«کافه‌نشینی» سبک زندگی پنهان دختران جوان در فضا‌های شهری

باشگاه خبرنگاران جوان - زندگی در دنیای مدرن، به‌ویژه در جوامع شهری، با افزایش انتخاب‌ها و تنوع تجربه‌های روزمره همراه شده است. برخلاف گذشته که زندگی اجتماعی بیشتر به خانه و محل کار محدود می‌شد، امروزه افراد به فضاهای جدیدی روی می‌آورند که بخشی از هویت و سبک زندگی آن‌ها را شکل می‌دهد. این تغییرات، به‌ویژه برای نسل جوان، اهمیت بیشتری دارد؛ نسلی که در معرض رسانه‌ها، الگوهای جهانی و ارزش‌های متنوع قرار گرفته و ناچار است میان گزینه‌های مختلف، مسیر خود را انتخاب کند. در چنین شرایطی، سبک زندگی تنها یک انتخاب ساده نیست، بلکه به مجموعه‌ای از تصمیم‌ها درباره پوشش، روابط، اوقات فراغت و نحوه حضور در جامعه تبدیل می‌شود. این انتخاب‌ها، آگاهانه یا ناآگاهانه، بازتابی از هویت فردی و اجتماعی افراد هستند و نشان می‌دهند هر فرد چگونه می‌خواهد خود را به دیگران معرفی کند.

در جامعه مصرفی و اطلاعاتی امروز، تغییر سبک زندگی با تغییر در فضاهای شهری نیز همراه بوده است. فضاهایی مانند مراکز خرید، پارک‌ها و به‌ویژه کافه‌ها، نقش پررنگ‌تری در زندگی روزمره پیدا کرده‌اند. کافه‌نشینی به‌عنوان یکی از نمودهای زندگی مدرن، به محلی برای تعامل اجتماعی، گفت‌وگو، گذران وقت و حتی بازتعریف روابط انسانی تبدیل شده است. برای دختران جوان، این فضاها گاه معنایی فراتر از یک مکان تفریحی دارند. در شرایطی که فشارهای هنجاری، محدودیت‌های خانوادگی و نظارت‌های اجتماعی حضور آنان در برخی عرصه‌ها را محدود می‌کند، کافه‌ها به فضایی تبدیل می‌شوند که امکان تجربه آزادی نسبی، بیان فردیت و فاصله‌گرفتن موقت از فشارهای روزمره را فراهم می‌کنند. همین موضوع ضرورت بررسی اجتماعی این پدیده را دوچندان می‌کند.

حلیمه عنایت، استاد جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه شیراز، به همراه یکی از همکاران دانشگاهی خود، تحقیقی را در همین راستا و درباره تجربه کافه‌نشینی دختران انجام داده‌اند. این پژوهش با تمرکز بر درک معنای اجتماعی کافه‌نشینی، تلاش کرده است نشان دهد این رفتار چگونه به بخشی از سبک زندگی دختران مجرد شهری تبدیل شده است. پژوهشگران به این موضوع پرداخته‌اند که کافه‌نشینی چگونه می‌تواند پاسخی به نیازهای هویتی، عاطفی و اجتماعی دختران باشد و چه ارتباطی با شرایط فرهنگی و ساختاری جامعه دارد.

برای انجام این تحقیق، پژوهشگران با ۳۰ دختر مجرد ۱۶ تا ۳۵ ساله که به‌طور منظم به کافه‌های منطقه مرکزی شیراز رفت‌وآمد داشتند، گفت‌وگوهای عمیق انجام دادند. این گفت‌وگوها به‌گونه‌ای طراحی شد که شرکت‌کنندگان بتوانند آزادانه از تجربه‌ها، احساسات و دلایل حضور خود در کافه‌ها صحبت کنند. سپس داده‌های به‌دست‌آمده مرحله‌به‌مرحله بررسی و دسته‌بندی شد تا الگوها و مفاهیم اصلی استخراج شود. هدف این روش، رسیدن به درکی جامع از نگاه خود دختران به این پدیده بود، نه قضاوت یا تعمیم شتاب‌زده.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند عوامل متعددی در گرایش دختران به کافه‌نشینی نقش دارند. فشارهای اجتماعی، محدودیت‌های خانوادگی، باورهای سخت‌گیرانه مذهبی، خشونت‌های فرهنگی و حتی مشکلات اقتصادی، از جمله زمینه‌هایی هستند که این تمایل را تقویت می‌کنند. در کنار این عوامل، افزایش آگاهی، استقلال مالی و تغییر سبک زندگی باعث شده دختران نقش فعال‌تری در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی خود داشته باشند و به دنبال فضاهایی بروند که امکان انتخاب و کنترل بیشتری در آن احساس می‌کنند.

در نتیجه‌گیری پژوهش تأکید شده است که کافه‌نشینی برای بسیاری از دختران تنها یک تفریح نیست، بلکه نوعی «زیست پنهان» به شمار می‌آید. به این معنا که آنان در این فضاها، به‌دور از نگاه قضاوت‌گر جامعه، می‌توانند علایق، سلیقه‌ها و هویت خود را تجربه کنند. این شیوه زندگی پیامدهایی نیز به همراه دارد؛ از جمله تغییر ارزش‌ها، فاصله‌گرفتن نسبی از خانواده و شکل‌گیری روابط اجتماعی جدید که گاه با الگوهای سنتی تفاوت دارد.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در این مطالعه که در فصلنامه «مسائل اجتماعی ایران» وابسته به دانشگاه خوارزمی انعکاس یافته‌اند، برخلاف تصور رایج که کافه‌نشینی را صرفاً به بیکاری یا سرگرمی نسبت می‌دهد، بسیاری از دختران به دنبال مکانی امن و در دسترس هستند که بدون فشار و پیش‌داوری، بتوانند ساعتی از روزمرگی فاصله بگیرند. کافه‌ها به دلیل هزینه کمتر و حضور غیررسمی، چنین امکانی را فراهم می‌کنند. پژوهشگران تأکید می‌کنند نادیده‌گرفتن این نیازها یا برخورد کاملاً منفی با این پدیده، می‌تواند بخشی از واقعیت زندگی نسل جوان را پنهان کند.

در عین حال، این پژوهش هشدار می‌دهد که نگاه کاملاً مثبت و بدون توجه به آسیب‌های احتمالی نیز درست نیست. به باور پژوهشگران، توجه به نیازهای دختران، افزایش گفت‌وگو در خانواده‌ها، احترام به انتخاب‌های فردی و کاهش فشارهای ساختاری می‌تواند از پیامدهای منفی این نوع زیست بکاهد.

این مطالعه درمجموع نشان می‌دهد کافه‌ها می‌توانند به‌عنوان فضایی اجتماعی و غیررسمی، نقشی مهم در زندگی شهری ایفا کنند؛ نقشی که فهم درست آن، نیازمند نگاه واقع‌بینانه و متعادل است.

منبع: ایسنا