ترکیه و انتخابات ارمنستان؛ آنکارا به دنبال تداوم حضور پاشینیان؟

 به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری دانشجو، انتخابات ارمنستان از بسیاری جهات برای رسانه‌ها و محافل سیاسی ترکیه مهم است و تحلیلگران این کشور، معتقدند که نوع روابطه بین ایروان – آنکارا، یکی از متغیر‌های مهم در تعیین آرای مردم است. آنان بر این باورند که ثبات سیاسی در ارمنستان و تکمیل روند عادیسازی روابط با ترکیه، مزایای اقتصادی قابل توجهی برای آنکارا به وجود خواهد آورد.

در یک ارزیابی کلی، می‌توان گفت که اغلب رسانه‌ها و مطبوعات ترکیه، پیروزی نیکول پاشینیان را به نفع روابط آنکارا – ایروان می‌دانند و در عین حال، این سناریو را از منظر روابط ارمنستان و روسیه نیز، تحلیل می‌کنند.

هاکان آلبایراک از تحلیلگران مشهور ترکیه بر این باور است که در نوع رویکرد سیاسی پاشینیان در تعیین مسیر سیاست خارجی در برابر روسیه، نوعی از استقلال استراتژیک وجود دارد که راه را برای توسعه روابط با ترکیه، هموارتر خواهد کرد.

آلبایراک می‌گوید: «امروزه می‌توانیم قاطعانه بگوییم که عقل سلیم در ارمنستان غالب شده است. این کشور، قبلاً طوری اداره می‌شد که گویی مستعمره روسیه بود و حتی کنترل گذرنامه در فرودگاه ایروان توسط روس‌ها انجام می‌شد. حتی اشغال قره باغ نیز با حمایت روسیه بود و به دلیل خصومت با جهوری آذربایجان و خصومت با ترکیه، از تجارت منطقه‌ای و پروژه‌های توسعه مشترک کنار گذاشته شد. البته دیاسپورای ارمنی هم برای شعله ورکردن آتش خصومت با ترک‌ها بسیار موثر بود. من برای نخستین بار در مقاله‌ام با عنوان نجات ارمنستان که در ۱۵ اکتبر ۲۰۰۷ در روزنامه ینی شفق منتشر شد، به این وضعیت پرداخته و نوشته بودم: آزادسازی ارمنستان از هژمونی روسیه و دیاسپورای ارمنی ضروری است. راه انجام این کار باز کردن مرز است و مرز نیز زمانی باید باز شود که اختلافات باکو – ایروان، با آزادی قره باغ به پایان برسد. خوشبختانه این اتفاق بعد‌ها روی داد و حالا ارمنستان در برابر روسیه مستقل است و به بهبود روابط با جهوری آذربایجان و ترکیه و تمرکز بر پروژه‌های توسعه منطقه‌ای تمرکز کرده است».

آلبایراک در ادامه می‌گوید: «نیکول پاشینیان با نگاهی واقع بینانه، اهمیت صلح سه‌جانبه ترکیه-ارمنستان-جهوری آذربایجان را حیاتی می‌داند و لذا باید بگوییم بالاخره، عقل سلیم در ارمنستان غالب شده است. اگر همه چیز خوب پیش برود، امیدواریم که دولت پاشینیان دوباره در انتخابات پیروز شود».

سفیر قدیمی چه می‌گوید؟

خلیل آکینجی از دیپلمات‌های مشهور ترکیه، سفیر بازنشسته و دبیرکل بنیانگذار سازمان کشور‌های ترک، در مورد اهمیت انتخابات ارمنستان یادداشت مفصلی نوشته و به سناریو‌های پیروزی پاشینیان پرداخته است.

در ادامه، بخش‌هایی از یادداشت او را با هم مرور می‌کنیم: «تا اواسط قرن نوزدهم، امپراتوری عثمانی از ارامنه به عنوان ملت وفادار یاد می‌کرد و آنها را به عنوان یک عامل موازنه ساز در برابر جمعیت بزرگ یونانی می‌دید. انقلاب فرانسه، مانند همه امپراتوری‌ها، آرمان‌های استقلال را در میان روشنفکران اقلیت در امپراتوری عثمانی بیدار کرد. با این حال، برخلاف یونانیانی که قیام کردند و استقلال خود را به دست آوردند، این احساسات به جامعه ارمنی نرسید. قیام‌های ارمنی کاملاً به دلیل تحریک و حمایت روسیه و اروپا از ارمنی‌ها آغاز شد. بعدها، آمریکا نیز به آنها پیوست. قیام‌های ارمنی‌ها بعداً بدون نیاز به تحریک جداگانه به خودی خود ادامه یافت، اما برخلاف یونان که از همان حمایت برخوردار بود، به استقلال منجر نشد. ارامنه که در هر بخش از ترکیه حضور داشتند، در هیچ استانی اکثریت را تشکیل نمی‌دادند. آنها فاقد ابزار لازم برای دستیابی به اکثریت از طریق قتل عام ترک‌ها بودند. حتی توسل آنها به ترور و قیام‌های محلی با حمایت اروپا برای دستیابی به استقلال، سرکوب خشونت‌آمیز این قیام‌ها توسط دولت و متعاقباً آوارگی اجباری آنها تحت قانون تبعید و اسکان مجدد ۱۹۱۵، دشمنی بین دو ملت را عمیق‌تر کرد. آنچه در ترکیه اتفاق افتاد و دشمنی در آگاهی ملت‌های ترک و ارمنی ریشه دواند، به ویژه دیاسپورای ارمنی بر آتش خصومت، بنزین ریخت. اما در هر حال، مشکلات با ارمنستان به عنوان یک مسئله ترکیه و ارمنستان آغاز شد و هنوز هم همان ویژگی را حفظ کرده است. این مسئله صرفاً یک اختلاف ارضی بین جهوری آذربایجان و ارمنستان نیست».

خلیل آکینجی در ادامه به رویداد‌های بعدی اشاره کرده و می‌گوید: «ارمنی‌ها هرگز از رویا‌های خود برای ارمنستان بزرگ، دست نکشیدند. آنها پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با اشغال بخش قابل توجهی از خاک جهوری آذربایجان، عمدتاً قره باغ، فرصت تحقق حداقل بخشی از این رویا را به دست آوردند. این امر اعتماد به نفس آنها را افزایش داد. ترکیه، در اعتراض به اشغال خاک جهوری آذربایجان، مرز‌های خود را با ارمنستان در سال ۱۹۹۳ بست. با این حال، این امر مانع از تجارت ترکیه و ارمنستان، سفر‌های هوایی یا اشتغال هزاران شهروند ارمنی در ترکیه در سال‌های بعد نشد. با وجود این، مرز همچنان بسته ماند و مناطق طبیعی داخلی قارص و ایغدیر همچنان مسدود بود. در همین حال، ترکیه به طور مداوم به دنبال راه‌هایی برای صلح با ارمنستان بود. انگیزه نه تنها تضمین بازگشت سرزمین‌های جهوری آذربایجان، بلکه این باور بود که سازش با ارمنستان موضع دیاسپورای ارمنی ضد ترکیه را تغییر خواهد داد».

نقطه عطف شوشا

خلیل آکینجی، دبیرکل بنیانگذار سازمان کشور‌های ترک در ادامه به نتایج جنگ اخیر اشاره کرده و می‌گوید: بازپس‌گیری شوشا و سرزمین‌های اشغالی آن در قره‌باغ توسط جهوری آذربایجان در طول جنگ ۲۰۲۰ و پس از آن بازپس‌گیری قره‌باغ در عملیات ۲۰۲۳، ارمنستان را مجبور به تغییر موضع سازش‌ناپذیر خود کرد. عدم کمک نظامی کافی از روسیه یا هر کشور دیگری در طول جنگ، آنها را به دنبال راه‌حل‌های جدید سوق داد. پاشینیان که مسئول اولین شکست در برابر جهوری آذربایجان تلقی می‌شد، در انتخابات اوایل سال ۲۰۲۱ دوباره انتخاب شد.

رویکرد واقع‌بینانه پاشینیان، فارغ از وسواس‌های تاریخی، او را از دیدگاه آنکارا به یک مخاطب ترجیحی تبدیل می‌کند. تصمیم به گشودن کریدور زنگه زور، هرچند تحت مدیریت ایالات متحده و امضای توافقنامه بین جهوری آذربایجان و ارمنستان در مورد برقراری صلح و روابط بین ایالتی، که انصراف ارمنستان از ادعا‌های ارضی، عمدتاً در قره باغ، را در ۸ آگوست ۲۰۲۵ در واشنگتن ثبت می‌کند، همگی در دوران تصدی او رخ دادند. البته باید به یاد داشته باشیم که ارمنستان همچنین قصد دارد عضو اتحادیه اروپا شود و مقدمات داخلی را برای این امر آغاز کرده است.

در مجموع باید گفت: تحولاتی رخ داده که می‌توان آنها را در دسته اقدامات اعتمادسازی بین ترکیه، ارمنستان و جهوری آذربایجان ارزیابی کرد. جهوری آذربایجان اجازه تجارت با ارمنستان را داده و حتی مستقیماً سوخت عرضه کرده است.

از دیگر سو، ترکیه اجازه تجارت مستقیم با ارمنستان را داده و خط راه‌آهن را افتتاح کرده است. به عبارت دیگر، به ارمنستان این فرصت داده شده که مستقیماً نیاز‌های خود را برآورده کند، گویی همه گذرگاه‌های مرزی آن رسماً باز هستند.

با این حال، گذرگاه مرزی ترکیه و ارمنستان، همچنان بسته است. سفیر جهوری آذربایجان در آنکارا در مصاحبه‌ای اعلام کرده که مرز ترکیه و ارمنستان پس از انتخابات ۷ ژوئن ارمنستان و اصلاح قانون اساسی پس از آن باز خواهد شد.

هر دو کشور مصمم هستند که کریدور زنگه زور را تحت مدیریت آمریکا باز کنند و در اسرع وقت از آن بهره‌مند شوند. رویه اصلاح قانون اساسی ارمنستان ابتدا نیاز به تصویب اکثریت دو سوم در پارلمان و سپس همه‌پرسی دارد.

این یک فرآیند زمان‌بر است. در میان سیاستمدارانی که در انتخابات ارمنستان برای نخست وزیری نامزد خواهند شد، پاشینیان تنها کسی است که متعهد به اصلاح قانون اساسی شده و از انتقاد مهاجران و کلیسا در این مورد نمی‌ترسد.