پلنگ دره، بهشت گمشده قم؛ از نام تا واقعیت یک زیستگاه در خطر+فیلم

باشگاه خبرنگاران جوان؛ زهره شعبانی- جنوب غربی قم، جایی که کوهستان نفس می‌کشد و چشمه‌ها از دل صخره‌ها می‌جوشند، منطقه‌ای به نام «پلنگ دره» جا خوش کرده است؛ زیستگاهی که نامش را از سلطان گربه‌سانان ایران وام گرفته، اما سال‌هاست پلنگ در آن به رویا تبدیل شده است. 

پنجاه کیلومتر تا قم فاصله است، اما انگار به هزاره‌ای دور سفر کرده‌اید. منطقه حفاظت‌شده پلنگ‌دره با وسعتی معادل ۳۱ هزار و ۷۳۵ هکتار، نگین سبز در کویر است. اقلیم نیمه‌سرد و بارش سالانه ۱۵۰ تا ۲۵۰ میلی‌متر، آن را از خشکی‌های پیرامونش جدا کرده و به جزیره‌ای از طراوت در جنوب غربی قم تبدیل کرده است.

پلنگ دره؛ زیستگاهی که پلنگ‌هایش را گم کرد

نامش را از او گرفته‌اند، اما خودش سال‌هاست پلنگ را به چشم ندیده است. منطقه حفاظت‌شده پلنگ‌دره که از سال ۱۳۷۵ به عنوان منطقه شکار ممنوع و از ۱۳۸۸ در فهرست مناطق حفاظت‌شده کشور قرار گرفته، یکی از قدیمی‌ترین زیستگاه‌های پلنگ ایرانی در مرکز ایران است. اما آخرین بار، ۱۰ سال پیش، جسد یک قلاده پلنگ سه‌ساله از دست شکارچیان غیرمجاز توقیف شد و پس از تاکسیدرمی به موزه تاریخ طبیعی قم منتقل شد.

مسئولان می‌گویند برای اعلام انقراض یک گونه باید ۶۰ سال از آخرین مشاهده آن بگذرد. پلنگ دره، اما در این ۱۰ سال، تنها «آثاری» از زیست پلنگ به خود دیده است.

بهشت پنهان در دل کویر

اگر پلنگ رفته باشد، اما زندگی هنوز در این دره جریان دارد. منطقه حفاظت‌شده پلنگ‌دره غنی‌ترین پوشش گیاهی استان قم را در خود جای داده است. تاکنون ۴۲۰ گونه گیاهی در قالب ۸۰ تیره در این منطقه شناسایی شده که تیره‌های شب‌بو، نعناعیان و گون‌ها با ۴۴، ۳۳ و ۳۰ گونه، بیشترین فراوانی را دارند. حدود ۲۰ درصد از گونه‌های گیاهی این منطقه ارزش دارویی دارند و بادام کوهی آنچنان انبوه است که از کیلومتر‌ها دورتر خودنمایی می‌کند.

۲۳ چشمه کوچک و بزرگ، از جمله چشمه اهو، شمشک، شانیه و پیرسلطان، آب مورد نیاز حیات وحش، باغات و مزارع اطراف را تأمین می‌کنند. قمرود، پرآب‌ترین رودخانه دائمی استان، از حاشیه این منطقه می‌گذرد و گونه‌هایی از ماهیان مانند کپور، ماهی سفید رودخانه‌ای و سیاه ماهی را در خود جای داده است.

کاروان تنوع زیستی؛ از کل و بز تا خزندگان نادر

منطقه حفاظت‌شده پلنگ‌دره با ۲۱ گونه پستاندار، ۵۲ گونه پرنده، ۱۳ گونه خزنده و ۲ گونه دوزیست، یکی از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های تنوع زیستی استان قم محسوب می‌شود. کل و بز، قوچ و میش، گرگ، روباه، شغال، تشی، خرگوش، گربه وحشی و کفتار از جمله پستانداران این منطقه هستند.

کبک با جمعیت فراوان، تیهو، انواع کبوتر و گونه‌های مختلف پرندگان شکاری، چون عقاب، آسمان این منطقه را به پرواز درمی‌آیند. خزندگان نیز شاخص‌ترین گروه جانوری منطقه را تشکیل می‌دهند؛ انواع مار، مارمولک، سوسمار، بزمجه بیابانی و لاک‌پشت در این عرصه صخره‌ای زندگی می‌کنند.

پوشش گیاهی و منابع آبی  

بیش از ۴۲۰ گونه گیاهی در پلنگ‌دره ثبت شده‌اند که حدود ۲۰٪ آن‌ها خواص دارویی دارند. گونه‌هایی چون بادام کوهی، ریواس، شیرین‌بیان، پسته وحشی، گون و درمنه، پوشش غالب منطقه را تشکیل می‌دهند. چشمه‌هایی مانند شمشک، آهو، پیرسلطان و شانیه، به همراه دو رشته قنات، منابع آبی منطقه را تأمین می‌کنند.

تهدیدها؛ از شکار غیرمجاز تا گردشگری بی‌ضابطه

منطقه‌ای که به نام پلنگ مشهور است، از دیرباز مورد توجه شکارچیان بوده است. هرچند در تازه‌ترین خبرها، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان قم از دستگیری شکارچیان پیش از شروع به شکار در این منطقه خبر داده است.

اما تهدید تنها از ناحیه شکارچیان نیست. گزارش‌های میدانی از حضور گروه‌های گردشگری و کوهنوردی در منطقه حکایت دارد که گاه بدون هماهنگی با سازمان محیط زیست و با انگیزه‌هایی غیر از طبیعت‌گردی، چون برداشت گیاهان کوهی مانند ریواس، وارد این عرصه حفاظت‌شده می‌شوند. این در حالی است که به دلیل تحت حفاظت بودن منطقه، ورود بدون مجوز ممنوع است.

گام‌های مثبت؛ از صدور سند تا پایش هوشمند

خبر‌های خوشی نیز از این منطقه به گوش می‌رسد. رئیس کل دادگستری استان قم از صدور سند اراضی منطقه حفاظت‌شده پلنگ‌دره تا یک ماه آینده خبر داده است؛ اقدامی که می‌تواند از تعارضات مالکیتی و دست‌اندازی به این عرصه ارزشمند جلوگیری کند.

همچنین مدیرکل حفاظت محیط زیست استان از اجرای طرح هوشمندسازی پایش زیست‌محیطی، نصب دوربین‌های بردبلند و تقویت یگان حفاظتی برای صیانت از این منطقه خبر داده است. سرشماری زمستانه حیات وحش منطقه پلنگ‌دره نیز به تازگی انجام شده است.

پلنگ‌دره امروز در انتظار برای بازگشت سلطان گمشده‌اش است. مسئولان می‌گویند احتمال انقراض نسل پلنگ در این منطقه مطرح است. محیط‌بانان از «آثار زیست» می‌گویند، نه خودِ او؛ و منطقه‌ای که به نام پلنگ زنده است، روزگاری را به خود دیده که پلنگ در آن می‌زیسته و امروز، در عصر حفاظت و مراقبت، خاطره‌اش را به دوش می‌کشد.