمی

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمصطفی حسینی، دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی و نماینده ولی‌فقیه در استان زنجان، در نشست خبری شورای توسعه فرهنگ قرآنی و آیین رونمایی از محصولات نهضت جلسات خانگی قرآن کریم که امروز سه‌شنبه (۵ اسفندماه) در خبرگزاری قرآنی ایکنا برگزار شد، با اشاره به برگزاری شصت‌وهشتمین جلسه شورا در حضور رئیس‌جمهور، گزارشی از مهم‌ترین برنامه‌ها و رویکردهای این شورا ارائه کرد. 

وی با بیان اینکه جلسه اخیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی به‌عنوان نشستی سالانه در حضور رئیس‌جمهور برگزار شد، اظهار کرد: در این نشست تلاش کردیم صرفاً گزارشی اداری ارائه نکنیم، بلکه نسبت مستقیم قرآن با حل مسائل کلان کشور را تبیین کنیم. رویکرد شورای توسعه در اجرای برنامه هفتم پیشرفت، تغییر ریل اساسی در حوزه حکمرانی قرآنی است. 

حجت‌الاسلام حسینی سه چرخش محوری این رویکرد را چنین برشمرد: نخست، ارتقای جایگاه قرآن از یک موضوع صرفاً فرهنگی به یک اولویت ملی؛ دوم، گذار از برنامه‌های پراکنده و جزیره‌ای به سمت ایجاد جریان‌های فراگیر مردمی و سوم، عبور از تصدی‌گری دولتی و حرکت به سوی شبکه‌سازی و مردم‌پایگی. 

حفظ قرآن؛ پیشران استحکام درونی جامعه

دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی با اشاره به هفت تکلیف قرآنی در برنامه هفتم پیشرفت، «حفظ قرآن» را نخستین محور مهم این برنامه دانست و تصریح کرد: ما مسئله حفظ را صرفاً یک فعالیت فرهنگی نمی‌دانیم، بلکه آن را راه‌حلی ملی برای استحکام درونی جامعه، کاهش آسیب‌های اجتماعی، ارتقای وجدان کاری و افزایش آرامش روانی مردم تلقی می‌کنیم. 

وی با بیان اینکه امروز قریب به یک میلیون نفر حافظ قرآن – از یک جزء تا کل قرآن – در کشور داریم، افزود: با افق راهبردی تربیت ۱۰ میلیون حافظ که مطالبه مقام معظم رهبری است، فاصله معناداری وجود دارد، اما تجربه نشان داده هرجا حفظ قرآن در یک منطقه رونق یافته، انسجام اجتماعی و تاب‌آوری فرهنگی نیز تقویت شده است. 

حجت‌الاسلام حسینی از شکل‌گیری جبهه مردمی حفظ قرآن، راه‌اندازی سامانه «حافظ‌شو»، مشوق‌های هدفمند همچون جایزه سلام و توسعه مدارس تخصصی حفظ به‌عنوان اقدامات جدید این حوزه یاد کرد و گفت: بر اساس گزارش ارائه‌شده، تاکنون صدها مدرسه تخصصی حفظ شکل گرفته و در برنامه هفتم هدف‌گذاری ایجاد هزار و ۲۰۰ مدرسه در این حوزه پیش‌بینی شده است. 

طرح ملی «اتقان» و توانمندسازی معلمان

وی دومین محور را اجرای طرح ملی «اتقان» دانست و اظهار کرد: اگر به‌دنبال عدالت آموزشی و پایداری تربیت قرآنی هستیم، نقطه کانونی مدرسه و معلم است. بررسی‌ها نشان داده گره کار در کمبود کتاب یا سرفصل نیست، بلکه در نیاز به ارتقای مهارت معلمان برای تدریس جذاب و کاربردی قرآن است. 

دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی خاطرنشان کرد: در قالب این طرح، معلمان با روش‌های نوین تدریس، تولیدات چندرسانه‌ای و بهره‌گیری از فناوری‌های روز آشنا می‌شوند. طی ده ماه گذشته، بیش از ۲۸ هزار معلم و ۴۴ هزار دانشجو-معلم در دوره‌های این طرح شرکت کرده‌اند. 

مسجد؛ پایگاه قرآنی محله

حجت‌الاسلام حسینی سومین محور را احیای کارکرد قرآنی مساجد دانست و با اشاره به تقسیم کار ملی در این حوزه گفت: از میان ۱۰ هزار مسجد هدف‌گذاری‌شده در گام نخست، چهار هزار و ۱۰۰ مسجد به‌عنوان پایگاه قرآنی شناسایی و شبکه‌سازی شده‌اند و سامانه‌ای برای رصد و ارتقای مدیران این پایگاه‌ها راه‌اندازی شده است. 

وی تأکید کرد: حرکت به سمت محله‌محوری و مردم‌پایگی، رویکرد جدی شورا در این مسیر است. 

تولید آثار فاخر رسانه‌ای

دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی چهارمین محور را تولید آثار فاخر رسانه‌ای دانست و تصریح کرد: در میدان رقابت روایت‌ها، اگر در حوزه رسانه غایب باشیم، زمان گفت‌وگو با نسل جدید را از دست می‌دهیم. از ابتدای سال، با هم‌افزایی دستگاه‌هایی چون سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادها، حدود ۳۰ اثر فاخر رسانه‌ای تولید شده است، هرچند تا نقطه مطلوب فاصله داریم. 

نهضت جلسات خانگی قرآن؛ مردمی‌ترین شیوه تربیت

حجت‌الاسلام حسینی در بخش دوم سخنان خود به نهضت جلسات خانگی قرآن کریم پرداخت و گفت: هرچند این موضوع به‌صورت مصرح در برنامه هفتم پیش‌بینی نشده، اما با اهتمام مردمی، قرارگاه جلسات خانگی قرآن شکل گرفت. 

جلسات خانگی، قدیمی‌ترین و کم‌هزینه‌ترین و در عین حال اثربخش‌ترین شیوه تربیتی است که علاوه بر تلاوت، بستر همدلی و سرمایه اجتماعی را تقویت می‌کند. 

وی با بیان اینکه بیش از ۳۰ هزار جلسه خانگی در سامانه مربوطه ثبت شده است، افزود: تلاش ما این است که انس با قرآن در قالب این جلسات تداوم یابد و فعالیت‌های ملی همچون «زندگی با آیه‌ها» به تشکیل جلسات پایدار خانگی منتهی شود. 

حذف موازی‌کاری و اصلاح ساختار

دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی در پاسخ به پرسشی درباره موازی‌کاری در نهادهای قرآنی گفت: یکی از مأموریت‌های اصلی شورا، ایجاد هماهنگی و حذف موازی‌کاری است. تجربه اجرای پویش «زندگی با آیه‌ها» نشان داد می‌توان یک عملیات فراگیر را با مشارکت واقعی دستگاه‌ها و بدون نگاه جزیره‌ای پیش برد. 

وی از دستور جلسه اخیر شورا درباره اصلاح ساختار شورای توسعه فرهنگ قرآنی خبر داد و افزود: با توجه به تأکیدات مقام معظم رهبری درباره ضرورت هم‌افزایی، بازنگری در ساختارها با جدیت دنبال می‌شود. 

صیانت محتوایی در جلسات خانگی

حجت‌الاسلام حسینی در پاسخ به دغدغه‌ای درباره تأمین محتوای صحیح جلسات خانگی، گفت: شبکه‌ای از حلقه‌های میانی و مسئولان جلسات در شهرستان‌ها شکل گرفته و نشست‌های آموزشی و هماهنگی به‌صورت منظم برگزار می‌شود. همچنین تولیدات متنوع آموزشی و محتوایی برای گروه‌های سنی مختلف فراهم شده تا از انحرافات احتمالی جلوگیری شود. 

وی با تأکید بر اینکه مسیر تحول قرآنی در ابتدای راه است، ابراز امیدواری کرد با مشارکت مردم، رسانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی، نهضت مردمی قرآن در کشور به نقطه‌ای برسد که قرآن به‌عنوان سرمایه نرم ملی، نقش‌آفرینی پررنگ‌تری در حل مسائل جامعه ایفا کند. 

در ادامه این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمصطفی حسینی با اشاره به تجربه‌های تاریخی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، بر نقش بی‌بدیل حرکت‌های مردمی در پیشبرد جریان‌های فرهنگی تأکید کرد و گفت: ما این مدل را در دوره مبارزه و در دفاع مقدس تجربه کرده‌ایم؛ هر جا مردم پای کار آمدند، کار پیش رفت. اما در سال‌های گذشته رویکردها بیشتر به سمت فعالیت‌های حاکمیتی متمایل شد و از ظرفیت‌های مردمی غفلت کردیم. 

وی افزود: کاری که فعالان قرآنی در قرارگاه جلسات خانگی قرآن انجام دادند، بار دیگر نشان داد که بدون بودجه دولتی و بدون ساختارهای سنگین اداری هم می‌توان یک جریان مؤثر ایجاد کرد؛ همان‌گونه که گاهی یک ساختار رسمی با همه امکاناتش نمی‌تواند چنین اثربخشی داشته باشد. 

حسینی با بیان اینکه امروز از ثبت بیش از ۳۰ تا ۳۳ هزار جلسه خانگی قرآن سخن می‌گوییم، تصریح کرد: این عدد در حالی محقق شده که آن میزان حمایت و تشریک مساعی که دستگاه‌ها و نهادها می‌توانستند داشته باشند، اتفاق نیفتاده است. حتی تولید برخی برنامه‌های تلویزیونی مرتبط با جلسات خانگی، بدون دریافت حتی یک ریال بودجه از وزارتخانه یا دستگاهی انجام شده است. این حرکت، کاملاً جهادی و مردمی بوده است. 

وی ادامه داد: مسئولان قرارگاه جلسات خانگی قرآن در سراسر کشور نیروهای داوطلب هستند؛ نه حقوقی دریافت می‌کنند و نه چشم‌داشتی دارند، بلکه حتی از امکانات شخصی خود برای سرکشی، نظارت، برگزاری دوره‌ها و توسعه این جلسات هزینه می‌کنند. این همان روحیه کار انقلابی است؛ همان روحیه‌ای که امام راحل (ره) برای پیروزی انقلاب معطل بودجه و ساختار نماند و دفاع مقدس نیز با اتکای به مردم پیش رفت. 

دبیر شورای توسعه فرهنگ قرآنی با اشاره به اهمیت محله‌محوری و خانه‌محوری در تربیت قرآنی گفت: اگر درباره پیامبر اکرم (ص) می‌گوییم مدینه با قرآن فتح شد، این فتح با تبلیغ چهره‌به‌چهره و حضور در خانه‌ها رقم خورد. سنت جلسات خانگی از همان آغاز اسلام شکل گرفت؛ نخستین جلسه خانگی قرآن را پیامبر (ص) با حضرت خدیجه (س) برگزار کردند و این مسیر در خانه امیرالمؤمنین (ع)، حضرت زهرا (س)، حسنین (ع)، حضرت زینب (س) و در سیره امام صادق (ع) ادامه یافت. 

وی با استناد به روایات افزود: ما مأمور شده‌ایم خانه‌های خود را با تلاوت قرآن نورانی کنیم و آن‌ها را به قبرستان تبدیل نکنیم. خانه‌ای که در آن قرآن خوانده شود، خیر و برکتش افزون می‌شود، فرشتگان در آن حضور می‌یابند و شیاطین دور می‌شوند. این‌ها باورهای عمیق دینی ماست و جلسات خانگی تجلی عملی همین باورهاست. 

حسینی تأکید کرد: جلسات خانگی قرآن صرفاً محفل تلاوت نیست؛ یک فناوری اجتماعی برای تربیت و کنشگری محلی است. در بسیاری از این جلسات، زمینه ازدواج جوانان فراهم شده، اشتغال شکل گرفته و حتی صندوق‌های قرض‌الحسنه کوچک ایجاد شده است. این‌ها برکات جاری قرآن در بطن زندگی مردم است. 

وی در پایان خاطرنشان کرد: رهبر معظم انقلاب طی سال‌های گذشته بارها بر احیای جلسات خانگی قرآن تأکید کرده‌اند و امروز خوشحالیم که خادمان قرآن این مسیر را جدی گرفته‌اند.

برنامه‌هایی همچون «زندگی با آیه‌ها» و «محفل» نیز در دو سال اخیر تلاش کرده‌اند این انس با قرآن را به کنشگری محلی و شکل‌گیری جلسات مستمر در خانه‌ها پیوند بزنند؛ چراکه ماندگاری انس با قرآن، در استمرار همین حلقه‌های نورانی خانگی است. 

حجت‌الاسلام آمره، مسئول قرارگاه جلسات خانگی قرآن، در ادامه این نشست با تشریح ابعاد رسانه‌ای و اجرایی این نهضت مردمی اظهار کرد: ما برای ترویج جلسات خانگی قرآن، از ظرفیت رسانه ملی به‌صورت جدی استفاده کردیم. دو برنامه تلویزیونی با محوریت این جریان از شبکه‌های مختلف از جمله شبکه افق، شبکه قرآن و معارف سیما و شبکه ۵ سیما پخش شد. 

وی ادامه داد: یکی از این برنامه‌ها با عنوان «سرزمین ستاره‌ها» در ۴۲ قسمت تولید شد که اساس آن ایران‌گردی قرآنی بود. در این برنامه، دو برادر قرآنی، علی و مهدی حبی، به نقاط مختلف کشور سفر می‌کردند و جلسات شاخص خانگی قرآن را روایت می‌کردند؛ اینکه چگونه در دل خانه‌ها، محله‌ها و خانواده‌ها، ستاره‌های قرآنی در حال تربیت هستند. 

آمره خاطرنشان کرد: برنامه دیگر با عنوان «ستاره‌های زمین» تاکنون در بیش از ۱۲۰ قسمت تولید و پخش شده است. هدف این برنامه، نمایش یک جلسه خانگی ساده و صمیمی بود تا مردم ببینند برگزاری چنین جلسه‌ای کار پیچیده‌ای نیست؛ اتفاقی شیرین و در دسترس است که می‌تواند در هر خانه‌ای شکل بگیرد. 

سه راهبرد اصلی نهضت جلسات خانگی

حجت‌الاسلام آمره با اشاره به راهبردهای این قرارگاه گفت: راهبرد اول، گفتمان‌سازی بود؛ از طریق رسانه، اجتماعات مذهبی، حلقه‌های میانی در استان‌ها و شهرستان‌ها تلاش کردیم فرهنگ جلسات خانگی قرآن را به مطالبه‌ای عمومی تبدیل کنیم. 

راهبرد دوم، توانمندسازی و ارائه خدمات است. بسیاری می‌پرسند اگر بخواهیم جلسه بگیریم، محتوا را از کجا تهیه کنیم؟ مربی چطور پیدا کنیم؟ تجربه موفق دیگران چیست؟ ما در حوزه آموزش، تولید محتوا، اتصال جلسات به یکدیگر، انتقال تجربه‌های موفق، مشاوره اساتید و حتی تأمین محصولات قرآنی مورد نیاز جلسات، خدمات مشخصی ارائه می‌دهیم. این خدمات از طریق سامانه جلسات خانگی قرآن که با عنوان «ستاره‌های زمین» فعال است، در اختیار مخاطبان قرار گرفته است. 

راهبرد سوم، ساماندهی و شبکه‌سازی است. جلسات خانگی پیش از این هم وجود داشت، اما پراکنده بود و ارتباط نظام‌مندی میان آن‌ها برقرار نمی‌شد. امروز با الهام از تأکیدات رهبر معظم انقلاب در سال ۱۳۹۸ درباره نقش حلقه‌های میانی، شبکه‌ای استانی و شهرستانی شکل گرفته است. در حال حاضر در سطح کشور ده‌ها رابط استانی و بیش از ۳۰۰ حلقه میانی شهرستانی فعال هستند که وظیفه‌شان ارتباط مستمر با جلسات، هم‌اندیشی و پشتیبانی محتوایی است. 

وی افزود: خروجی این سه راهبرد، ثبت بیش از ۳۳ هزار جلسه خانگی قرآن در سامانه ملی است. البته ما خود را متولی این جلسات نمی‌دانیم، بلکه تسهیل‌گر هستیم و تلاش می‌کنیم جهت‌دهی محتوایی صحیح و خدمات لازم را فراهم کنیم. 

پاسخ به دغدغه جذب نسل جوان

در ادامه، یکی از خبرنگاران با طرح نگاهی نقادانه، به چالش برگزاری جلسات خانگی در سبک زندگی آپارتمانی و نیز کم‌رنگ بودن حضور نسل جوان و نوجوان در این جلسات اشاره کرد و حجت‌الاسلام آمره در پاسخ گفت: این دغدغه، دغدغه جدی و درستی است. اگر جلسات خانگی صرفاً به جمعی محدود از افراد پا به سن گذاشته ختم شود، ما به هدف اصلی که تربیت نسل آینده است نرسیده‌ایم. 

وی افزود: اولاً مدل جلسات را متنوع کرده‌ایم؛ جلسات صرفاً به معنای دعوت گسترده از همسایگان نیست. گاهی یک جلسه خانوادگی محدود میان والدین و فرزندان شکل می‌گیرد که اتفاقاً برای نسل نوجوان اثرگذارتر است. ثانیاً محتوای تولیدی ما به‌صورت اختصاصی برای کودک، نوجوان، بانوان و خانواده طراحی شده است؛ از کتابچه‌ها و بسته‌های تعاملی گرفته تا قالب‌های خلاقانه متناسب با ذائقه نسل جدید. 

مسئول قرارگاه جلسات خانگی قرآن تأکید کرد: اگر جلسه‌ای نتواند برای نوجوان جذابیت ایجاد کند، باید در شیوه اجرا بازنگری کند. امروز دیگر صرف قرائت سنتی کافی نیست؛ استفاده از قالب‌های گفت‌وگومحور، طرح پرسش، روایت، هنر، حتی بهره‌گیری از ظرفیت فضای مجازی و تولیدات چندرسانه‌ای در دستور کار قرار گرفته است. 

وی در پایان خاطرنشان کرد: ما معتقدیم جلسات خانگی قرآن اگر با خلاقیت و شناخت اقتضائات زمان برگزار شود، می‌تواند حتی در دل زندگی آپارتمانی هم جای خود را باز کند. مهم آن است که از قالب‌های قدیمی عبور کنیم و قرآن را با زبان نسل امروز عرضه کنیم. 

در پایان این نشست از کتاب تجربه‌نگاری و مدل‌سازی ۱۰ فعال موفق حوزه قرآن کریم هم رونمایی شد.