ابعاد حقوق بشری استفاده آمریکا از مین‌های هواپایه علیه اهداف غیرنظامی

گزارش‌های میدانی و بیانیه‌های سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشری حاکی از به‌کارگیری تسلیحات ممنوعه یا بسیار خطرناک برای غیرنظامیان، به‌ویژه مین‌های پراکنده هواپایه (Scatterable Mines)، توسط نیرو‌های ارتش آمریکا علیه غیرنظامیان ایرانی است. این اقدام‌ها موجی از نگرانی‌ها را درمورد نقض قوانین بین‌المللی بشردوستانه برانگیخته است. 

مستندات میدانی و شناسایی تسلیحات در شیراز

براساس گزارش تحقیقی گروه بین‌المللی بلینگکت (Bellingcat)، تصاویر منتشرشده در رسانه‌های اجتماعی نشان می‌دهند که ارتش آمریکا مین‌های ضد خودرو و ضد نفر را در حومه جنوبی شهر شیراز رها کرده است. ۴ کارشناس مستقل تسلیحاتی در مصاحبه با روزنامه واشنگتن‌پست تایید کردند که قطعات و بدنه تسلیحات یافت‌شده متعلق به مین‌های ضد تانک مدل BLU-۹۱/B آمریکایی است.

براساس گزارش آناتولی، رسانه‌های داخلی ایران پیش از این هشدار داده بودند که اشیاء فلزی شبیه به قوطی‌های کنسرو در حاشیه روستا‌ها و مناطق مسکونی شیراز رها شده‌اند که دست‌زدن به آنها به شهادت دست‌کم یک غیرنظامی و مجروح‌شدن چندین نفر دیگر شده است.

تحلیل‌گران نظامی معتقدند این مین‌ها به دلیل مجاورت با مناطق زیست غیرنظامیان، فاجعه‌آفرین شده‌اند.

هشدار سازمان‌های حقوق بشری نسبت به سامانه گیتور

سازمان دیده‌بان حقوق بشر در ۶ آوریل ۲۰۲۶ (۱۷ فروردین ۱۴۰۵)، نامه سرگشاده و رسمی را خطاب به پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا ارسال کرد. 

سارا یگر، مدیر بخش واشنگتن این سازمان، در بیانیه یادشده تاکید کرد: اگر استفاده ارتش آمریکا از سامانه پخش مین گیتور (GATOR) و کشته و مجروح‌شدن غیرنظامیان به‌طور کامل تایید شود، این امر به وضوح نشان می‌دهد چرا دهه‌ها تلاش بین‌المللی برای ممنوعیت این تسلیحات نباید به این سادگی لگدمال شود. 

ابعاد فنی و خطر کور بودن این سلاح

سامانه پخش مین گیتورکه در قالب محفظه‌های بمب خوشه‌ای CBU-۸۹ پرتاب می‌شود، به گونه‌ای طراحی شده که ده‌ها مین را به صورت هم‌زمان و وسیع در یک منطقه پخش می‌کند. 

به‌گفته ریچارد ویر، مشاور ارشد بخش بحران و تسلیحات دیده‌بان حقوق بشر در مصاحبه با سی‌بی‌اس نیوز، این سیستم‌ها به‌طور استاندارد حاوی ترکیبی از مین‌های ضد خودرو و مین‌های ضد نفر (مدل BLU-۹۲/B) هستند.

اگرچه ارتش آمریکا مدعی است این مین‌ها دارای تایمر انهدام خودکار هستند، کارشناس‌هایی مانند برین کاستنر از سازمان عفو بین‌الملل هشدار داده‌اند که سازوکار خودتخریبی این مین‌ها ممکن است با خطا مواجه شود و حساسیت بالای آنها به میدان‌های مغناطیسی یا برخورد هرگونه وسیله نقلیه غیرنظامی، آنها را به یک تهدید فعال و کور علیه مردم عادی تبدیل می‌کند.

جنبه‌های حقوقی و نقض قوانین بین‌المللی

از دیدگاه حقوق بین‌الملل، استفاده از این تسلیحات با چالش‌های جدی مواجه است:

• قانون ممنوعیت مین‌های ضد نفر (معاهده اتاوا ۱۹۹۷): اگرچه آمریکا، رژیم صهیونیستی و ایران عضو پیمان اتاوا (بسته‌شدن کامل پرونده مین‌های ضد نفر) نیستند، اما دیده‌بان حقوق بشر تاکید دارد که به کارگیری تسلیحاتی که توانایی تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان را ندارند، اصول بنیادین کنوانسیون‌های ژنو را نقض می‌کند.
• اصل تفکیک و تناسب: براساس حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی (IHL)، ارتش‌ها موظف هستند که بین اهداف نظامی و غیرنظامی تفکیک قائل شوند. رها کردن مین‌های خوشه‌ای و هواپایه در نزدیکی روستا‌ها و راه‌های مواصلاتی غیرنظامی، اقدامی کورکورانه تلقی‌شده و مصداق جنایت جنگی به شمار می‌رود.
• تغییر سیاست‌های داخلی آمریکا: این حادثه پس از آن رخ داد که دولت ترامپ سیاست‌های پیشین (دوران بایدن) مبنی بر محدودیت استفاده از مین‌های ضد نفر را لغو کرد و اختیار‌های گسترده‌تری به فرماندهان نظامی برای استفاده از این تسلیحات در نقاط مختلف جهان اعطا کرد.