موفقیت یا شکست تحریمهای جدید آمریکا علیه ایران به واکنش 5 شریک تجاری ایران به این تحریمها بستگی دارد.
به گزارش اویل پرایس؛ روز دی اقتصادی ترامپ با دسترسی به نظام مالی آمریکا به تصور ترامپ به یکی از قدرتمندترین سلاحهای واشنگتن تبدیل شده است اما هرچه واشنگتن فشار بر تجارت باقیمانده ایران را افزایش دهد، اهداف بزرگتر و پیامدهای جانبی آن نیز بیشتر خواهد شد.
چین بیش از 80 درصد نفت خام صادراتی ایران از مسیر دریا را خریداری میکند. عراق برای تولید برق خود تا حدود 40 درصد به گاز ایران وابسته است. ترکیه در نیمه نخست امسال 4.5 میلیارد مترمکعب گاز از ایران وارد کرده و هند همچنان روابط تجاری قابلتوجهی با تهران دارد. امارات متحده عربی نیز که زمانی یکی از مهمترین مسیرهای تجاری و مالی ایران بود، فعالیتهای خود با تهران را متوقف کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا میتواند نفتکشها، معاملهگران و پالایشگاههای کوچک چینی را تحریم کند، بدون آنکه آسیب زیادی به خارج از تجارت ایران وارد شود. اما هدف قرار دادن بانکهای بزرگی که این تجارت را تأمین مالی میکنند، شرایط کاملاً متفاوتی ایجاد خواهد کرد. همین مسئله درباره وادار کردن بغداد به انتخاب میان تبعیت از واشنگتن و ادامه دریافت گاز ایران برای نیروگاههایش نیز صدق میکند.
دولت ترامپ روز دوشنبه رویکردی محتاطانه در پیش گرفت. نخستین دور تحریمها نزدیک به 60 فرد، شرکت و کشتی را هدف قرار داد و دامنه محدودیتها را به بخشهای کشتیرانی، هوانوردی، فناوری، طلا و داراییهای دیجیتال گسترش داد؛ اما بانکهای بزرگ چین را تحریم نکرد.
در ادامه، پنج کشوری را بررسی میکنیم که در برابر تهاجم اقتصادی جدید ترامپ علیه ایران با دشوارترین انتخابها روبهرو هستند.
1. چین
هیچ کشوری به اندازه چین نفت ایران را خریداری نمیکند؛ ازاینرو پکن همچنان بزرگترین منبع درآمد ارزی تهران به شمار میرود. واردات نفت چین از ایران در اوایل سال جاری، پیش از آغاز جنگ و اعمال محاصره دریایی آمریکا، به 1.58 میلیون بشکه در روز رسیده بود.
بااینحال، این رقم در ماه اوت، همزمان با تشدید فشارهای آمریکا، به حدود 534 هزار بشکه در روز کاهش یافت؛ در حالی که میزان واردات در ماه ژوئیه حدود 823 هزار بشکه در روز بود.
چین طی سالهای گذشته تجارت نفتی خود با ایران را بهگونهای سازمان داده است که آسیبپذیری آن در برابر تحریمهای آمریکا به حداقل برسد. پالایشگاههای مستقل موسوم به «تیپات» بخش بزرگی از نفت خام ایران را خریداری میکنند، نفتکشها برای پنهان کردن مبدأ محمولهها از انتقال کشتیبهکشتی و روشهای دیگر استفاده میکنند و پرداختها نیز اغلب با یوآن چین و از طریق واسطههایی انجام میشود که ردیابی آنها دشوار است.
واشنگتن بارها بخشهایی از این شبکه را هدف تحریم قرار داده است؛ از جمله پالایشگاههای چینی، شرکتهای بازرگانی و کشتیهایی که در این تجارت نقش دارند. بااینحال، این اقدامات بیشتر شرکتهای مشخصی را مختل کرده و نتوانسته است جریان تجارت را متوقف کند.
حتی پس از تشدید تحریمهای آمریکا علیه خریداران چینی، صادرات نفت ایران به چین در ماه فوریه به 1.58 میلیون بشکه در روز رسیده بود. تحریم بانکهای بزرگ چین میتواند ابزار بسیار قدرتمندتری باشد، زیرا این بانکها همچنان به تسویه دلاری و دسترسی به نظام مالی بینالمللی وابستهاند.
وزارت خزانهداری آمریکا پیشتر به دو بانک بزرگ چینی هشدار داده بود که در صورت انتقال منابع مالی ایران از طریق سیستمهای آنها، ممکن است با تحریمهای ثانویه روبهرو شوند. نکته بسیار مهم آن است که هدف قرار دادن یک بانک بزرگ چینی هزینههای بسیار زیادی برای واشنگتن خواهد داشت؛ بهویژه آنکه دونالد ترامپ و شی جینپینگ قرار است اواخر سپتامبر در واشنگتن دیدار کنند و هر دو طرف میکوشند توافق تجاری حاصلشده در نوامبر گذشته و تفاهم مربوط به تعرفههای آمریکا و تأمین عناصر نادر خاکی چین را حفظ کنند.
چین مهمترین آزمون برای سنجش دامنه واقعی «روز دی اقتصادی» ترامپ است. پکن بارها تحریمهای یکجانبه آمریکا را رد کرده و تحریمهای پیشین واشنگتن نیز نتوانستهاند مانع رسیدن نفت خام ایران به پالایشگاههای چینی شوند به نظر میرسد این بار هم تفاوتی با گذشته نداشته باشد.
2. عراق
عراق هماکنون نیز از پیامدهای جنگ آمریکا و ایران آسیب زیادی دیده است. بودجه دولت عراق تقریباً بهطور کامل به درآمدهای نفتی وابسته است؛ درآمدهایی که در پی محاصرههای دریایی و درگیریهای دریایی در خلیج فارس بهشدت کاهش یافتهاند.
پس از بسته شدن تنگه هرمز، صادرات نفت عراق از پایانههای جنوبی 75 درصد سقوط کرد و درآمدهای ماهانه نفتی این کشور به حدود 1.2 میلیارد دلار کاهش یافت؛ رقمی که تأمین مخارج دولت و متعادل کردن بودجه را برای بغداد دشوار کرده است.گاز طبیعی ایران برای بخش انرژی عراق اهمیت حیاتی دارد. عراق سالانه حدود 4 تا 5 میلیارد دلار گاز طبیعی از ایران وارد میکند تا نیروگاههای خود را فعال نگه دارد.
گاز ایران حدود 30 تا 40 درصد برق عراق را تأمین میکند. بنابراین هشدار ترامپ مبنی بر اینکه هر کشوری که به ایران «راه نجات» بدهد با «پیامدهای اقتصادی عظیم» روبهرو خواهد شد، مستقیماً معافیتهای موقت تحریمی بغداد را تهدید میکند.اگر واشنگتن بتواند تحریمهای ثانویه را بهطور کامل اجرا کند، عراق ممکن است با فروپاشیهای گسترده شبکه برق روبهرو شود و دسترسی میلیونها شهروند این کشور به برق، بهویژه در فصل اوج مصرف، بهشدت آسیب ببیند.
3. ترکیه
فشارهای ناشی از جنگ ایران بر ترکیه نیز احتمالاً در صورت تشدید محاصره اقتصادی تهران افزایش خواهد یافت. بخشهای تولید و نساجی ترکیه از افزایش هزینههای حملونقل و اختلال در زنجیرههای تأمین آسیبدیدهاند؛ ترکیه برای تأمین مواد اولیه مهم صنعتی، از جمله محصولات پتروشیمی، هلیوم، آلومینیوم و حدود نیمی از کود موردنیاز خود، به ایران و منطقه خلیج فارس وابسته است.
این کشور همزمان با اختلال در عرضه انرژی و فشارهای شدید تورمی روبهروست و قیمت سوخت در آن حدود 50 درصد افزایش یافته است. افزایش هزینه واردات انرژی فشار سنگینی بر بودجه و تراز مالی آنکارا وارد کرده و پیشبینی میشود ارزش واردات انرژی ترکیه در سال جاری تا 40 میلیارد دلار بیشتر از کل صادرات این کشور باشد.
قرارداد 25 ساله ترکیه برای خرید سالانه حداکثر 9.6 میلیارد مترمکعب گاز از ایران از طریق خط لوله تبریز–آنکارا، در پایان ژوئیه 2026 منقضی شد. جنگ باعث شده است دو طرف نتوانند مذاکرات مربوط به توافق جدید را انجام دهند.
واردات گاز ترکیه از ایران در نیمه نخست سال 2026 نسبت به مدت مشابه سال قبل 34 درصد افزایش یافت و به 4.5 میلیارد مترمکعب رسید؛ این میزان از واردات گاز روسیه بیشتر بود و تنها گاز جمهوری آذربایجان سهم بالاتری داشت.
بااینحال، ترکیه امروز نسبت به زمان امضای قرارداد اولیه، وابستگی کمتری به گاز ایران دارد. آنکارا واردات خط لولهای از جمهوری آذربایجان و روسیه را افزایش داده، ظرفیت واردات گاز طبیعی مایعشده را توسعه داده و پایانههای شناور ذخیرهسازی و بازگازسازی احداث کرده است؛ با وجود این گزینهها، جایگزین کردن گاز ایران هزینهبر خواهد بود. خط لوله تبریز–آنکارا مستقیماً گاز را به شرق ترکیه میرساند؛ منطقهای که انتقال گاز از منابع دیگر به آن دشوارتر و گرانتر است.
گاز خط لولهای ایران نیز در گذشته یکی از منابع ارزانتر گاز برای ترکیه بوده است. قطع این جریانها ترکیه را بدون گاز نخواهد گذاشت، اما آنکارا را مجبور میکند درست در شرایطی که جنگ هزینه واردات انرژی را افزایش داده است، اتکای بیشتری به گاز طبیعی مایعشده و سایر تأمینکنندگان داشته باشد.
4. هند
هند در مقایسه با چین وابستگی کمتری به نفت خام ایران دارد، هرچند خرید نفت از ایران تحت معافیتهای آمریکا از سر گرفته شده است. هند در نیمه نخست سال 2026 حدود 707 میلیون دلار نفت از ایران وارد کرد، تحریمهای آمریکا پیشتر تجارت هند و ایران را به کسری از میزان سابق کاهش دادهاند. ارزش تجارت دوجانبه در سال مالی 2025–2026 به 1.63 میلیارد دلار رسید؛ در حالی که این رقم در سال مالی 2018–2019 حدود 17 میلیارد دلار بود.
صادرات هند به ایران اکنون عمدتاً شامل برنج باسماتی، چای و دارو است. کاهش شدید تجارت دوجانبه باعث شده است تعاملات باقیمانده هند با ایران مستقیماً در معرض فشارهای جدید ترامپ قرار گیرد.
هند در تجارت با ایران مازاد تجاری قابلتوجهی دارد، اما همین روابط محدود نیز ممکن است با تشدید تحریمها آسیب ببیند.
هند از خود جنگ نیز آسیب بیشتری میبیند. سومین مصرفکننده بزرگ نفت جهان نزدیک به 90 درصد نفت خام موردنیاز خود را وارد میکند؛ بنابراین اقتصاد آن به افزایش قیمت انرژی بسیار حساس است.رشد هزینه واردات نفت فشار بیشتری بر ارزش روپیه و نرخ تورم وارد کرده و هزینه انرژی دولت را افزایش داده است.
5. امارات متحده عربی
امارات پیش از آغاز جنگ یکی از مهمترین مسیرهای اقتصادی ایران بود. این کشور در سال 2024 حدود 21 میلیارد دلار کالا به ایران صادر کرد؛ رقمی معادل تقریباً 30 درصد از کل واردات ایران. ایران همچنین برای دسترسی به اقتصاد جهانی به دبی بهعنوان یک مرکز مالی، لجستیکی و صادرات مجدد وابستگی زیادی داشت. بااینحال، ابوظبی اکنون برای کاهش این وابستگی اقدام کرده است و همچنین ایران نیز به دنبال آن است که مسیر جایگزینی برای امارات متحده عربی پیدا کند.
امارات در 19 اوت اعلام کرد که پس از شناسایی دو موشک بالستیک شلیکشده از ایران به سمت ترددهای دریایی نزدیک آبهای امارات، همه تعاملات مالی و اقتصادی خود با ایران را تا اطلاع ثانوی متوقف میکند. تهران هدف قرار دادن امارات را رد کرده است.
این تصمیم عملاً امارات را در اعمال فشارهای جدید آمریکا جلوتر قرار داده و خطر گرفتار شدن شرکتهای اماراتی در تحریمهای ثانویه واشنگتن را کاهش میدهد؛ زیرا این تحریمها شرکتهایی را هدف میگیرند که همچنان روابط تجاری با ایران را حفظ میکنند.
بااینحال، هزینه اقتصادی این تصمیم برای امارات میتواند سنگین باشد. امارات پیش از جنگ بزرگترین منبع واردات ایران بود و دبی طی چند دهه روابط تجاری گستردهای با بازرگانان و شرکتهای ایرانی ایجاد کرده بود قطع این روابط، هرچند از امارات در برابر تحریمهای ثانویه آمریکا محافظت میکند، میلیاردها دلار تجارت را نیز از بین خواهد برد و امارات را تحت فشار قرار خواهد داد.
