مرز معرفت و غلو در شناخت امام علی (ع) «عبودیت» است

در دنیای امروز که فناوری و رسانه‌ها زندگی ما را فرا گرفته‌اند، سخن گفتن از فضائل و روش زندگی امام علی‌ علیه‌السلام اهمیت زیادی دارد. هرچند تکنولوژی باعث شده ارتباط بین مردم آسان‌تر شود، اما در کنار آن، گاهی اخلاق، صداقت و عدالت در میان انبوه اطلاعات و تبلیغات گم می‌شود. در چنین شرایطی، شناخت و یادآوری رفتار و گفتار امام علی علیه‌السلام می‌تواند مانند چراغی باشد که مسیر درست اندیشیدن و درست زندگی کردن را به ما نشان دهد، چون ایشان نمونه‌ای از عقلانیت، عدالت و راستی در تاریخ اسلام هستند.

توجه به زندگی و فضائل علوی فقط یک موضوع دینی نیست، بلکه برای تربیت، اخلاق و فرهنگ جامعه امروز هم ضرورت دارد. در زمانی که رسانه‌ها بیشتر به ظاهر، سود و شهرت اهمیت می‌دهند، الگو گرفتن از سیرۀ ائمه به ما می‌آموزد که صداقت از ظاهرسازی مهم‌تر است، و خدمت به مردم از منافع شخصی باارزش‌تر. بنابراین، پرداختن به سیرۀ ایشان به ما کمک می‌کند تا در عصر تکنولوژی، ارزش‌های انسانی را حفظ کنیم و در میان شلوغی رسانه‌ها، راه درست و اخلاقی را از یاد نبریم.

در این باره با حجت الاسلام بیگی خمینی محقق و کارشناس دینی گفت و گویی ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید. 

دربارۀ مقاماتی که امیر مؤمنان علیه‌السلام واجد آن هستند، چه نو نگرش‌هایی وجود دارد؟

مقامات وجودی امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام فراتر از آن است که همه ابعاد آن در زبان و بیان عادی قابل طرح باشد. نشانه‌های ولایت و حقیقت امیرالمؤمنین علیه‌السلام حتی پیش از ولادت ایشان در تاریخ بشریت قابل مشاهده است و برخی روایات، از ظهور این حقیقت در قصۀ حضرت آدم ابوالبشر حکایت دارد؛ اموری که فهم کامل آن‌ها از دایرۀ عقل محدود بشری فراتر است.

و مرز بین غلوّ کجاست؟

شخصیت علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام چنان متعالی است که برخی در مواجهه با این فضائل دچار انحراف شدند؛ گروهی از سر ناتوانی در تحمل این عظمت، حکم به کفر دادند و گروهی دیگر در سوی مقابل، دچار غلو شده و او را تا حد الوهیت بالا بردند.

خود ایشان فرمودند هَلَکَ فِیَّ رَجُلانِ : مُحِبٌّ غالٍ و مُبغِضٌ قالٍ؛ دو نفر نزد من هلاک شدند: محبّی که غلو کرد و دشمنی که کینه و بغض ورزید. با این حال خود آن حضرت مرز غلوّ را اینگونه بیان فرمودند «إیّاکُم و الغُلُوَّ فِینا قُولُوا إنّا عَبِیدٌ مَربُوبُونَ ، و قُولوا فی فَضلِنا ما شِئتُم»؛ یعنی از غلو کردن دربارۀ ما بپرهیزید و ما را بندگان پروریده بدانید. آن گاه هر چه خواستید در فضیلت ما بگویید. این روایت را شیخ صدوق در خصال خود نقل کرده است. در جایی دیگر فرمودند

«لَا تَتَجَاوَزُوا بِنَا العُبُودِیَّةَ ثُمَّ قُولُوا مَا شِئْتُمْ وَلَنْ تَبْلُغُوا، وَإِیَّاکُمْ وَالغُلُوَّ کَغُلُوِّ النَّصَارَى فَإِنِّی بَرِیءٌ مِنَ الغَالِینَ»؛ یعنی ما را از حدّ عبودیت بالاتر نبرید، سپس هر آنچه خواستید (درباره ما) بگویید و بدانید که (به آنچه ما استحقاق آن را داریم) نخواهید رسید. و از غلو همانند غلوّ مسیحیان بپرهیزید که من از غالیان بیزار هستم. امام صادق علیه‌السلام تعبیر جالب توجهی دارند؛ می‌فرمایند «یَا إِسْمَاعِیلُ لَا تَرْفَعِ البِنَاءَ فَوْقَ طَاقَتِهِ فَیَنْهَدِمْ، اجْعَلُونَا مَخْلُوقِینَ وَقُولُوا فِینَا مَا شِئْتُمْ فَلَنْ تَبْلُغُوا»؛ ى اسماعیل، ساختمان را بیش از تحملش بلند نسازید که منهدم خواهد شد. ما را مخلوق قرار بدهید و هر آنچه خواستید دربارۀ ما بگویید و (بدانید که به آنچه مستحق آن هستیم) نخواهید رسید.

* گاهی برخی افراد در مقامات نورانی اهل بیت به ویژه امیر مؤمنان به قدری ورود می‌کنند که از فضائل و مناقب دنیوی ایشان غافل می‌شوند و عدم لحاظ این جنبه از زندگانی حضرت سبب می‌شود ایمانیات تقویت شود، اما در بُعد سلوک رفتاری غفلت صورت گیرد. اگر بخواهید به طور خلاصه به برخی فضیلت‌های دنیوی ایشان اشاره کنید، به چه نکاتی اشاره می‌کنید؟

امیرالمؤمنین شخصیتی هستند که ولادتشان در خانۀ خدا و شهادتشان در محراب عبادت رقم خورد؛ بنابراین یکی از برجسته‌ترین و منحصر به‌فردترین فضایل امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، ولادت ایشان در درون خانه کعبه است؛ واقعه‌ای که نه‌تنها در منابع شیعی، بلکه در شماری از منابع معتبر اهل سنت نیز گزارش شده و از جایگاه ممتاز آن حضرت در تاریخ اسلام حکایت دارد. این رویداد، پیوند عمیق شخصیت امام علی علیه‌السلام با توحید و مرکزیت عبودیت الهی را از آغاز تولد ایشان نشان می‌دهد و به‌نوعی بیانگر انتخاب الهی آن حضرت است.

یا وقتی شهادت ایشان در مسجد یعنی خانۀ مقدس خدا رقم خورد، گویای اهمیت مسجد است. شیخ حر عاملی در جلد سوم از کتاب شریف وسائل الشیعه به نقل از آن حضرت دربارۀ اهمیت مسجد در حدیثی مشهور فرمودند:

«اَلجَلسةُ فی‌الجامع‌‌ِ خَیرٌلی مِنَ ‌الجَلسةِ‌ فی‌الجَنّةِ‌، لأَنَّ الجنَّةَ فیها رِضی نَفسی وَ الجامِعُ فیهِ ر‌ِضی ربّی» یعنی «نشستن من در مسجد از سکونت در بهشت برایم بهتر است، زیرا اقامت من در بهشت موجب خوشنودی من است، اما بودن من در مسجد موجب رضا و خوشنودی خداست.»

و بعد منافع هشتگانه‌ای دربارۀ حضور در مسجد بیان فرمودند

«مَنِ اختَلَفَ اِلَی المَسجِدِ اَصابَ اِحدَی الثَّمانِ؛ اَخاً مُستَفاداً فِی اللهِ، اَو عِلماً مُستَطرَفاً اَو آیَةً مُحکَمَةً اَو یَسمَعُ کَلِمَةً تَدُلُّ عَلی هُدیً، اَو رَحمَةً مُنتَظَرَةً، اَو کَلِمَةً تَرُدُّهُ عَن ردی، اَو یَترُکَ ذَنبا خَشیَةً اَو حَیاءً».

یعنی «کسی که به مسجد رفت وآمد می­ کند، یکی از منافع هشت گانه نصیب او می­ شود: برادری مفید و با ارزش در راه خدا، یا علم و دانش نو، یا دلیل و برهان محکم [برای تثبیت عقاید]، یا کلماتی که موجب هدایت شود [می شنود]، یا رحمت مورد انتظاری [شامل حال او می ­شود]، یا مواعظی که او را از فساد و گناه بازدارد، [می­ شنود،] یا به خاطر ترس یا حیا و آبروی خود گناهی را ترک می ­کند. ( وسائل الشیعه، ج٣، ص٤٨٠)

بهترین توفیقی که یک انسان می‌تواند داشته باشد

اما در بین این فضائل، یک توفیقی است که مقدمۀ سایر فضائل را رقم زد و با هیچ کدام از فضائل و معجزات ایشان قابل قیاس نیست. علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام از نخستین لحظات نزول وحی، در کنار رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم حضور داشتند و در دوران بیست‌وسه‌ساله رسالت، چه در مکه و چه در مدینه، شریک سخت‌ترین لحظات، فشارها، هجرت‌ها و جنگ‌ها بودند؛ حضوری که در بسیاری از صحنه‌ها، سرنوشت اسلام به آن گره خورده بود، این همراهی بی‌وقفه امیرالمؤمنین علیه‌السلام با پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم تا واپسین لحظات عمر شریف آن حضرت ادامه داشت و رسول در حالی چشم از جهان فروبستند که سر مبارکشان بر دامان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام بود. چه توفیقی بالاتر از این می‌توان انتظار داشت؟ حضور در کنار بهترین مخلوق خدا و سید الأنبیاء، اول مؤمن به ایشان، همراهی با رسول وحی در سختی‌ها و آسانی‌ها و در آخر، آغوش گرفتن رسول خدا در هنگام رحلتشان.

در بدر، احد، خندق و خیبر، حضور علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام حضوری معمولی نبود، بلکه در مواردی اگر آن حضرت نبود، نتیجه جنگ به گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد؛ تا آنجا که در روایات بر فضیلت «ضربة علیٍ یوم الخندق» بر عبادت جن و انس اذعان شده است

شجاع‌ترین در میدان نبرد و مهربان‌ترین نسبت به یتیمان و محرومان

علی علیه‌السلام جمع اضداد است؛ شجاع‌ترین انسان میدان نبرد و در عین حال نرم‌ترین و مهربان‌ترین چهره در برابر یتیمان و محرومان. همان کسی که در اوج قدرت و حکومت، شب‌ها تا سحر در محراب عبادت با گریه و مناجات می‌گرید و از خوف الهی بی‌هوش بر زمین می‌افتد.

ساده‌زیستی آن حضرت حتی در زمان خلافت، و برخورد قاطع ایشان با هرگونه تبعیض، حتی نسبت به نزدیک‌ترین افراد خانواده خود، نشان می‌دهد که عدالت در نگاه علی علیه‌السلام حد و مرز شخصی و خانوادگی نمی‌شناخت.
با وجود تلاش دشمنان برای محو فضائل علی علیه‌السلام و سکوت یا ملاحظه‌کاری برخی دوستان، خداوند خواست که نام و راه علی علیه‌السلام باقی بماند و فضائل او شرق و غرب عالم را فراگیرد؛ تا آنجا که اندیشمندان غیرمسلمان نیز در برابر عظمت عدالت و انسانیت او سر تعظیم فرود آوردند.

عهدنامۀ مالک اشتر مبنای حقوق بشر

امروز حتی یک جمله از نامه امیرالمؤمنین علیه‌السلام به مالک اشتر درباره کرامت انسانی که فرمودند: مردم یا برادر دینی تو هستند یا انسانهایی مانند تو که باید حقوق انسانی آنها رعایت شود؛ همین یک جمله، به‌عنوان مبنایی برای حقوق بشر مورد استناد قرار می‌گیرد و این خود گواهی است بر ماندگاری مکتب علی علیه‌السلام در تاریخ.

امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام همچنان مظهر حق، عدل، کرامت و انسانیت است و هر کس در پی حقیقت و عدالت باشد، ناگزیر باید به دامان علی علیه‌السلام و خاندان مطهر او پناه ببرد.

شیعه به داشتن چنین امام و مقتدایی باید ببالد.

در هر صورت سخن گفتن از فضایل امیرالمؤمنین علیه‌السلام کاری دشوار و در عین حال پیچیده است؛ چراکه شخصیت ایشان نمونه‌ای کامل از «جامع‌الاضداد» بودن انسان کامل به‌شمار می‌آید. در وجود امام علی علیه‌السلام، صفاتی که در نگاه ظاهری متضاد می‌نمایند، به شکلی هماهنگ و متعادل در کنار یکدیگر جمع شده‌اند. ایشان در میدان نبرد مظهر شجاعت، صلابت و قاطعیت است، اما در عرصه زندگی فردی و اجتماعی، الگویی از رحمت، رأفت و مهربانی به‌ویژه نسبت به مستضعفان و نیازمندان به شمار می‌رود.

از سوی دیگر، امام علی علیه‌السلام در اوج قدرت سیاسی و نظامی، خود را بنده‌ای فروتن و مطیع محض در برابر اراده الهی می‌دانست. حکومت و اقتدار در نگاه ایشان نه ابزار برتری‌جویی، بلکه وسیله‌ای برای تحقق عدالت، احقاق حق و پاسداری از کرامت انسانی بود. این جمع میان قدرت و عبودیت، شجاعت و عطوفت، عقلانیت و معنویت، امام علی علیه‌السلام را به الگویی بی‌بدیل در تاریخ اندیشه و عمل اسلامی تبدیل کرده است؛ الگویی که همچنان می‌تواند الهام‌بخش جوامع انسانی در مسیر عدالت، اخلاق و معنویت باشد.

کیفیت ولادت امیر مؤمنان حتی به پیامبران پیشین گزارش نشده بود

دربارۀ نگاه مشترک شیعه و سنی دربارۀ ولادت امیرالمؤمنین در خانۀ کعبه بیشتر توضیح می‌دهید.

فضیلت ولادت حضرت علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام در درون خانه کعبه به‌گونه‌ای است که شماری از بزرگان و عالمان اهل سنت آن را از جمله «فضائل خاصّه» دانسته‌اند؛ یعنی ویژگی‌ای که به‌طور انحصاری به وجود مبارک امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام اختصاص دارد و برای هیچ‌یک از دیگر صحابه نقل نشده است.

تأکید عالمان اهل سنت بر اختصاصی بودن این فضیلت، نشان‌دهنده جایگاه ممتاز و بی‌همتای امام علی علیه‌السلام در تاریخ اسلام است. ولادت در کعبه که مقدس‌ترین مکان عبادی مسلمانان به‌شمار می‌آید، صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه حامل دلالت‌های معنوی است از این‌رو، این فضیلت خاص، به‌عنوان نشانه‌ای روشن از عظمت شأن و منزلت امام علی علیه‌السلام در میان امت اسلامی تلقی می‌شود.

این فضیلت چنان عظیم و منحصربه‌فرد است که حتی برای پیامبران الهی نیز گزارش نشده است؛ امری که بر استثنایی بودن آن در تاریخ ادیان و به‌ویژه تاریخ اسلام دلالت دارد. واقعه ولادت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در خانه کعبه، صرفاً یک رخداد عادی یا طبیعی نبود، بلکه ماهیتی اعجازگونه و خارق‌العاده داشت. بر اساس نقل‌های تاریخی، درِ خانه کعبه به‌صورت معمول گشوده نشد، بلکه دیوار کعبه شکافته شد و فاطمه بنت اسد، مادر بزرگوار آن حضرت، از همان شکاف وارد خانه خدا شد.
در ادامه این واقعه شگفت‌انگیز، فاطمه بنت اسد به مدت سه شبانه‌روز در داخل خانه کعبه اقامت داشت و در این مدت، بزرگان و سران مکه هرچه کوشیدند تا درِ کعبه را بگشایند، موفق نشدند. این ناتوانی عمومی در برابر اراده الهی، بر جنبۀ معجزه‌آسای این رخداد می‌افزاید و نشان می‌دهد که این واقعه نه حاصل شرایط عادی، بلکه نتیجه مشیت خاص الهی بوده است.
مجموع این شواهد تاریخی، ولادت امام علی علیه‌السلام در کعبه را به واقعه‌ای یگانه و بی‌سابقه تبدیل کرده است؛ واقعه‌ای که از همان آغاز تولد، جایگاه ممتاز و رسالت ویژه آن حضرت را در منظومه هدایت الهی آشکار می‌کند و بر پیوند ذاتی او با خانه توحید و مرکز عبادت خداوند تأکید می‌کند.

در آن دوران، خانه کعبه محل نگهداری بت‌ها بود و درِ آن تنها در مواردی خاص، مانند نظافت یا جابه‌جایی بت‌ها، گشوده می‌شد. از این‌رو، ولادت امام علی علیه‌السلام در چنین مکانی، آن هم نه از طریق درِ کعبه بلکه با شکافته شدن دیوار آن، حامل پیامی عمیق و معنادار است. بر اساس این تحلیل، می‌توان گفت که اراده الهی بر آن تعلق گرفت تا به‌صورت آشکار، برتری و شأن والای علی علیه‌السلام را نسبت به مظاهر شرک و بت‌پرستی نشان دهد؛ گویی خداوند خواست تا با این رخداد، جایگاه امام علی علیه‌السلام را فراتر از همه بت‌هایی که در کعبه قرار داشتند، به همگان بنمایاند.

پس از سه شبانه‌روز اقامت فاطمه بنت اسد در داخل خانه کعبه و تولد امام علی علیه‌السلام، هنگامی که ایشان از کعبه خارج شد، دیوار شکافته‌شده به حالت نخست بازگشت؛ امری که بار دیگر بر جنبه اعجازگونه و الهی این واقعه تأکید می‌کند. این رخداد، نه‌تنها نشانه‌ای از کرامت مادر بزرگوار امیر مؤمنان علیه‌السلام، بلکه دلیلی روشن بر انتخاب و عنایت خاص الهی نسبت به آن حضرت از همان آغاز زندگی است.

از سوی دیگر، در روایات نقل شده است که پس از بازگشت پیامبر اکرمصلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم از معراج، برخی از اصحاب از ایشان پرسیدند که خداوند در آن سفر روحانی با چه زبانی با ایشان سخن گفته است. پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم در پاسخ فرمودند که خداوند با زبان علی علیه‌السلام با من سخن گفت. هنگامی که پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم از خداوند علت این امر را جویا شد، خطاب الهی چنین بود که چون محبت و عشق علی در دل تو جاری است، برای آرامش قلبت، با زبان علی با تو سخن گفتم.

این روایت، در کنار واقعه ولادت امام علی علیه‌السلام در کعبه، تصویری ژرف از پیوند معنوی، روحی و الهی میان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم و امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارائه می‌دهد؛ پیوندی که نه‌تنها در عرصه تاریخ، بلکه در ساحت معنا و حقیقت نیز جایگاهی بی‌بدیل دارد و نشان‌دهنده مقام ویژه امام علی علیه‌السلام در نظام الهی و در نزد پیامبر اسلامصلی‌الله‌علیه‌وآله وسلم است.

منبع: تسنیم