نگرانی‌بومیان از نفس‌های آخر خلیج گرگان

به گزارش خبرنگار گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو،  استان به ظاهر سرسبز گلستان، زیر سایه جنگل‌های کهن هیرکانی، با انبوهی از مشکلات و چالش‌های حل نشده دست و پنجه نرم می‌کند.

کمبود آب شرب، پروژه‌های نیمه تمام متعدد از سد نرماب گرفته تا سالن‌های ورزشی، نرخ بیکاری نگران‌کننده، گسترش بیماری‌هایی مانند سرطان و کمبود امکانات درمانی، تنها بخشی از دغدغه‌های روزمره مردم این خطه است. پروژه‌های بلاتکلیفی مانند طرح طبیعت‌گردی عاشوراده، کریدور ریلی شمال و جنوب و تله‌کابین‌های گرگان و علی‌آباد کتول، سال‌هاست که در گرداب تأخیر و کمبود اعتبار مانده‌اند.

 اکنون و در آستانه سفر رییس دولت چهاردهم به دیار هیرکان، مردم گلستان امید بسته‌اند تا شاید بخشی از این دردهای کهنه التیام یابد و حداقل اعتبارات لازم برای حرکت چرخ‌های توسعه این استان فراهم شود. اما در میان تمامی این مسائل، یک فاجعه زیست‌محیطی به شکل بی‌سابقه‌ای خودنمایی می‌کند و آینده‌ای شوم را برای تمام شمال کشور ترسیم می‌نماید؛ خشک شدن خلیج گرگان. این پهنه آبی ارزشمند که روزگاری نماد زندگی و شکوه طبیعت شمال بود، اکنون در سکوت مسئولان و در پشت انبوهی از وعده‌های عملی نشده، نفس‌های آخر را می‌کشد.

مردم گلستان بیش از هر چیز، نجات فوری خلیج گرگان را از دولت طلب می‌کنند، مطالبه‌ای که تبدیل شدنش به یک فاجعه ملی، تنها به بیتوجهی چند سال دیگر نیاز دارد.

 چنگ خشکسالی بر خلیج گرگان

خلیج گرگان با وسعتی حدود ۴۰۰ کیلومتر مربع و عمق متوسط ۳.۵ متر، روزگاری یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های آبی کشور و بزرگ‌ترین خلیج دریای خزر در سواحل جنوبی به شمار می‌رفت.

این خلیج به همراه تالاب بین‌المللی میانکاله، میزبان ده‌ها هزار پرنده مهاجر بود و به عنوان زیستگاه مهمی برای ماهیان به ویژه ماهیان خاویاری، نقش بی‌بدیلی در اقتصاد دریا محور استان ایفا می‌کرد. اما روند نابودی این گوهر شمال از حدود دو دهه پیش آغاز شد.

 کاهش تراز آب دریای خزر و مهم‌تر از آن، سدسازی‌های گسترده در کشورهای همسایه به ویژه بر روی رودخانه ولگا که حدود ۸۵ درصد آب خزر را تأمین می‌کند، روند پسروی آب و خشکیدگی خلیج را شتابی مرگبار بخشید. اکنون بر اساس گزارش‌های رسمی، شوری آب خلیج از حدود ۲۰ هزار واحد در سال ۱۳۹۸ به ۳۲ تا ۳۳ هزار واحد در سال جاری رسیده است.

 این افزایش شوری مرگبار، نتیجه کاهش شدید ارتباط آبی با دریای خزر و ورود ناچیز آب شیرین از رودخانه‌های بالادست است.در کنار این چالش کیفی، چالش کمی نیز اظهر من الشمس شد و بین ۲۰ تا ۲۵ درصد پهنه آبی خلیج گرگان خشک شد.

فقط شعار می دهند

قربان دردی کلته از صیادان پیرامونی خلیج گرگان به خبرنگار دانشجو گفت: در دو سال اخیر هیچ اتفاق مثبت و عملی برای نجات خلیج گرگان رخ نداده است.

وی افزود: در حال حاضر با پوشیدن یک چکمه می‌توان از سواحل بندر ترکمن از طریق کانال آشوراده وارد جزیره شد.

کلته خاطرنشان ساخت: وقتی در سال ۱۴۰۲ کانال آشوراده لایروبی شد، عمق آن به حدود دو متر رسید و شناورهای سبک و سنگین به راحتی تردد می‌کردند. اما امروز حتی سبک‌ترین قایق‌های محلی نیز با مشقت از خلیج به دریای خزر می‌روند و عمق در برخی نقاط این کانال حیاتی به کمتر از نیم متر رسیده است.

او در ادامه گفت: در دو سال گذشته که به لطف لایروبی موقت، وضعیت آب کمی بهتر شده بود، صدها هزار پرنده آبزی زمستان‌گذرانی در خلیج داشتند، اما امسال حتی پنج درصد آن پرندگان نیز به خلیج نیامده‌اند.

روند افزایش شوری همچنان ادامه دارد

مدیر کل حفاظت محیط زیست گلستان به خبرنگاران اظهار داشت: در شهریور ماه سال ۱۴۰۲ و پیش از آغاز لایروبی کانال آشوراده، شوری آب خلیج در برخی نقاط به رقم هشداردهنده بالای ۵۰ گرم در لیتر رسیده بود.

غدیر حسن‌زاده افزود: پس از تکمیل عملیات لایروبی در آبان همان سال، این عدد تا پایان آذر به کمتر از ۲۸ گرم در لیتر کاهش یافت که نشان‌دهنده تأثیر فوری و چشمگیر برقراری ارتباط مستقیم با دریای خزر است.

وی هشدار داد: در سال ۱۴۰۳ با کاهش مجدد تراز آب خزر و متوقف ماندن عملیات لایروبی، شوری دوباره به سطوح ۳۲ تا ۳۳ گرم در لیتر صعود کرده و این روند افزایشی همچنان ادامه دارد.

حسن‌زاده گفت: راه حل ایده‌آل، ورود آب شیرین با شوری زیر ۲۰ هزار واحد از رودخانه‌های بالادست است، اما در شرایط فعلی حتی تأمین آب با شوری ۲۰ هزار واحد از دریای خزر نیز می‌تواند حیات خلیج گرگان و تالاب میانکاله را حفظ کند.

وی تأکید کرد: با تبدیل ۶۰ هزار هکتار پهنه آبی خشک شده به کانون ریزگرد شور، لازم است همه دستگاه‌های اجرایی هماهنگ شده و خلیج گرگان به یک اولویت ملی تبدیل شود تا از تکرار فجایع دریاچه ارومیه و تالاب گاوخونی در شمال کشور جلوگیری شود.

تنها اقدام‌ موثر لایروبی کانال آبرسان بود

معاون امور عمرانی استاندار گلستان در خصوص خلیج گرگان گفت: لایروبی ۱۱.۵ کیلومتری کانال آشوراده در سال ۱۴۰۲ که با ۳۵۰ میلیارد تومان از سازمان مدیریت بحران و ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیارد تومان از منابع داخلی سازمان بنادر انجام شد، تنها اقدام نجات‌بخش تا امروز است.

سید محمدرضا مهیایی افزود: این عملیات شوری را کاهش داد و تنها یک فرصت سه تا چهار ساله برای خلیج ایجاد کرد و بدون اقدامات تکمیلی، خشکیدگی کامل حتمی است.

معاون استاندار اعلام کرد: پیشرفت پروژه زهکشی ۲۸۰ هکتار اراضی منتهی به خلیج ۵۰ درصد و پیشرفت اجرای آبیاری نوین در بالادست برای کاهش مصرف آب و افزایش حق‌آبه خلیج ۳۰ تا ۳۵ درصد است.

مهیایی ادامه داد: لایروبی ۱۸۰ کیلومتر انهار اصلی و فرعی و ۵۰۰ کیلومتر از رودخانه‌های قره‌سو و گرگان‌رود و تکمیل تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهرهای ساحلی مانند کردکوی، بندرگز و بندرترکمن از دیگر برنامه‌های ضروری است.

وی با اشاره به مشکلات بودجه‌ای گفت: تخصیص اعتبارات عمرانی استان تا امروز کمتر از ۲۰ درصد بوده و همه پروژه‌های احیای خلیج ماهیتی ملی دارند.

مهیایی در پایان بیان کرد: برای تخصیص هزار میلیارد تومان در بودجه ۱۴۰۵ پیگیری شده و نامه رسمی رییس مجلس نیز دریافت شده، اما سازمان برنامه و بودجه کشور هنوز این ردیف اعتباری را نهایی نکرده است.

شبانه‌روز پیگیر خلیج گرگان هستیم

استاندار گلستان هم در خصوص خلیج گرگان اظهار داشت: در جلسه‌ای در نهاد ریاست‌جمهوری در دهه اول آذر، ضرورت مداخله جدی برای نجات خلیج گرگان مورد تأکید قرار گرفت.

وی افزود: هرگونه تأخیر در علاج‌بخشی خلیج گرگان، مساوی با تکرار فاجعه خشک شدن دریاچه ارومیه است و نجات این پهنه آبی ارزشمند تنها با اقدام فوری و تأمین منابع مالی پایدار ممکن خواهد بود.

استاندار گلستان تأکید کرد: خلیج گرگان در وضعیت بحرانی قرار دارد و اگر علاج‌بخشی صورت نگیرد، همانند دریاچه ارومیه با چالش‌های جدی مواجه خواهیم شد.

طهماسبی گفت: عقب‌نشینی آب دریای خزر یک چالش ملی است و بی‌توجهی به آن می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری برای محیط زیست و اقتصاد منطقه به همراه داشته باشد.

وی در پایان بیان کرد: علاج‌بخشی خلیج گرگان یک مطالبه ملی است و به صورت شبانه‌روزی پیگیر احیای آن هستیم تا سرنوشت آن شبیه دریاچه ارومیه نشود.

هیچ اعتباری تخصیص نیافت

نماینده مردم غرب گلستان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگاران اظهار کرد: ایده آل مطلوب آن است که حق السهم خلیج گرگان از رودهای پیرامونی تامین شود و آب شیرین وارد این زیستگاه ارزشمند شود ولی واقعیت آن است که به سبب سد سازی های انجام شده این موضوع امکان پذیر نیست.

عبدالجلال ایری ادامه داد: در حال حاضر سدهایی مانند نومل گرگان و یا سد در حال ساخت گیله‌ور در نکارود به عنوان چالش‌های خلیج گرگان محسوب می‌شوند.

 وی گفت: می‌توانستیم با انتقال آب بین حوزه‌ای از نکارود بخشی از کمبود آب خلیج گرگان و تالاب میانکاله را برطرف کنید اما در ماه‌های آینده شاهد تکمیل و بهره‌برداری از سد گیله ور هستیم که این موضوع امکان انتقال آب از نکا رود را به حداقل ممکن کاهش می‌دهد.

سخنگوی کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی گفت : خلیج گرگان به عنوان اول اولویت و مطالبه نخست اهالی گلستان تلقی می‌شود، همه نهادهای اجرایی، قضایی و نمایندگان مجلس یک صدا احیای خلیج گرگان را مطالبه می‌کنند اما در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی این رویکرد خریداری ندارد.

 وی افزود: علیرغم آنکه در سفر رئیس محترم مجلس شورای اسلامی به استان گلستان، مقوله احیای خلیج گرگان و اعتبار لازم برای آن در دستور کار قرار گرفت اما سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی به راحتی از این اولویت چشم پوشی می‌کند؛ گقته می شود که در سفر رئیس‌جمهور هم اعتباری برای احیای خلیج گرگان نیامده است. 

ایری گفت: در حال حاضر پساب نیروگاه برق نکا مستقیماً وارد دریای خزر می‌شود؛ ما پیشنهاد دادیم که این پساّب با احداث لوله‌ای به طول ۳ تا ۵ کیلومتر به داخل خلیج گرگان هدایت شود.

 نماینده مردم غرب گلستان در مجلس شورای اسلامی گفت: برخی فعالیت‌ها نه پول می‌خواهند و نه اعتبار؛ بلکه باید مدیریت شود.

ایری گفت: اگر تمرکز واحد و مدیریت واحدی که باید محیط زیست برای احیای خلیج انجام می داد؛ بسیاری از مشکلات خلیج گرگان برطرف می‌شود.

 ایری ادامه داد: در حال حاضر همه سخن از اجرا مطالعات برای انتقال پساب نیروگاه نکا و پمپاژ آن به خلیج گرگان سخن می گویند؛ بخش جزئی کار را بزرگ می‌نماید و اجازه اجرایی شدن پروژه را نمی‌دهند.

ایری افزود: تا چند سال باید چشم انتظار اجرای این مطالعات باشیم؛ شاید این مطالعات ۵ سال و یا حتی ۱۰ سال طول بکشد نباید کار روی زمین بماند.

 وی گریزی به عملیات لایروبی کانال آبرسان آشور زد و گفت: آن هنگام که ما تصمیم به رسوب برداری از این کانال داشتیم؛ تعدادی زیادی از افراد با آن مخالفت می‌کردند؛ در حالی که این امر پشتوانه علمی داشت.

 عبدالجلال ایری گفت: تا زمانی که جامعیت لازم محقق نشود احیای خلیج گرگان با چالش روبرو است باید اجماع صورت بگیرد و به وزارت نیرو حکم شود و برنامه و بودجه ملزم به تخصیص اعتبار لازم برای این پروژه شود.

پایان سخن آنکه، در آستانه سفر مسعود پزشکیان، رییس دولت چهاردهم به استان گلستان، مردم این دیار با چشمانی منتظر و قلبی آکنده از نگرانی به آینده می‌نگرند. آنان شاهد بوده‌اند که چگونه پس از یک اقدام مثبت و امیدبخش در دولت قبل یعنی لایروبی کانال آشوراده، همه چیز دوباره به رکود و سکون بازگشته است.

وعده ۲۳۰۰ میلیارد تومانی ابتدای سال جاری برای پمپاژ آب به خلیج، حتی به اندازه یک بیل‌زدنی عملیاتی نشد. صحبت‌های مسئولان محلی از استاندار و معاون استاندار گرفته تا مدیرکل محیط زیست، همگی بر بحرانی بودن وضعیت، نیاز فوری به اقدام و ضرورت اختصاص اعتبارات ملی تأکید دارند، اما این هشدارها و پیگیری‌ها تاکنون نتوانسته است بر دیوار بلند بروکراسی و اولویت‌بندی‌های نادرست فایق آید.

 خلیج گرگان دیگر زمان برای شعار و وعده ندارد. داده‌های علمی و مشاهدات میدانی به وضوح نشان می‌دهند که این اکوسیستم ارزشمند در آستانه نقطه بی‌بازگشت قرار گرفته است. اگر فکری عاجل برای تأمین حق‌آبه آن از طریق لایروبی مستمر کانال‌های ارتباطی با خزر و مدیریت آب در بالادست نشود، شمال کشور به زودی با یک فاجعه زیست‌محیطی و انسانی بزرگ‌تر از آنچه در دریاچه ارومیه رخ داد، روبرو خواهد شد.

مردم گلستان از رییس دولت انتظار دارند در این سفر، نه با وعده‌های جدید، بلکه با دستور قاطع برای آغاز فوری عملیات اجرایی و اختصاص و آزادسازی بدون تأخیر بودجه مصوب، نویدبخش نجات این میراث ملی باشد.

نجات خلیج گرگان تنها یک خواسته استانی نیست، آزمونی برای عزم ملی در حفظ محیط زیست و جلوگیری از تکرار خطاهای گذشته است. آینده شمال کشور به تصمیم امروز وابسته است.